Pramāṇa · Search · About · API

Vikramarkacaritra 2

Vikramārkacaritra 2

Language
Sanskrit

2.1

iti
kimevaṃvidhamaudāryaṃ tvayi vidyate ?' iti | śrutvā bhojarājastūṣṇīṃ pratyāvartata
iti prathamamupākhyānam
atha dvitīyamupākhyānam
bhūyo'pyekadā bhojarājaḥ śubhe muhūrte yāvadvikramārkasiṃhāsanamāroḍhumājagāma tāvaddvitīyasopānasthā sālabhañjikābhaṇat | 'bhojarāja vikramārkasyaudāryādikaṃ yadi tvayi vidyate tadāsminsiṃhāsane samupaviśa' iti
rājā prāha—'sālabhañjike kathaya tasyaudāryādikam' iti | tataḥ sā tadvṛttāntaṃ vaktumārebhe— "vikramādityo rājyaṃ kurvannekadā cārānāhūyābravīt --' sarvataḥ pṛthivīṃ paribhramata | yatra yatra kautukapradaṃ tīrthaṃ devāyatanamanyāni vā tathāvidhāni vilokayatha tanmama nivedayata' iti | cārāstu 'yadājñāpayati devaḥ' iti niṣkrāntāḥ | athaikadā deśāntaraṃ paribhramyāgataḥ
kaściddūto rājānaṃ praṇamya vyajijñapat — 'deva citrakūṭaparvatanikaṭavartinapovanamadhye manoharaḥ kaściddevālayogsti | tatra ca parvate'tyudgamācchikharādvimalā kāpi jaladhārā patati | tatra snānamātreṇa mahāpātakādīnyapi naśyanti ! kiṃca yastu pāpīyāṃstatra snānamācarati tasyāṅgādatīva kaluṣamudakaṃ
niḥsarati | tena sa pūto bhavati | anyacca tatra kaścidbrāhmaṇo mahati homakuṇḍe pratidinaṃ juhoti | na jāne tasya kati vatsarā gatā iti | pratidinaṃ kuṇḍābahiḥ preritaṃ bhasma parvatākāraṃ dṛśyate | sa kenāpi na bhāṣate
evamaticitraṃ sthānamadrākṣīdayaṃ janaḥ' iti | tacchrutvā rājā svayamekākī
tena saha taṃ giri gatvā paramānandaṃ prāpya 'aho pavitramidaṃ sthānam
atra sākṣājjagadambikā vasati | paśyata eva me mano vimalaṃ bhavati | kiṃ
punaściraṃ nivasatam' iti bruvaṃstatra nirjhare snātvā devatāṃ praṇamya yatra brāhmaṇo homaṃ karoti tatra gatvā tamapṛcchat | brāhmaṇaḥ 'yadā samardhimaṇḍalaṃ
revatīprathamacaraṇamadhyāsta tadāhamayatiṣi | idānīṃ tadaśvinīnakṣatre tiṣṭhati
juhato me varṣaśatamabhūt | tathāpi devatā prasannā nābhavat' iti | tacchrutvā
rājā svayaṃ devatāṃ smṛtvā juhāva | tathāpi devatā prasādaṃ na vidadhe | anantaramiṣṭasāhaso rājā svaśīrṣamutkṛtya juhomīti paryālocya yāvatkaṇṭhe
khaṅgaṃ nikṣikṣepa tāvaddevatā kṛpāṇaṃ gṛhītvābravīt - 'bhoḥ sāhasinprasannāsmi varaṃ vṛṇīṣva' iti | rājāpṛcchat - 'ayaṃ brāhmaṇaścirādatiniyamena
juhoti | kuto'sya mameva prasādaṃ na kṛtavatī ?' iti | tato devatā prāha -
'bho rājannayaṃ cirādanutiṣṭhatyeva | paramasya cetaḥ svasthaṃ na babhūva | cañcalacittasya tapaḥ phalāya na kalpate | uktaṃ ca -
aṅgulyagreṇa yajjaptaṃ yajjaptaṃ parvalaṅghanaiḥ
vyagracittena yajjaptaṃ trividhaṃ niṣphalaṃ bhavet

2.2

iti
tathāca, na kāṣṭhe vidyate devo na pāṣāṇe na mṛnmaye
bhāve hi vidyate devastasmādbhāvo hi kāraṇam

2.3

kiṃ ca, mantre tīrthe dvije daive daivajñe bheṣaje gurau
yādṛśī bhāvanā yatra siddhirbhavati tādṛśī

2.4

iti |'
tato rājā prāha - 'yadi mama prasannā bhavatī tarhyasya brāhmaṇasya manorathaṃ pūraya' iti | devī jagāda - 'bho vikrama mahādruma iva svadehaśramamavigaṇayya pareṣāṃ śramaṃ pariharasi | uktaṃ ca -
chāyāmanyasya kurvanti svayaṃ tiṣṭhanti cātape
phalanti ca parārtheṣu nātmahetormahādrumāḥ

2.1-2

iti |'
evaṃ rājānaṃ stutvā brāhmaṇasya manorathamāpūryāntaradhāt | tato rājā svanagaramagamat" | itīmāṃ kathāṃ kathayitvā sālabhañjikā bhojamabravīt - 'tvametadāsanamāroḍhumabhilaṣasi | vikramārkaguṇāstu tvayi na dṛśyante' iti
tacchrutvā rājā tūṣṇīṃ babhūva
iti dvitīyamupākhyānam
atha tṛtīyamupākhyānam
punarapi bhoje kadācitsiṃhāsanamāroḍhumāgate tṛtīyā sālabhañjikāvadat
'bho rājannaitatsiṃhāsanaṃ tenādhyāsitavyam | yasminvikramasyaudāryaṃ vidya
iti | bhojaḥ prāha - ' sālabhañjike tasyaudāryavṛttāntaṃ brūhi' iti
labhañjikāvadat - "rājanvikramasadṛśo bhūmaṇḍale ko'pi nāsti | ta
cetasyaṇumātramapi vikalpo nāsīt | uktaṃ ca -
aya̍ nijaḥ paraśceti vikalpo laghucetasām
udāracaritānāṃ tu vasudhaiva kuṭumbakam

2.2-2

iti
kiṃca sāhasena dīnarakṣaṇena dhairyeṇātithimawidth="manorathapūraṇena ca na ko'pi vi
mamatiśete | evaṃ sakalaguṇādhivāso vikramaḥ sarvasaṃpatparipūrṇaḥ sakalam
mahīmaṇḍalaṃ pālayannekadā svamanasyacintayat - 'anityo'yaṃ saṃsāraḥ
kadā kasya kiṃ bhaviṣyatīti na jñāyate | ataḥ samurpājitaṃ dravyaṃ dānabho
bhyāṃ saphalaṃ kartavyam | uktaṃ ca -
dānaṃ bhogo nāśastisro gatayo bhavanti vittasya
yo na dadāti na bhuṅkte tasya tṛtīyā gatirbhavatyeva

2.3-2

iti
tathāca, dātavyaṃ bhoktavyaṃ sati vibhave saṃgraho na kartavyaḥ
paśyeha madhukarāṇāṃ saṃcitamarthaṃ haranti loke'nye

2.4-2

ataḥ, anubhavata datta vittaṃ mānyaṃ mānayata sajjanaṃ bhajata
atiparuṣapavanalulitā dīpaśikhevāticañcalā lakṣmīḥ

2.2-3

ityevaṃ vicārya sarvasvadakṣiṇaṃ kamapi yajñaṃ kartumupākramata | tataḥ śilpibhi
timanoharaṃ yajñāyatanaṃ kārayāmāsa | sarvāṃ api yajñasāmagrīḥ saṃpādayāmāsa
devaṛṣiyakṣagandharvasiddhādīnāhvānayat | brāhmaṇāśca samājagmuḥ sarve rājā
bāndhavāśca | tatrāntare rājā samudrāhvānāya kañcane brāhmaṇaṃ preṣayāmāsa
so'pi samudratīraṃ gatvā gandhapuṣpākṣatādibhiḥ samudramabhyarcya ' bhagavannaranāva
vikramārko yajñaṃ kariṣyati | tena preṣito'haṃ tvadāhnānārthaṃ samāgato'smi
iti bruvanjalamadhye puṣpāñjaliṃ vikṣipya kṣaṇaṃ tasthau | tatra na ko'pi pratyuvāca
tato brāhmaṇastatannivṛtya yathāgataṃ yāvadājagāma tāvaddedīpyamānaśarīraḥ kaścinmahīsuraḥ samāgatyāvadat - 'tvaṃ kila vikrameṇāsmānāhvātuṃ preṣitaḥ | tena yā sambhāvanā kṛtā sāsmānprāptaiva | kiṃ tu mama nāyamavasaraḥ
samāgantum | yathārhamupakariṣyāmi | amūlyāni ratnāni catvāri dāsyāmi
prayaccha tasmai | teṣāṃ māhātmyaṃ śṛṇu- eṣāmekaṃ ratnaṃ yaddhanādi vastu smaryate
taddadāti | dvitīyaṃ yattu bhakṣyabhojyādikamamṛtakalpaṃ tadutpādayati | tṛtīyaṃ
hastyaśvarathapadāttiyuktaṃ balaṃ janayati | caturtha divyaṃ vastrābharaṇādikaṃ prasūte'
iti | evamabhidhāya ratnāni dattvā samudro'ntaradhāt | tadanantaraṃ brāhmaṇastāni gṛhītvā cirādujjayinīmagamat | atrāntare yajñaṃ samāpya rājāvabhṛthasnānaṃ vidhāya sarvom̐llokānparipūrṇamanorathānakarot | brāhmaṇo'pi rājānamavalokya
maṇīnāṃ guṇānakathayat | rājā 'brāhmaṇa yajñadakṣiṇākālamatilaṅghya samāgato'si | sarvasvamarthisātkṛtya kevalo'smi | atastvameteṣāṃ ratnānāṃ yadekaṃ
tubhyaṃ rocate tadgṛhāṇa' ityavādīt | brāhmaṇaḥ 'mahārājāhaṃ gṛhiṇīṃ putraṃ
snuṣāṃ ca pṛṣṭvā sarvebhyo yadrocate tadgṛhṇāmi' ityavadat | rājā 'tathā kuru'
ityāha | brāhmaṇo'pi svabhavanamāgatya tadvṛttāntaṃ teṣāmakathayat | tanniśamya
putro'bhyabhāṣata-' yadratnaṃ caturaṅgaṃ balaṃ dadāti tadgrahīṣyāmaḥ | tena hi rājyamāyāti' iti | pitā jagāda- 'prājño rājyaṃ nāpekṣeta | rājyāpekṣayaiva hi yudhiṣṭhirādayo mahadduḥkhamanvabhūvan | ato yasmāddhanādikaṃ labhyate
tadgṛhṇīmaḥ | tena tu sarvamapi labhyate | uktaṃ cana tadasti jagatyasminyadarthena na sidhyati
ato'sminbhuvane dhīmāndhanamekaṃ prasādhayet

2.3-3

iti
tato bhāryābravīt - 'yadratnaṃ ṣaḍrasopetaṃ caturvidhānnaṃ prasūte tadgrahītavyam
yataḥ sarveṣāṃ prāṇināmannameva jīvadhāraṇam | tathā coktam -
annaṃ vidhātrā vihitaṃ martyānāṃ jīvadhāraṇam
tadanādṛtya matimānprārthayenna tu kiṃ cana

2.1-3

iti'
snuṣā tu 'yadratnaṃ vastrābharaṇādikaṃ prasūte tadgrāhyam' ityāha | evaṃ parasparaṃ caturṇāṃ vivādaḥ samajāyata | tato brāhmaṇo rājñaḥ samīpamāgatya vivādaṃ
nyavedayat | rājāpi tacchrutvā tasmai brāhmaṇāya catvāryapi ratnāni dadau
iti kathāṃ kathayitvā sālabhañjikā bhojamabravīt — ‘tvayyevaṃvidhamaudāryaṃ
vidyate cedasminsiṃhāsane samupaviśa’ iti | tacchrutvā rājā tūṣṇīṃ babhūva
iti tṛtīyamupākhyānam
atha caturthamupākhyānam
bhūyo'pyekadā siṃhāsanamāroḍhumāgacchati bhoje turīyā sālabhañjikā bhaṇati sma— ‘yadi tvamaudāryeṇa vikramārkamanusarestarhīdaṃ siṃhāsanamāroha’
iti | rājā ‘brūhi me tasyaudāryavṛttāntam’ ityapṛcchat | tataḥ sālabhañjikā kathayitumārebhe—“vikramāditye rājye kurvati satyujjayinyāṃ ko'pi brāhmaṇaḥ sakalavidyāvicakṣaṇaḥ sakalaguṇālaṃkṛtaśca paraṃ putrahīnaḥ samabhavat
tamekadā tatpreyasī jagad — ‘bhoḥ prāṇanātha putraṃ vinā gṛhasthasya gatirnāstīti śrutismṛtipurāṇavidaḥ samāmananti | tathā hi—
aputrasya gatirnāsti svargo naiva ca naiva ca
tasmātputramukhaṃ dṛṣṭvā bhavetpaścāttu tāpasaḥ

2.2-4

iti
śarvarīdīpakaścandraḥ prabhātadīpako raviḥ
trailokyadīpako dharmaḥ suputraḥ kuladīpakaḥ

2.3-4

iti ca
tadākarṇya bhūsuraḥ— ‘priye satyamavādīḥ | kiṃ tu parameśvaraprasādaṃ vinā santatirna labhyate | ato bhavānīvallabhamārādhayāmaḥ’ ityuktvā parameśvarārādhanāya tapaḥ kartumārabhata | athaikadā rātrau svapne vṛṣabhārūḍhaḥ śailatanayasamāśliṣṭavāmatanuścandrakalāvaṃtasaḥ parameśvaraḥ pratyajho bhūtvāvadat — ‘vatsa
pradoṣavratamācara | tena tava putro bhaviṣyati’ iti | brāhmaṇastu prabudhya sasambhramamutthāya svapnavṛttāntaṃ vṛddhebhyo nivedayāmāsa | te ca ‘yathārtho'yaṃ
svapnaḥ | asminvrate'nuṣṭhite sarvathā tava putro bhaviṣyati’ iti jagaduḥ | tato
brāhmaṇasteṣāṃ vacanaṃ manasi kṛtvā mārgaśīrṣaśuklatrayodaśyāṃ mandavāsare kalpoktaprakāreṇa pradoṣavratamanvatiṣṭhat | parameśvaraśca prasanno bhūtvā putramasmai prāyacchat | tadanantaraṃ brāhmaṇastasya jātakarma vidhāya dvādaśe divase devadatta
iti nāma kṛtvārvaśiṣṭānyannaprāśanacaulopanayanādīni karmāṇiyapi yathākālaṃmanvatiṣṭhat | vedānsāṅgānadhyāpayāmāsa | tataḥ ṣoḍaśe varṣe godānādikaṃ vidhāya surūpāṃ buddhiśīlalakṣaṇasaṃpannāṃ kāmapi kanyakāmanviṣya vivāhaṃ kṛtvā
jīvanaṃ parikalpya svayaṃ tīrthayātrāṃ kartukāmaḥ putrāya buddhimevamupadideśa'vatsātikaṣṭāṃ daśāṃ prāpto'pi svadharmācāraṃ mā parityaja | paraiḥ saha vivādaṃ
mā kārṣīḥ | sarvabhūteṣu dayāṃ kuru | parameśvare bhaktiṃ vidhehi | parastriyo mā
vilokaya | balavadbhirvirodhaṃ mā kuru | sajjanānāśraya | durjanānparihara
strībhyo guhyaṃ mā vada' iti | evamanyāśca nītīrupadiśya svayaṃ vārāṇasrīṃ
jagāma | tato devadattaḥ piturupadeśaṃ pālayaṃstatraiva nagare sukhamuvāsa | athaikadā homāya samidhaḥ samāhartuṃ mahadaraṇyaṃ praviśya yāvatsamidhaściccheda tāvadvikramo mṛgayārthaṃ vipinamavagāhya mahāntamekaṃ sūkaramanudhāvaṃstatrāgatya devadattaṃ dṛṣṭvā puramārgamajānanpapraccha | tena pṛṣṭo devadattaḥ svayamagre gacchanrājānaṃ
nagaramanayat | anantaraṃ rājā devadattaṃ bahudhā saṃmānya kutrāpi rājakārye nyayuṅka | evaṃ mahānkālaḥ samaticakrāma | athaikadā rājā taṃ madhyesabhamavādīt- 'kathamahaṃ tvatkṛtādupakārāduttīrṇo bhaviṣyāmi | yanmāṃ mahato'raṇyānnagaramanayaḥ' iti | tadā sabhyaḥ ko'pi jagāda | 'hantāyaṃ mahāpuruṣaḥ
yatkṛtamupakāraṃ cirādapi na vismarati | tathā cāhuḥprathamavayasi pītaṃ toyamalpaṃ smarantaḥ
śirasi nihitabhārā nārikelā narāṇām
salilamamṛtakalpaṃ dadhurājīvitāntaṃ
na hi kṛtamupakāraṃ sādhavo vismaranti

2.4-3

iti
brāhmaṇastu rājño vacanaṃ śrutvā svamanasi vicārayati sma- 'kimayaṃ rājā
māmevaṃ vadati | kiṃ nāmāhamupākaravam | kimetatsatyamūta mithyā ? | asya
tattvaṃ bodheyam' iti | tataḥ ekasmindivase rājakumāramapahṛtya svamandire
saṅgopya tasya kaṇṭhabhūṣaṇamekaṃ svabhṛtyahaste dattvā vipaṇyāṃ vikretuṃ praiṣayat
asminnavasare rājakumāraḥ kenāpyapahṛto māritaśceti rājamandire mahānkolāhalaḥ samabhavat | rājāpi putramārgaṃṇāya sarvatrādhikāriṇaḥ prāhiṇot | te
ca sarvataḥ paribhramanto vipaṇimadhye daivādābharaṇahastaṃ devadattabhṛtyamapaśyan
tatastadābharaṇaṃ rājakumārasyeti jñātvā taṃ baddhvā rājasamīpaṃ ninyuḥ | rājāpi taṃ dṛṣṭvovāca — 're bhṛtya kathametadābharaṇaṃ tava haste samāgatam ?' iti
bhṛtyaḥ prāha — 'ahaṃ devadattasya bhṛtyaḥ | vipaṇimadhye etadābharaṇaṃ vikrīyā
dhanamānayeti preṣito'smi' iti | tato rājā devadattamāhūya papraccha — 'etadābharaṇaṃ kasmai dadau' iti | devadattaḥ pratyabhāṣata — 'ahameva dhanalolupastava
kumāraṃ hatvā bhūṣaṇāni gṛhītvā teṣāmidamekamābharaṇaṃ vikretumadām | idānīṃ
yattubhyaṃ rocate tatkuru | mama prāktanakarmavaśādevaṃ buddhirutpannā' iti | tadākarṇya rājā kimapi pratikartuṃ na śaśāka | tadā sabhyaḥ kaścidāha — 'aho
sarvadharmaśāstravettāyaṃ kathamaSheetdṛśe karmaṇi buddhimakarot' iti | aparaḥ kaściduvāca — 'svakarmaṇā preritasyaivaṃ buddhirajāyata | kimatra citram ?' iti
itare kecana rājānamabruvan — 'deva yadayaṃ bālaghātī suvarṇasteyī ca tataḥ
khādireṇa śūlena hantavyaḥ' iti | tadā mantriṇaḥ prahuḥ — ' imaṃ tilaśaḥ
khaṇḍayitvaitanmāṃsena gṛdhrebhyo balirdātavyā' iti | teṣāṃ vacanaṃ śrutvā rājā
jagāda — 'bhoḥ sakhāyaḥ, ayaṃ mamāśritaḥ puramārgapradarśanādupakārī ca
ato'sminguṇadoṣacintā na kartavyā | tathā ca vadanti —
candraḥ kṣayī prakṛtivakratanuḥ kalaṅkī
doṣākaraḥ sphurati mitravipattikāle
mūrdhnā tathāpi satataṃ dhriyate hareṇa
naivāśriteṣu mahatāṃ guṇadoṣacintā

2.5

iti
anyacca, upakāriṣu yaḥ sādhuḥ sādhutve tasya ko guṇaḥ
apakāriṣu yaḥ sādhuḥ sa sādhuḥ sadbhirucyate

Linked texts (5)