Shukasaptati 3.5
Śukasaptati (ed. Richard Schmidt) 3.5
- Language
- Sanskrit
3.5.1
punaḥ prabhāvatī upapatyupāntamīyuṣī pataṃgapuṃgavaṃ jagāda | so 'pi bahusutamantīvatsa māsannamāyā saghanaṃ
kāryaṃ nistarītumīśiṣe yadi tadānīmanutiṣṭheti prabhāvatīmavādīt | sāpi kathaṃ bahusutamantī sāyāsaṃ
kāryaṃ nistīrṇestadabhidhatsveti | tataḥ so 'pi tatpraśnaṃ vaktuṃ pracakrame | somapurākhye nagare somaśarmābhidho
brāhmaṇo nyavātsīt | tasyaikā kanyā | na kaścidapi tāmudvahate alakṣaṇaparicitasarvāṅgatvāt | itthaṃ sāpi
vivāhasamayamatinītavatī | tatastasyāḥ pitā tāṃ saha nītvā tadvaradarśanāya pradeśaviśeṣānākrāmadbhūyasaḥ
na kaścidapi tāṃ vṛṇīte | tadanu janarusthānaṃ nāma puṭabhedamasāsad | tatra govindo nāma vidyārthī
maṭhe vidyābhyāsaṃ praguṇayati | sa somaśarmā tasmai svāṃ duhitaraṃ dadau | sa govindo bahubhirnivāryamāṇo
'pi paraṃ tāṃ paryaṇaiṣīt | tataḥ pitā tāmudvāhya nijaṃ nagaramājagāma | sa govindo bhāryayā saha
tatrāvasthātuṃ pravavṛte | tadanu divaseṣvatikrānteṣu tayā jāyayā sa govindo 'bhyadhāyi | yadāprabhṛtyahaṃ
bhavatodvāhitā tadānīmārabhya bhaktabhojyaviśeṣo na kvacidāsādyate | ātmānyasā hīnā bubhukṣayā mriyamāṇāsmi | tarhyuttiṣṭhata | yāmo matpiturgṛhān | tatra gatānāmasmākaṃ pitṛdarśanaṃ bhaviṣyati | śvaśuro mānayiṣyati bhavato vasanādinā | atra tu ko 'pyupāyaviśeṣastiṣṭhati | sa gṛhamasmākamāpādayati
tathā cocire | yasmindeśe na saṃmāno na vṛttirna ca bāndhavāḥ
na ca vidyāgamo nāpi dhanaṃ tatra sthitiḥ katham
sthānatyāgaṃ prakurvanti siṃhāḥ satpuruṣā gajāḥ
tatraiva nidhanaṃ yānti kākāḥ kāpuruṣā mṛgāḥ
3.5.2
itthaṃ tayā jāyayābhyaśabdi | govindastu na tanmanasi kurvanpunarabravīt | vacanametattathyamupapannaṃ na nītipadavīṃ davīyasīṃ prakalpayati | yatra pradeśe puṃso nodyamaviśeṣaḥ kaścinna tena tatrāvasthātavyam | paraṃ
śvaśurāśrayaṃ śritavatāṃ śāstre loke 'pi nitarāmavamannatā vidyotatetarām
tathā cābhyadhuḥ | uttamāḥ svadhanaiḥ khyātāḥ pitṛdravyeṇa madhyamāḥ
adhamā mātulaiḥ khyātāḥ śvāśuraiścādhamādhamāḥ
govindenetthamabhihite 'pi paraṃ tayā durāgraho gṛhītaḥ | balādeva sā taṃ nītavatī nijajanakasamīpoddeśam | tato govindaḥ śatāṅgaṃ sajjīkṛtya tamadhiruhya dvāvapi niragātām | tato gacchatormārge
keśavaḥ sahaprasthāyī saṃgatavān | davīyasi vartmani tena samaṃ gariṣṭhāṃ goṣṭhīmanutiṣṭhan govindastamapi
śakaṭamāropitavān | tadanu mārge mūtramutsraṣṭuṃ govindaḥ syandanādavāvarukṣat | tato 'sau keśavastatvatīryāmālakṣyānaḍḍāhī pratodena tūrṇagatyā prāṇudat | tadanu śakaṭopari parapuruṣeṇa samaṃ saṃjātamanīṣiṇī
jātā | viviktatayā dvayorapi hṛdayaṃvidaḥ sātiśayaḥ kaścana premā prāvardhiṣṭa | tadanusārī govindo
'pi śakaṭamāṭīkate smākapaṭasnehaḥ śakaṭamāroḍhuṃ prāvartiṣṭa | tato govindaḥ keśavenojjhya parataḥ paricikṣipe | anuyāsyasi yadi tadānīṃ sādhutayā śikṣayiṣyāmi | madīyā jāyā madīyaḥ śakaṭaḥ | na
niścinomi tvāṃ kutastanaṃ pāripanthikam | kasmācchakaṭamārurukṣasi | ityaṃ karuṇayā śakaṭamāropitaḥ
keśavaścaṇḍālacaṇḍatāmamaṇḍayat | ityaṃ tayorvivadamānayoḥ govindastu naradevamāvedayat | nṛpasamakṣaṃ
3.5.3
vyavahāro 'jāyatobhayorapi | eko vakti madīyeyamiti | itaro 'pi tathaiva | tatratyāḥ sabhāsadaḥ striyaṃ
tāmaprākṣuḥ | kasya tvaṃ jāyeti | tayā saṃjātanūtanamaitrī dhūrta eva bhartṛtvena parigṛhītaḥ | tāṃ dṛṣṭvā govindo jagāda | pāpametadabhilāṣamanīṣayā vyavaharamāṇā vartate | tadanu pṛthvīpraśāstā pradhāninaṃ babhāṣe
tvayā sa vivādo nirṇetavyaḥ | tarhi prabhāvati tvameva pratibhānavatī bhūtvaitaduttaraṃ vāvadīhi | kenopāyena
vivādastayoracucyata | tataḥ prabhāvatī cintāvatī babhūva paraṃ na hṛdayasaṃdehamapanudatī | tataḥ pṛṣṭvā śukaṃ
taduttaradānotsukaṃ cakāra | tadānīmamātyastāṃ striyamavocat | bhavantī saṃvasanānnirgatātām | tarhyasyāṃ
ciyāmāyāṃ kimabhyavahāri | tathā caitadeva govindakeśavau ca prannīkṛtavān | strīvyāhṛtena govindagaditaṃ
saṃgatamabadhlāt | tataḥ keśavamavamatya govindāya tāṃ striyaṃ vitatāra | prabhāvati prabhāvavaibhavametādṛśaṃ
bhāvayasi cettadānīmetadādaraṇīyam
punarapi yāminīmukhe vinayakandarpasamīpamiyāsuḥ prabhāvatī prālapaditi pakṣiṇam | so 'pi svopari
paryāptaṃ tamaparādhamaparasyopari kṣeptuṃ bālasarasvatīvadbuddhibhavena prabhavasi cettadānīṃ saṃjīvetāmiti
prājalpat | prabhāvatyapi bālasarasvatyāścaturacaritamavabubhutsuḥ kīraṃ gīrbhirudīrayat | so 'pi caritaṃ
3.5.4
tatprabhāvatīmavajigamiṣurvācaṃ prāpañcayata | ākarṇayatu kumudanandino | ujjayinyāṃ guṇagaṇaprāgalbhyena jagatrayajayinyāṃ nagaryyāṃ samākrāntākrāmadviṣatparākramo vikramārkaḥ | sa sāgarāmbarāṃ yathāvadāhārṣīt| sakalakalākuśalā kāmakalikā nāma kalākalāpānubhavakautukasaṃjīvanaprathamāṅkurā mahīpateḥ sāndrānandāmandaniṣyandodabindusaṃdohabandhubhavadviralavilasitataralatānalavisumarakharasamarasamārabdhataraṃgitānaṅgarasaparirambhasaṃrambhasaurabhalaharī vihārocitaprayāsā kāmimanorathapathaṃ parijṛmbhate sma | sāpi ca pṛthvīpateḥ
puro nijaṃ pātivratyaṃ nitarāṃ prakaṭīkaroti | tvaṃ mātrāsmānāthaḥ | āvayordehadvaitaiva dvibhidā cittagatyā
tu na dvaitavṛttipariklṛptiḥ prabalībhavatīti vacoviśeṣāddijñāṃ patiṃ śrāvayati rājñaścaraṇamudrāmudritamātmīyottamāṅgamaṅgīkurute niyamaracitāṃ kulaśīlasaṃpatpradāṃ tulasīṃ patyuḥ pādayorarpayati abhyavahnateḥ pūrvam
tataḥ kasmiṃścidekasminnahani bhūbhartā mahiṣī caikabhājana eva bubhujāte | tadā pṛthivīpatiḥ prathamāspadāṃ
priyāṃ pratyāha | niḥsīmānaṃ svādumahimānaṃ samuddyotayantyadyatanā mīnāḥ | tatkimiti na bhavatībhirabhyavahṛtiviṣayatāmāpadyante | tatastayāpyarāṇi | kimiti prabhubhirasamaṃjasamabhidhīyate | atitīvrasatīvrataparaprakarṣaprabhāvapradaṃ caritamidamasmadīyaṃ nāvadadhati bhavantaḥ | matpatikramāpannān śrīmato 'trabhavataḥ parihṛtya
3.5.5
puṃnāmaparimitapadaṃ padārthaṃ nāhaṃ dṛśā spṛśāmi kiṃ punastadupabhogaṃ hariraharītyabhidhāya śravaṇī pāṇibhyāmapyadhāt | tatastādṛśaṃ tatsamīritaṃ niśamya sthālastho matsyo 'hasiṣṭa | tadālokya bhūpālaḥ paraṃ
viṣādamāsādya khannādudasthāt| tato gaṇḍūṣācamanādinā śuddhimātmano vidhāya tāmbūlaṃ svyakārṣīt | tataḥ
prātaḥ prātastanīṃ kriyāṃ nirmāya nirmaryādavikramo vikramārkaḥ saṃsadmāsadat | tatra cānekaśo vipaścitaḥ
svādeśinaḥ sūcanakṣaṇā eṃva svamanīṣāniṣaktatattavacaḥprapañcena pareṣāṃ cetasi parājayaṃ kartuṃ prabhaviṣṇavo
dhvanitairevādhvadhvāntavidhvaṃsakāḥ sarvajñādiguṇāgresraiḥ prakaṭīkṛtamahimātiśayā nṛpateḥ purastādadhyāsāmāsuḥ
rājā ca tānmatsyahāsakāraṇamaprākṣīt | tatastadanimeṣahasitaṃ na ko 'pi vipaścidvivettuṃ śaknoti | tadanu
te mīnamevālalambire | bhūpo 'pi sarvebhyo vidvadbhyo 'krudhyat | etāvantaḥ sarve bhavantaḥ bhaṭṭapaṇḍitavyāsapurohitapradhānamukhyā yadi yadeva jñānakriyāvyāptiṃ na pariśīlayanti tadānīṃ ko nāmāsmākaṃ
yuṣmākamupayogaḥ | tarhi bhavadbhirmadīyajanapadānnirgantavyam
abhyadhuśca | kāke śaucaṃ dyūtakāre ca satyaṃ sarpe kṣāntiḥ strīṣu kāmopaśāntiḥ
klībe dhairyaṃ madyape tattvacintā rājño mitraṃ kena dṛṣṭaṃ śrutaṃ vā
tatastaiḥ sarvaiḥ saṃbhūya rājā vijñaptaḥ | deva dinapañcakamasmabhyametadvicāraparicaraṇāya dātavyam | pañcabhirahobhirmatsyahāsasya hetuṃ vyāhariṣyāmahe | dharitrīśvaro 'pi tattadudīritamurarīkaroti sma | tataḥ saṃsargavisarge sarve 'pi svānsvāngṛhānagaman | mantrī ca nijāgāramāgatya ugracintāgrahagrasta upāviśat | tadanu
3.5.6
tatkanyā bālasarasvatī tadantikamāgatya janakaṃ jagāda | tāta cintāsaṃtānanitāntaklāntānākalayasi
kimu tadbhavataḥ | tarhi tatkāraṇaṃ mamāpi vyāharaṇīyam | tathokte tu tayā amātyo 'pi svāpatya
pratyāha | tvaṃ bālikā | kimetayā cintayā te | tvayā dīvyantyā sukhenabhāvasthātavyam | tacchrutvā sāpi
prāsūta sarasvatīm | kimiti bhavanta evamabhāṣiṣata
yato vadanti | yuktiyuktamupādeyaṃ vacanaṃ bālakādapi
anyattṛṇamiva tyājyaṃ yuktaṃ padmamajanmanā
tatastena tatkāraṇamupavarṇitam | tanniśamya bālasarasvatī babhāṇa | tāta etāvataiva kimiti cintāsaṃtānaprakarṣamātanoti | imaṃ hetumahameva vyāhariṣye | tadānīṃ rājā vijñaptaḥ | deva matsyasya hāsahetuṃ matkanyakā
vyāhariṣyati | tadākarṇya tadānīmeva nṛpatirapi tāmānaya iti rājājñāgatya sabhāmabhāsayat | bālasarasvatyā āsikāsamupababandha | tāmaprākṣīttatvavidyeśvaraḥ | tayāpi tataḥ pratīyate sma | deva tvaṃ sarvajñaḥ
sakalakalākalāpakuśalaḥ | tadyetasyārthasya praṣṭavye nānyaḥ samucitaucityamatyantamābadhnāti
ūcuśca | aśvaplutaṃ vāsavagarjitaṃ ca avarṣaṇaṃ cāpyativarṣaṇaṃ ca
strīṇāṃ ca cittaṃ puruṣasya bhāgyaṃ devo na jānāti kuto manuṣyaḥ
ityetādṛśaṃ strīṇāṃ caritaṃ devānāmati vijñānasya na viṣayībhavati | māyāśatamayyasti yo na tāsāṃ
cittaṃ kiṃcidapi kalayati
tathā coktam | gītārtho mānavo dharmaḥ tava śīlaṃ varānane
strīśīlaṃ vaiṣṇavī māyā vismayāya muhurmuhuḥ
tvayaivedaṃ cāru vicāraṇīyam | nānyaḥ praśnārhaḥ | kaḥ samīhate | itthaṃ pāpamatyāgrahāparigrahaṃ gṛhṇīṣe
3.5.7
tarhi ślokamekamahaṃ gṛṇāmi | tasyārthavicāramācara | kṛte 'pi vicāre yadyabhiprāyaṃ na pariśīlayasi
tadānīmahamāvedayiṣyāmi
yathā | rājñī na ca spṛśatyanyānpuṃskānapi mahāsatī
puruṣākhyāṃstato rājanhasitā sā iti dhruvam
ślokamimaṃ pūrvaṃ caturacetasā vicāraya | ityabhidhāya bālasarasvatī nijāgāramāgamat
iti pañcamī kathā
Linked texts (3)
- Textus simplicior — Sanskrit
- Subhāṣitaratnabhāṇḍāgāra — Kāśīnātha Pāṇḍuraṅga Paraba 1886, Sanskrit
- Indische Sprüche — Otto von Böhtlingk 1863, Sanskrit