Vikramarkacaritra (Vikramārkacaritra)
विक्रमार्कचरित्र
Tales relating to Vikrama.
- Language
- Sanskrit
- Author
- Nandīśayāgnika
- Extent
- 139 passages, 13,116 words
- Text
- partly digitised
- Source
- archiveorg · Vikramarka Charitra: A Prose Work in Sanskrit for the Use of the IVth and the Vth Forms; ed. S. Venkatarama… · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…
Contents
Text
1.1
᾿Ασπ
ἐ
αὐτ
Ἀσπ
ἔ
αὐτὸ
ε
'Aστ
αὐτ
śrīrastu
vikramārkacaritram
vande'haṃ vandanīyānāṃ vandyāṃ vācāmadhīśvarīm
kāmitāśeṣakalyāṇakalanākalpavallikām
1.2
asti kila mālave samastavastusaṃpūrṇā svaguṇaparābhūtapurandarapuravibhūtirujjayinī nāma nagarī | tatra samastasāmantasīmantinīsīmantasindūrāruṇacaraṇakamalayugalo bhartṛharirnāma rājāsīt | sa ca sakalakalāpravīṇaḥ samastaśāstrābhijñaśca | tasya ca rājñaḥ svavikramāpahṛtavairivikramo vikramo nāmānujo'bhūt | tatra ca nagare sakalaśāstrābhijñaḥ samastamantraśāstrapravīṇaśca
brāhmaṇaḥ kaścidavartata | sa kevalaṃ daridraḥ | sa caikadā mantrānuṣṭhānena bhuvaneśvarīmatoṣayat | sā tu santuṣṭā brāhmaṇamāha—'bho brāhmaṇa phalametadbhakṣaya | anena jarāmaraṇavarjito bhaviṣyasi' iti | brāhmaṇastu tatphalaṃ gṛhītvā svabhavanamāgatya snātvā devatārcanāṃ vidhāya yāvatphalaṃ bhakṣayitumayatiṣṭa
tāvadasya manasyevaṃ buddhirudabhūt—'ahaṃ tāvaddaridraḥ | jarāmaraṇavarjito bhūtvā
kasyopakāraṃ kariṣyāmi | bahukālajīvino'pi mama bhikṣāṭanenaiva jīvanaṃ
kāryam | paropakāriṇastu puruṣasya svalpakālajīvanamapi śreyo bhavati
tathā coktam—
yasmiñjīvati jīvanti bahavaḥ sa tu jīvatu
bako'pi kiṃ na kurute cañcvā svodarapūraṇam
1.3
iti'
evamādi vicārya 'etatphalaṃ rājñe dadyām | sa jarāmaraṇavarjito bhūtvā
cāturvarṇyaṃ dharmataḥ saviśeṣaṃ pālayet' iti niścitya tatphalaṃ gṛhītvā rājasamīpamāgatya—
ahīnamālikāṃ bibhrattathā pītāmbaraṃ vapuḥ
haro hariśca bhūpāla karotu tava maṅgalam
1.4
ityāśiṣaṃ prayujya phalaṃ dattvā bhaṇati sma— 'bho rājandevatāvaraprasādalabdhamidamapūrva phalaṃ bhakṣaya | anena tvaṃ jarāmaraṇavarjito bhaviṣyasi ' iti
rājā tu tatphalaṃ gṛhītvā brāhmaṇaṃ saṃmānya gṛhaṃ saṃpreṣya vicārayati sma—
'aho mamaitatphalabhakṣaṇādamaratvaṃ bhaviṣyati | mama tvanaṅgasenāyāṃ mahatī prītirasti | sā mayi jīvati mriyeta cettasyā viyogaduḥkhaṃ soḍhuṃ na śaknomi
tasmādidaṃ phalaṃ mama prāṇapriyāyā anaṅgasenāyai dāsyāmi' iti| tatastāmāhūya tasyai dadau | tasyā mandurikaḥ kaścitpriyatamaḥ | sā punarvicārya
tasmai tatphalaṃ dadau | tasya kāciddāsī priyatamā | sa paryālocya tasyai prādāt | sā tu priyatamāya kasmai cinnṛpāya taprāyacchat | tasyāpi kasyāṃ cinnomayādhāriṇyāṃ mahatpremābhūt | sa punavicārya tatphalaṃ tasyai dattavān | tataḥ sā gomayadhāriṇī grāmādbahirgomayaṃ hṛtvā tadbhājanaṃ śirasi
nidhāya tadupari tatphalaṃ nikṣipya rājavīthīmājagāma | tadā rājā bhartṛharī
rājakumāraiḥ saha bahirgacchaṃstasyāḥ śiraḥsthāpitagomayāgrasthitaṃ phalaṃ dṛṣṭvā
gṛ hishāmāgatya brāhmaṇamāhūya 'bho brāhmaṇa bhavatā yatphalaṃ dattaṃ tādṛśamanyatkimasti?' ityapṛcchat | brāhmaṇastu 'bho rājaṃstatphalaṃ devatāprasādalabdham
tādṛśaṃ phalaṃ bhūloke nāsti | satyametat | rājā nāma sākṣādīśvaraḥ | tasya
purato'nṛtaṃ na vaktavyam | sa devavannirīkṣaṇīyaḥ | tathā coktam—
sarvadevamayo rājā ṛṣibhiḥ parikīrtitaḥ
tasmāttaṃ devavatpaśyenna vyalīkaṃ vadetsudhīḥ
1.5
iti '
iti pratyavadat| rājā 'tādṛśaṃ phalamidānīmeva dṛṣṭaṃ rājavīthyām 'ityāha
brāhmaṇo 'mayā dattaṃ phalaṃ bhakṣitaṃ vā na vā?' ityapṛcchat | rājā 'nāhamabhakṣayam | kiṃ tu mama prāṇapriyāyā anaṅgasenāyai prādām' iti prāha | 'tarhi
tāmāhūya pṛccha' iti brāhmaṇo jagāda | tato rājā tāmāhūya saśapathamapṛcchat
sā 'mayā tatphalaṃ mandurikāya dattam' iti babhāṇa | sa tvākārito 'dāsyai
dattam' ityakathayat | dāsī 'gopālāya' iti, gopālo 'gomayadhāriṇyai'
iti cākathayatām | tato jātasaṃpratyayo rājā paraṃ viṣādaṃ gatvā sasambhramaṃ
gomayadhāriṇīmākārya tatphalaṃ gṛhītvā katicicchlokānapāṭhīt —
rūpe manohāriṇi yauvane ca vṛthaiva puṃsāmabhimānabuddhiḥ
natabhruvāṃ cetasi cittajanmā kartuṃ yadevecchati tatkaroti
1.6
smaropamamapi prāpya vāñchanti puruṣāntaram
nāryaḥ sarvāḥ svabhāvena nocyante vimalāthayāḥ
1.7
hīnabhāgyasya rājyaśrīḥ puṣpaśrīrgaganasya vā
bhavedeva na tu strīṇāṃ manaḥśuddhirmanāmapi
1.8
ataḥ, na vairāgyātparaṃ bhāgyaṃ na bodhādaparaṃ sukham
na hareraparastrātā na saṃsārātparo ripuḥ
1.9
iti
evaṃ paṭhitvā paraṃ virakto bhartṛharirvikramārkaṃ rājye'bhiṣicya tatphalaṃ
tasmai dattvā svayaṃ vanaṃ jagāma | tataḥ prāptarājyo vikramaḥ sakalāmapi vasundharāṃ nyāyena paryapālayat | tata ekadā digambaraḥ kaścidrājasamīpamāgatya -
līlayā maṇḍalīkṛtya bhujaṅgānvārayanharaḥ
dadyāddevo varāhaśca tubhyamabhyadhikāṃ śriyam
1.10
ityāśiṣaṃ prayujya rājahaste phalaṃ dattvāgravīt - 'bho rājannahaṃ kṛṣṇacaturdaśyāṃ mahāśmaśāne'ghoramantreṇa havanaṃ kariṣyāmi | tattavayottarasādhakena
bhavitavyam' iti | rājāpi tatheti pratijñāya tena saha pitṛvanaṃ prāviśat
tatra digambaro nṛpaṃ hantumārabhya tena svayameva hataḥ | tena prasaṅgena tasya
rājño vetālo vaśaṃvado babhūva | aṣṭa mahāsiddhayaśca prāptāḥ | tatastribhuvane'sya kīrtiranargalā gaṅgeva babhūva | atrāntare suranagare rambhorvaśyornartananaipuṇe
vivādaḥ samajāyata | tayorantaramavagantumamareṣu ko'pi na śaśāka | ekadā
siṃhāsanamāsīnaṃ devaṃ vāsavaṃ nārado babhāṇa- 'deva dharātale vikramo nāma
rājā jāgati | sa sakalakalābhijñaḥ | viśeṣataḥ saṅgītavidyāvicakṣaṇaḥ | sa
evaitayorvivādanirṇayaṃ kartuṃ prabhavet' iti | tacchrutvā mahendro vikramamānetuṃ mātarhi preṣayāmāsa | vikramo'pi mātulisamānītaṃ rathamāruhya sahaiva vetālena
sudharmāṃ praviśya vāsavena saṃmānitaḥ samucitamāsanamadhyāsta | tadānīṃ rambhorvaśyornṛttaṃ prāvartata | rājā tūrvaśīṃ praśaṃsa | nṛttaśāstrarahasyānyupanyasya jayamurvaśyai prādācca | pākaśāsanastu paraṃ saṃtuṣya maṇimayamatimanoharaṃ
siṃhāsanamekamasmai prādāt | tasminsiṃhāsane dvātriṃśatsālabhañjikāḥ santi
tāsāṃ śirasi padaṃ nidhāya tadadhyāsitavyam | rājā tu mahendramāpṛcchya tadāsanaṃ gṛhītvā nijaṃ nagaramagamat | tadanantaramekadā śubhe muhūrte vikramārko
brāhmaṇāśīrvādapūrvakaṃ tatsiṃhāsanamāruhya rājyamakarot | evaṃ mahānkālo
gataḥ | tata ekadā pratiṣṭhānagare kasyāṃcitkanyakāyāṃ śālīvāhano nāma
samajāyata | tadānīmujjayinīṃ parito bhūkampadhūmaketudigdāhādīni durnimittāni dṛṣṭāni | tato vikramādityo daivajñānāhūya bhūkampādiphalaṃ papraccha
daivajñā ūcuḥ—' bho deva yadayaṃ bhūkampaḥ sandhyākāle jātastato rājño'niṣṭaṃ sūcayati | tathā ca nāradīye —
aniṣṭadaḥ kṣitīśānāṃ bhūkampaḥ sandhyayordvayoḥ
rājñāṃ vināśapiśuno dhūmaketurudāhṛtaḥ
1.12
iti '
tadākarṇya rājābravīt — 'bho daivajñāḥ purā parameśvaraḥ santoṣito māmāha | ' bho rājanprasanno'smi | vināmṛtvaṃ yācasva ' iti | tato'hamavocam —' sārdhadvihāyanāyāṃ kanyāyāmutpannātputrānmama maraṇaṃ bhavatu ' iti
tacchrutvā devastathetyanujagrāha ' iti | tacchrutvā ' tarhi tādṛśaḥ putro bhaviṣyati ' iti daivajñairapyuktam | rājāpi ' hā daivasṛṣṭiracintyā | tādṛśaḥ kasmindeśe kathamutpanno bhaviṣyati' iti vyākulitacitto vetālamāhūyaitatsarvaṃ
tasmai nivedyābravīt -- ' bho yakṣa pṛthivīṃ pariśrama | evaṃvidhaḥ putraḥ kasmindeśe kutra nagare samutpanna iti jñātvā jhaḍiti samāgaccha ' iti | vetālo'pi ' mahānprasādaḥ ' iti nirgatya sāgaravelāvalāyitāṃ sagirikānanāṃ vasundharāṃ paryaṭanpratiṣṭhānagaraṃ praviśya kutrāpi kumbhakāragṛhe kañcinmāṇavakaṃ kāñcitkanyakāṃ ca krīḍantau dṛṣṭvāpṛcchata -' kau yuvām ?' iti | kanyā ' ayaṃ
mama putraḥ' iti pratyāha | vetālaḥ 'kaste pitā ?' iti punarapṛcchat | kanyā tu kañcana brāhmaṇamadarśayat | tato brāhmaṇamapṛcchat | brāhmaṇaḥ 'iyaṃ
mama kanyā, asyāḥ putro'yaṃ bālaḥ' iti pratijagāda | tacchrutvā paraṃ vismayaṃ gato vetālo brāhmaṇaṃ punarabravīt — 'bho brāhmaṇa kathametat' iti
so'bravīt — 'devānāṃ caritramagocaram | asyāḥ rūpalāvaṇyātiśayamohitaḥ śeṣo nāgendro'nayā saṅgama | tasmādasyāṃ jātaḥ putro'yaṃ śālīvāhananāmā' iti | tadākarṇya vetālaḥ satvaramujjayinīmāgatya vikramādityāya sarvamapi vṛttāntamakathayat | rājāpi tasmai pāritoṣikaṃ dattvā khaṅgamādāya
pratiṣṭhānagaraṃ praviśya yāvatkhaṅgaṃ śālīvāhane cikṣepa tāvattena svayameva hataḥ
pratiṣṭhānagarādujjayinyāṃ nipapāta | kṣatavedanādahyamānaśarīro'nantarameva jīvitamutsasarja | tato mantriṣu 'rājāyamaputraḥ kathaṃ kartavyam' iti vicārayatsu bhaṭṭiḥ prāha — 'vicāryetāmāsāṃ rājamahiṣīṇāṃ kāpi garbhiṇī syāt'
iti | tato vicāryamāṇe kāpi saptamāsagarbhiṇī samabhūt | tadā sarve mantriṇo militvā garbhasyābhiṣekaṃ kṛtvā svayaṃ rājyaṃ paryapālayan | tadindradattaṃ siṃhāsanaṃ yadaiva śūnyamāsīttadā madhyesabhaṃ kāpyaśarīriṇī vāgudabhūt -
'bho mantriṇo'sminsiṃhāsane samupaveṣṭuṃ vikramārkasadṛśo rājā ko'pi nāsti
tasmādidaṃ sukṣetre nikṣipyatām' iti | tacchrutvā mantriṇaḥ kutrāpi pavitre
kṣetre tatsiṃhāsanaṃ nikṣipya tatkṣetraṃ yāvanālacaṇakasamṛddhaṃ kasmaicidbrāhmaṇāya
daduḥ | brāhmaṇo'pi yatra siṃhāsanaṃ nikṣiptaṃ taduccasthānamiti pakṣiṇāmutthāpavārthaṃ tadupari mañcaṃ nikṣipya tatropaviśya pakṣiṇaḥ samutthāpayannavartata | tataḥ
kadācidbhojarājaḥ sasainyo mṛgayārthamaṭanarājakumāraiḥ sametastatkṣetrasamīpe yāvadājagāma tāvanmañcopari sthito brāhmaṇaḥ prāha - 'bho rājannetatkṣetraṃ phalitamasti | sasainyena samāgatya tatrabhavatā yathecchaṃ bhujyatām | aśvebhyaścaṇakādayo dīyantām | adya mama jīvitaṃ saphalamāsīdyato bhavānmamātithirjātaḥ | īdṛśāstvatithibhiḥ kadāpi na sandṛśyate' iti | tacchrutvā rājā sasainyaḥ kṣetramadhyaṃ praviveśa | tato brāhmaṇaḥ pakṣyutthāpanāya mañcādavaruhya kṣetramadhye praviṣṭaṃ rājānaṃ dṛṣṭvā bhīto'bhaṇat - 'rājankimayamadharmaḥ kriyate ? | brāhmaṇakṣetramidaṃ vināśayate | yadyanyairadharmaḥ kriyeta tadrājñe nivedanīyam | evaṃ sati
tvamevānyāyyaṃ kartuṃ pravṛttaḥ | idānīṃ ko vā nivārayiṣyati ? | uktaṃ cagaje kaḍaṅgarīye tu jāre rājani vā punaḥ
pāpakṛtsu ca vidvatsu niyantā janturatra kaḥ
1.12-2
iti
anyacca | bhavānsarvaśāstrābhijñaḥ kathaṃ brāhmaṇadravyaṃ vināśayati | brahmasvameva hi viṣam | tathā hina viṣaṃ viṣamityāhurbrahmasvaṃ viṣamucyate
viṣamekākinaṃ hanti brahmasvaṃ putrapautrakam
1.13.1
iti |'
tato yāvadrājā tatkṣetrādbahiḥ saparivāro nirjagāma tāvatpakṣiṇaḥ samutthāpya punarmañcārūḍho brāhmaṇaḥ prāha - 'bho rājankimiti gacchasi ? | idaṃ
kṣetraṃ sādhu pariṇataṃ dṛśyate | yāvanālāṃśraṇakāṃśca bhakṣayantu tava parivārāḥ
paśyorvārukaphalāni santi | yatheṣṭaṃ bhujyantām' iti | punarbrāhmaṇavacanamākarṇya saparivāro rājā yāvatkṣetramadhyaṃ praviveśa tāvanmañcādavaruhya punastathaivābhaṇat | tato rājā svamanasi vicārayati sma - 'aho brāhmaṇo yadā
mañcamārohati tadāsya cetasi dātavyamiti buddhirutpadyate | yadāvatarati tadā
hīnabuddhirutpadyate | ahaṃ mañcamāruhya paśyeyam' iti yāvanmañcamāruroha tāvattatronmarājasya cetasyevaṃ buddhirudabhūt - 'nanu vidhayārtiḥ parihartavyā | sarvasyāpi lokasya dāridryaṃ nivāraṇīyam | duṣṭā daṇḍanīyāḥ | śiṣṭāḥ paripālanīyāḥ | prajā dharmeṇa rakṣaṇīyāḥ | kiṃ bahunā | asminsamaye yadi ko'pi
mama śarīramapi prārthayiṣyate tarhi tadapi deyam' iti | tato rājā paramānandaparipūrṇahṛdayaḥ punarapi vicārayati sma-'etatkṣetrasya māhātmyaṃ svayamevaṃvidhāṃ buddhimutpādayati | kathametajjñāyatām' iti | tato brāhmaṇamāhūyāpṛcchat
'bho brāhmaṇa tavaitatkṣetre kiyāllābho bhavati ?' iti | brāhmaṇaḥ - 'bho rājansarvānsakalābhijñaḥ | aviditaṃ bhavataḥ kimapi nāsti | yadarhametattaddhyānālocayatu' iti pratyavadat | tato rājā brāhmaṇamanekadhanadhānyādinā saṃbhāvya kṣetraṃ vaśīkṛtya mantrasyāśvabhrakhāna | tatra puruṣamātre garte śilaikā sumanoharādṛśyata | tacchilādhaḥpradeśe kāpi candrakāntaśilā dṛṣṭā | tato
1.13.2
nānāvidharatnakhacitaṃ dvātriṃśatsālabhañjikāsamalaṃkṛtamatiramaṇīyaṃ siṃhāsanamekamadṛśyata | tato bhojaḥ paramānandāmṛtalaharīpūrṇahṛdayaḥ siṃhāsanaṃ nagaraṃ
netuṃ yāvaduccālayāmāsa tāvadatigariṣṭhamāsanaṃ noccacāla | tato rājā 'kutaḥ
siṃhāsanaṃ noccalati ?' iti mantriṇamapṛcchat | mantrī tu 'rājāndivyametadāsanaṃ balipūjādikaṃ vinā noccalet' iti pratyavadat | tacchrutvā rājā brāhmaṇānākārya sarvamapi saṃvidhānaṃ kāritavān | tatastatsiṃhāsanaṃ laghu bhūtvā
svayamevoccacāla | tadālokya rājā mantriṇamuvāca - 'yo'narthaṃ nivārayati
asādhyamarthaṃ ca sādhayati sa eva mantrī' iti | tato mantrī pratyabravīt -
'mantriṇā svāmihitameva kāryaṃ kartavyam | anyacca, mantriṇā vinā rājyaṃ
dhānyaṃ vinā durgaṃ kāruṇyaṃ vinā saubhāgyaṃ jñānaṃ vinā vairāgyaṃ durjanānāṃ śaktiḥ pāṣaṇḍānāṃ matiḥ veśyānāṃ viśvāsaḥ khalānāṃ maitrī parādhīnasya svātantryaṃ nirdhanasyāṭopaḥ sevakasya kopaḥ kṛpaṇasya gṛhaṃ jāriṇyāḥ patibhaktiḥ
mūrkhāṇāṃ saṅgatiḥ ityetatsarvaṃ niṣphalam | aparaṃ ca, rājñā mahatāmarcanaṃ kāryam | āptānāṃ buddhigrāhyā | devabrāhmaṇāḥ paripālanīyāḥ | nyāyamārge vartitavyam | api ca rājanye rājagaṇāste sarve tvayi vidyante | atastvaṃ
1.13.3
sakalarājarājottamaḥ | mantriṇāpyevaṃguṇagariṣṭhena bhavitavyam | svāmikāryārthamudyamaḥ, pāpādbhayam, prajānāṃ hitam, parivārāṇāṃ saṃyojanam, rājñaścittavṛttyanusaraṇam, apāyakāryādrājanivāraṇam, ityādayo ye mantriguṇāstairyuktaḥ kulakramāgataḥ kāmandakacāṇakyadhaumyaśukavācaspatyādastatśāstrajñābhijño mantripadayogyo bhavati | purā kila nandabhūpālo mantriṇā bahuśrutena
brahmahatyāyā nivāritaḥ | rājā-kathametat ? so'bravīt -
viśālāyāṃ nando nāma rājā mahāśauryasaṃpanno'bhūt | sa nijabalena
prārthivanṛpālānsvapādapadmopajīvino vidhāyaikacchatreṇa rājyamakarot | tasya
ca bahuśruto nāma mantrī | bhānumatī nāma mahiṣī | narapālo nāma tanayaḥ
tasya rājño mahiṣyāṃ bhānumatyāmatīva prītirāsīt | siṃhāsane'pi sahaiva
tayā samupaviśet | nimeṣamapi tayā vinā na tiṣṭhet | ekadā mantrī svamanasyacintayat — ‘ayaṃ rājā nirlajjo madhyesabhaṃ siṃhāsane striyamupaveśayati | tadā sarve janāstāṃ paśyanti | anucitamayaṃ na jānāti | kiṃ kriyatām’ iti | tata ekadāvasaraṃ prāpya rājānamabravīt — ‘deva vijñāpyamasti’
iti | rājā ‘kiṃ tat ? kathyatām’ ityāha | mantrī ‘yadeṣā bhānumatī siṃhāsane sahopaviśati tanmahadanucitam | ‘asūryaṃpaśyā rājadārā:’ iti hi saṃpradāyaḥ | atra nānājanāḥ samāgatya tāṃ paśyanti | ata itaḥ paraṃ naivaṃ yuktaṃ
kartum’ iti vijñāpayāmāsa | tato rājā ‘bhānumatyanālokanaṃ kṣaṇamapi na
sahe | tadupāyaṃ nirūpaya’ ityāha | mantrī ‘ālekhyagatāṃ tāṃ paśyatu devaḥ’
1.13.4
ityupāyamupādiśat | anantaraṃ rājā tadvacanaṃ samucitaṃ matvā citrakāramāhūya ‘bhānumatīrūpaṃ citre niveśaya’ ityādideśa | sa tu tasyā rūpaṃ sākṣādālokya padminīlakṣaṇayuktāṃ tāṃ citre vililekha | rājāpi citralikhitāṃ
priyāṃ dṛṣṭvā prahṛṣṭastasmai pāritoṣikaṃ dadau | anantaraṃ rājaguruḥ śāradānandaścitrapaṭe niveśitāṃ bhānumatīṃ dṛṣṭvā citrakāramabhāṇīt — ‘bhānumatyāḥ sarvamapi rūpamatra likhitam | paraṃ tvekaṃ vismṛtaṃ tvayā’ iti | citrakāraḥ ‘bhoḥ
svāmin tatkim ? kathaya’ iti savinayamapṛcchat | tataḥ śāradānandaḥ ‘tasyā
vāmajaghanatale tilasadṛśaṃ lakṣmāsti | tanna likhitam’ ityāha | rājā tu
gurorvacanaṃ śrutvā tadvacanaṃ tathyaṃ jñātvā svamanasyacintayat — ‘kathamanenāsyā lakṣma jñātam ? nūnamanayā sahāsya saṃyogo vidyate | api ca strīṇāṃ
viṣaye'yaṃ sandeho na kāryaḥ’ iti | evaṃ vicārya mantriṇamāhūya sarvamakathayat
mantriṇāpi tasminsamaye taccittānuguṇaṃ bhaṇitam | anantaraṃ rājā ‘mantrinyadi mama priyo'si tarhyamuṃ śāradānandaṃ māraya’ ityādiśat | sacivo'pi
tatheti pratijñāya janānāṃ puraḥ śāradānandaṃ dṛḍhaṃ baddhvā vadhyasthānamanayat
tadā mantrī ślokamekamapaṭhat —
vane raṇe śatrujalāgnimadhye mahārṇave parvatamastake vā
suptaṃ pramattaṃ viṣamasthitaṃ vā rakṣanti puṇyāni purā kṛtāni
1.14
iti
tacchrutvā mantrī svamanasyacintayat — ‘aho etatsatyaṃ mithyā vā ?
kimarthaṃ brāhmaṇavadhaḥ kriyate | mahadayuktamidam’ iti | anantaraṃ śāradānandaṃ gūḍhaṃ svabhavanaṃ nītvā bhūgṛhe nikṣipya rājasaṃnidhimāgatya deva ‘anuṣṭhito bhavadādeśaḥ’ ityavādīt | rājāpi ‘sādhu kṛtam’ iti praśaṃsa
tata ekadā rājakumāra ākheṭārthaṃ vanāya nirjagāma | tadākālavṛṣṭyādīni durnimittāni babhūvuḥ | tasminsamaye mantriputro buddhisāgaro durnimittāni nirūpya śataśo nivārayāmāsa | jayapālastu tadvacanamanādṛtya gantuṃ prāvartata
tato mantriputraḥ prāha — ‘bho jayapāla tava vināśakālaḥ samāyātaḥ | anyathā tavaivaṃvidhā buddhirnotpadyeta | tathā coktam —
na nirmito vai na ca dṛṣṭapūrvo na śrūyate hemamayaḥ kuraṅgaḥ | [iti
tathāpi tṛṣṇājani rāghavasya vināśakāle viparītabuddhiḥ
1.15
kiṃcopārjitānāṃ karmaṇāmupabhogaṃ vinā vināśo na syāt | tathā coktam —
sadbhāvo nāsti veśyānāṃ sthiratā nāsti saṃpadām
viveko nāsti mūrkhāṇāṃ vināśo nāsti karmaṇām
1.16
iti
evaṃ bahudhā nivārayantaṃ buddhisāgaramanādṛtya jayapālaḥ khaṅgavyāghraśarabhamṛgasamākulaṃ mahadaraṇyaṃ praviśya yāvatpaścāddadarśa tāvatsarvo'pi sainyavargo nagaramārge
lagno dṛṣṭaḥ | svayamekākī saṃvṛttasturagamātrasahāyaḥ puraḥ sarovaramadrākṣīt
tatrāśvādavatīrya vṛkṣaśākhāyāmaśvaṃ nibadhya jalamavagāhya śāntapipāsastarucchāyāyāṃ viśaśrāma | tadānīmatibhayaṅkaraḥ kaścidvyāghraḥ samāpatat | taṃ dṛṣṭvāśvaśchinnabandho yathāgatamadhāvat | rājakumāro'pi bhayādvepamānāṅgaḥ śākhāmalambya drumamāruroha | tatra ca pūrvārūḍhaṃ bhallūkaṃ dṛṣṭvā dviguṇitabhayaṃ rājakumāraṃ
bhallūkaḥ sasāntvamabravīt — ‘bho rājakumāra mā bhaiṣīḥ | adya māṃ śaraṇaṃ
gatastvam | atastavāhaṃ kimaniṣṭaṃ kariṣyāmi ? | mayi viśvasya vyāghrādapi
na bhetavyam’ iti | tato rājakumāraḥ sabhayamidamabhāṣīt — ‘bho ṛkṣarāja ! ahaṃ tvāṃ śaraṇaṃ gataḥ | viśeṣato bhītaśca | mahatpuṇyaṃ śaraṇāgatarakṣaṇena te bhavet | uktaṃ ca —
ekataḥ kratavaḥ sarve samagravaradakṣiṇāḥ
ekato bhayabhītasya prāṇinaḥ prāṇarakṣaṇam
1.17
iti |'
tato bhallūkena viśvāsito rājaputraḥ | atrāntare vyāghro'pi vṛkṣamūlamājagāma | sūryyaścāstamagāt | tato mṛgayāpariśrānto rājakumāro nidrāparavaśo bhallūkenāṅkamāropitaḥ sukhaṃ suṣuvāpa | tadavalokya vyāghro bhallūkamavādīt — 'bho ṛkṣa ! ayaṃ manuṣyo nagaranivāsī, asmāneva hantuṃ vanamāgataḥ | ataḥ śatrubhūtamenaṃ kathamaṅke nyaveśayaḥ ? | tvayopakṛto'pyapakārameva
te kariṣyati | tasmādamumadhaḥ pātaya' iti | tacchrutvā bhallūkaḥ prāha —
'ayaṃ kīdṛśo vā bhavatu | paraṃ māṃ śaraṇaṃ gataḥ | ato'muṃ na pātayeyam
śaraṇāgatamāraṇena hi mahatpātakaṃ bhavet | tathā ca śrūyate —
viśvāsaghātakāścaiva śaraṇāgataghātakāḥ
vasanti narake ghore yāvaccandradivākarau
1.18
iti
atrāntare suptotthitaṃ rājakumāraṃ bhallūkaḥ prāha — 'bho rājakumāra ! ahaṃ nidrāṃ
gamiṣyāmi | tvamatrāpramattastiṣṭha' iti | rājakumāraḥ 'tathā bhavatu' ityāha
tato bhallūko rājaputrasamīpe nidrāmavāpa | tadā vyāghraḥ prāha — 'rājakumāra
tvamasminviśvāsaṃ mā kuru | yato'yaṃ bhallūkaścañcalacitto dṛśyate | tato'sya
prasādo'pi bhayaṅkaraḥ | tathā cocyate —
kṣaṇe tuṣṭāḥ kṣaṇe ruṣṭāḥ vituṣṭāśca kṣaṇāntare
avyavasthitacittānāṃ prasādo'pi bhayaṃkaraḥ
1.19
iti
kiṃca tvāṃ matto rakṣitvā svayaṃ hantumicchati | atastvamenamadhaḥ pātaya
ahamenaṃ bhakṣayitvā gamiṣyāmi | tvamapi nijanagaraṃ gantumarhasi' iti
tadākarṇya rājaputro jayapālo yāvadenamadhaḥ pātayitumārebhe tāvadbhallūko vṛkṣātpatannapi śākhāntaramālalambe | taṃ dṛṣṭvā rājaputro viphalaprayatno bibhāya | tadā
bhallūkaḥ 'bhoḥ pāpiṣṭha kimarthaṃ bibheṣi ? | yatpurārjitaṃ karma tattavayā bhoktavyam
atastvaṃ 'sasemirā' iti vadanpiśāco bhūtvā prativanaṃ paribhrama' iti
śaśāpa | tataḥ prabhātamāsīt | vyāghrastu niragāt | bhallūko'pi yathecchaṃ
jagāma | rājakumāro'pi ‘sasemirā’ iti vadanpiśāco bhūtvā vaneṣu paribabhrāma | tato'sya turaṅgamo nagaramagamat | tatra rājaputrarahitamaśvaṃ dṛṣṭvā janāḥ
kevalamaśvamāgataṃ rājñe samācakhyuḥ | tato rājā mantriṇaḥ samāhūya bhaṇati
sma— ‘bho mantriṇaḥ mṛgayārthaṃ kumāre nirgacchati mahaddurnimittamāsītkila
tathāpi mattastadullaṅghya vanaṃ gataḥ | tasya phalaṃ sadya eva samupannatam | tadārūḍho'śvaḥ śūnyaḥ samāgataḥ | tattanmārgaṇāya vanaṃ prati gamiṣyāmi’ iti
tataste'pyaṅgīcakruḥ sabhyāḥ | tato rājā mantribhiḥ parivāreṇa ca saha kumāro
yena mārgeṇa gatastenaiva mārgeṇa vanaṃ prāviśat | tato vanamadhye paribhramantaṃ
‘sasemirā’ iti vadantaṃ piśācabhūtaṃ sutaṃ dṛṣṭvā rājā mahāśokasāgaranimagnastamādāya svanagaramāgamat | āgatya ca tadunmādaśamanāya bahunvidhīnkārayāmāsa | kenāpi kumāraḥ svastho na babhūva | tasminsamaye rājā mantriṇaṃ
bahuśrutamabhāṇīt —‘asminsamaye śāradānandastiṣṭhedyadi kṣaṇamātreṇa cikitsāṃ kuryāt | sa mayā vṛthaiva māritaḥ | puruṣeṇa yatkāryaṃ kriyate tadvicāyaiva
kartavyam | tathā coktam —
aparīkṣya na kartavyaṃ kartavyaṃ suparīkṣitam
paścādbhavati saṃtāpaṃ brāhmaṇī nakule yathā
1.20
iti
bhavatu | tatkarmāryattamabhūt | kimanena gatacintanena | idānīṃ mahānprayatnaḥ
kartavyaḥ’ iti | mantrī ‘kathaṃ kartavyaḥ ?’ ityapṛcchat | rājābravīt—‘yaḥ
ko'pi kumārasya cikitsāṃ kariṣyati tasyārdharājyaṃ dāsyāmi | sarvānanyāṃścābhīṣṭānpradāsyāmītyamito nagaramudghoṣaya’ iti | tato mantrī tathaiva vidhāya svabhavanamāgatya śāradānandāya sarvaṃ nivedayāmāsa | tatsarvaṃ śrutvā śāradānando bahuśruta ‘mama gṛhe kāpi kanyā vartate | sā yadyenaṃ paśyetkamapyupāyaṃ kuryāt’ iti rājñe nivedayetyavādīt | tacchrutvā mantrī rājñe tannivedayāmāsa | tato rājā saputraḥ saparivāro mantrigṛhamāgatyopaviveśa | rājaputro'pi ‘sasemirā’ iti vadannupaviṣṭaḥ | tadākarṇya yavanikāntarvartī śāradānandaḥ ‘bho rājaputra’ ityāmantrayata | tadā bhūyo'pi ‘sasemirā’ iti
vadantaṃ rājatanayamuddiśyaivaṃ padyaṃ papāṭha—
sadbhāvaṃ pratipannānāṃ vañcane kā vidagdhatā
aṅkamāruhya suptānāṃ hanane kiṃ nu pauruṣam
1.21
iti
tatpadyaṃ śrutvā rājaputraścaturṇāṃ varṇānāmādimaṃ varṇaṃ parityajya ‘semirā’
ityavadat | punaśca śāradānando dvitīyaṃ padyamapaṭhat—
setuṃ dṛṣṭvā samudrasya gaṅgāsāgarasaṃgamam
brahmahatyā pramucyeta mitradroho na mucyate
1.22
iti
tatpadyaṃ śrutvā rājaputro varṇadvayaṃ parityajya ‘mirā’ ityuktavān | tataḥ
śāradānandastṛtīyaṃ padyamapaṭhat -mitradrohī kṛtaghnaśca yastu viśvāsaghātakaḥ
trayaste narakaṃ yānti yāvaccandradivākarau
1.23
iti
tato varṇatrayaṃ parityajya ‘rā’ ityabravīt | tacchrutvā śāradānandaścaturthaṃ padyamapāṭhīt —
bho rājaṃstava putrasya yadi kalyāṇamicchasi
dānaṃ dehi dvijātibhyo varṇānāṃ brāhmaṇo guruḥ
1.24
iti
tato rājaputraḥ svasthamanāḥ sāvadhānaśca piturbhallūkavṛttāntaṃ sarvamakathayat
tacchrutvā rājā śāradānandamapṛcchat —
‘grāme vasasi kalyāṇi vipinaṃ naiva gacchasi
ṛkṣavyāghghramamuṣyāṇāṃ kathaṃ jānāsi bhāṣitam
1.25
’ iti
tacchrutvā śāradānandaḥ pratyavādīt —
‘devāddvijaprasādena vāṇī jihvāṃ mamāśritā
tenāhamabhijānāmi bhānumatyā yathāṅgitam
1.26
’ iti
tacchrutvā rājā mahāścaryabharitamanā yāvadyavanikāmācakarṣa tāvacchāradānandaḥ sākṣāddadṛśayata | tataḥ saputro rājā taṃ praṇanāma | tadā mantriṇā rājñe
pūrvavṛttāntaḥ kathitaḥ | anantaraṃ rājā mantriṇaṃ pratyuvāca | tava saṃsargeṇāhamakīrtirnivṛtto'smi | atastvādṛśena satpuruṣeṇa saṅgo vidheyaḥ | tathā ca
vadanti —
vārayati vartamānāmāpadamāgāminīṃ ca satsaṅgaḥ
tṛṣṇāṃ ca harati pītaṃ gaṅgāyā durgatiṃ ca sadyo'mbhaḥ
1.27
iti
evaṃ bahudhā mantriṇaṃ stutvā vastrādinā sambhāvya rājā rājyamakarot | ”
iti mantrī bhojarājaṃ prati kathāṃ kathayitvā punarabravīt — ‘ yo rājā
mantrivākyaṃ śṛṇoti sa dīrghāyuḥ sukhī ca bhavati ' iti | tato bhojarājo
mantriṇaṃ sambhāvya tatsiṃhāsanaṃ puraṃ nītvā tatra sahasramaṇistambhairmaṇḍapaṃ kārayitvā tasminsumuhūrte siṃhāsane pratiṣṭhāpya divyauṣadhiyuktaiḥ puṇyatīrthodakairmantrapūrvakaṃ dvijairabhiṣecitaḥ parandhrībhirnīrājitaḥ kavibhirviprairāśīrbhirabhinandito
vandibhiḥ praśaṃsitaścāturvarṇyaṃ dānamānābhyāṃ saṃmānya dīnāndhabadhirakubjādibhyo bahūni dhanāni dattvā chatracāmarāṅkito yāvatsiṃhāsanasālabhañjikāmastake padapadme nidhāyāroḍhumājagāma tāvatsālabhañjikā manuṣyavācā rājānamabravīt — ‘bho mahīpāla tava vikramasyeva śauryaudāryasāhasādayo yadi vidyante tadāsminsiṃhāsane samupaveṣṭumarhasi ' iti | rājā tu ‘ mamāpyaudāryādikamanyūnamasti ' iti pratyavadat | tacchrutvā sālabhañjikā bhaṇati sma—
‘ rājannetadeva tavānucitam | yadātmanātmānaṃ praśaṃsasi | yaḥ svaguṇānparadoṣānvā kīrtayati sa kevalaṃ durjanaḥ | sajjanastu na tathā vakti | uktaṃ hi—
svaguṇāniva paradoṣānvaktuṃ śaknoti durjano loke
svaguṇānvā paradoṣānkadāpi na hi vakti sajjanaḥ satyam
1.28
iti
itthaṃ sālabhañjikayoktaṃ niśamya vismito bhojarājastāmavadat | satyamuktaṃ tvayā | yaḥ svaguṇānkīrtayati sa mūrkhaḥ | mayā yatsvaguṇāḥ kīrtitāstadanucitameva | tiṣṭhatvetat | yasyaitatsiṃhāsanaṃ tasyaudāryādikaṃ kathaya
śrotuṃ vāñchati me śrotram | sālabhañjikābhaṇat — ‘bho rājannetatsiṃhāsanaṃ
devasya vikramārkasya | sa santuṣṭaḥ koṭiśo'rthine prayacchet | uktaṃ ca—
nirīkṣite sahasraṃ tu niyutaṃ tu prajalpite
hasite lakṣamāpnoti tuṣṭe'rthī koṭiśo nṛpe
2.1
iti
kimevaṃvidhamaudāryaṃ tvayi vidyate ?' iti | śrutvā bhojarājastūṣṇīṃ pratyāvartata
iti prathamamupākhyānam
atha dvitīyamupākhyānam
bhūyo'pyekadā bhojarājaḥ śubhe muhūrte yāvadvikramārkasiṃhāsanamāroḍhumājagāma tāvaddvitīyasopānasthā sālabhañjikābhaṇat | 'bhojarāja vikramārkasyaudāryādikaṃ yadi tvayi vidyate tadāsminsiṃhāsane samupaviśa' iti
rājā prāha—'sālabhañjike kathaya tasyaudāryādikam' iti | tataḥ sā tadvṛttāntaṃ vaktumārebhe— "vikramādityo rājyaṃ kurvannekadā cārānāhūyābravīt --' sarvataḥ pṛthivīṃ paribhramata | yatra yatra kautukapradaṃ tīrthaṃ devāyatanamanyāni vā tathāvidhāni vilokayatha tanmama nivedayata' iti | cārāstu 'yadājñāpayati devaḥ' iti niṣkrāntāḥ | athaikadā deśāntaraṃ paribhramyāgataḥ
kaściddūto rājānaṃ praṇamya vyajijñapat — 'deva citrakūṭaparvatanikaṭavartinapovanamadhye manoharaḥ kaściddevālayogsti | tatra ca parvate'tyudgamācchikharādvimalā kāpi jaladhārā patati | tatra snānamātreṇa mahāpātakādīnyapi naśyanti ! kiṃca yastu pāpīyāṃstatra snānamācarati tasyāṅgādatīva kaluṣamudakaṃ
niḥsarati | tena sa pūto bhavati | anyacca tatra kaścidbrāhmaṇo mahati homakuṇḍe pratidinaṃ juhoti | na jāne tasya kati vatsarā gatā iti | pratidinaṃ kuṇḍābahiḥ preritaṃ bhasma parvatākāraṃ dṛśyate | sa kenāpi na bhāṣate
evamaticitraṃ sthānamadrākṣīdayaṃ janaḥ' iti | tacchrutvā rājā svayamekākī
tena saha taṃ giri gatvā paramānandaṃ prāpya 'aho pavitramidaṃ sthānam
atra sākṣājjagadambikā vasati | paśyata eva me mano vimalaṃ bhavati | kiṃ
punaściraṃ nivasatam' iti bruvaṃstatra nirjhare snātvā devatāṃ praṇamya yatra brāhmaṇo homaṃ karoti tatra gatvā tamapṛcchat | brāhmaṇaḥ 'yadā samardhimaṇḍalaṃ
revatīprathamacaraṇamadhyāsta tadāhamayatiṣi | idānīṃ tadaśvinīnakṣatre tiṣṭhati
juhato me varṣaśatamabhūt | tathāpi devatā prasannā nābhavat' iti | tacchrutvā
rājā svayaṃ devatāṃ smṛtvā juhāva | tathāpi devatā prasādaṃ na vidadhe | anantaramiṣṭasāhaso rājā svaśīrṣamutkṛtya juhomīti paryālocya yāvatkaṇṭhe
khaṅgaṃ nikṣikṣepa tāvaddevatā kṛpāṇaṃ gṛhītvābravīt - 'bhoḥ sāhasinprasannāsmi varaṃ vṛṇīṣva' iti | rājāpṛcchat - 'ayaṃ brāhmaṇaścirādatiniyamena
juhoti | kuto'sya mameva prasādaṃ na kṛtavatī ?' iti | tato devatā prāha -
'bho rājannayaṃ cirādanutiṣṭhatyeva | paramasya cetaḥ svasthaṃ na babhūva | cañcalacittasya tapaḥ phalāya na kalpate | uktaṃ ca -
aṅgulyagreṇa yajjaptaṃ yajjaptaṃ parvalaṅghanaiḥ
vyagracittena yajjaptaṃ trividhaṃ niṣphalaṃ bhavet
2.2
iti
tathāca, na kāṣṭhe vidyate devo na pāṣāṇe na mṛnmaye
bhāve hi vidyate devastasmādbhāvo hi kāraṇam
2.3
kiṃ ca, mantre tīrthe dvije daive daivajñe bheṣaje gurau
yādṛśī bhāvanā yatra siddhirbhavati tādṛśī
2.4
iti |'
tato rājā prāha - 'yadi mama prasannā bhavatī tarhyasya brāhmaṇasya manorathaṃ pūraya' iti | devī jagāda - 'bho vikrama mahādruma iva svadehaśramamavigaṇayya pareṣāṃ śramaṃ pariharasi | uktaṃ ca -
chāyāmanyasya kurvanti svayaṃ tiṣṭhanti cātape
phalanti ca parārtheṣu nātmahetormahādrumāḥ
2.1-2
iti |'
evaṃ rājānaṃ stutvā brāhmaṇasya manorathamāpūryāntaradhāt | tato rājā svanagaramagamat" | itīmāṃ kathāṃ kathayitvā sālabhañjikā bhojamabravīt - 'tvametadāsanamāroḍhumabhilaṣasi | vikramārkaguṇāstu tvayi na dṛśyante' iti
tacchrutvā rājā tūṣṇīṃ babhūva
iti dvitīyamupākhyānam
atha tṛtīyamupākhyānam
punarapi bhoje kadācitsiṃhāsanamāroḍhumāgate tṛtīyā sālabhañjikāvadat
'bho rājannaitatsiṃhāsanaṃ tenādhyāsitavyam | yasminvikramasyaudāryaṃ vidya
iti | bhojaḥ prāha - ' sālabhañjike tasyaudāryavṛttāntaṃ brūhi' iti
labhañjikāvadat - "rājanvikramasadṛśo bhūmaṇḍale ko'pi nāsti | ta
cetasyaṇumātramapi vikalpo nāsīt | uktaṃ ca -
aya̍ nijaḥ paraśceti vikalpo laghucetasām
udāracaritānāṃ tu vasudhaiva kuṭumbakam
2.2-2
iti
kiṃca sāhasena dīnarakṣaṇena dhairyeṇātithimawidth="manorathapūraṇena ca na ko'pi vi
mamatiśete | evaṃ sakalaguṇādhivāso vikramaḥ sarvasaṃpatparipūrṇaḥ sakalam
mahīmaṇḍalaṃ pālayannekadā svamanasyacintayat - 'anityo'yaṃ saṃsāraḥ
kadā kasya kiṃ bhaviṣyatīti na jñāyate | ataḥ samurpājitaṃ dravyaṃ dānabho
bhyāṃ saphalaṃ kartavyam | uktaṃ ca -
dānaṃ bhogo nāśastisro gatayo bhavanti vittasya
yo na dadāti na bhuṅkte tasya tṛtīyā gatirbhavatyeva
2.3-2
iti
tathāca, dātavyaṃ bhoktavyaṃ sati vibhave saṃgraho na kartavyaḥ
paśyeha madhukarāṇāṃ saṃcitamarthaṃ haranti loke'nye
2.4-2
ataḥ, anubhavata datta vittaṃ mānyaṃ mānayata sajjanaṃ bhajata
atiparuṣapavanalulitā dīpaśikhevāticañcalā lakṣmīḥ
2.2-3
ityevaṃ vicārya sarvasvadakṣiṇaṃ kamapi yajñaṃ kartumupākramata | tataḥ śilpibhi
timanoharaṃ yajñāyatanaṃ kārayāmāsa | sarvāṃ api yajñasāmagrīḥ saṃpādayāmāsa
devaṛṣiyakṣagandharvasiddhādīnāhvānayat | brāhmaṇāśca samājagmuḥ sarve rājā
bāndhavāśca | tatrāntare rājā samudrāhvānāya kañcane brāhmaṇaṃ preṣayāmāsa
so'pi samudratīraṃ gatvā gandhapuṣpākṣatādibhiḥ samudramabhyarcya ' bhagavannaranāva
vikramārko yajñaṃ kariṣyati | tena preṣito'haṃ tvadāhnānārthaṃ samāgato'smi
iti bruvanjalamadhye puṣpāñjaliṃ vikṣipya kṣaṇaṃ tasthau | tatra na ko'pi pratyuvāca
tato brāhmaṇastatannivṛtya yathāgataṃ yāvadājagāma tāvaddedīpyamānaśarīraḥ kaścinmahīsuraḥ samāgatyāvadat - 'tvaṃ kila vikrameṇāsmānāhvātuṃ preṣitaḥ | tena yā sambhāvanā kṛtā sāsmānprāptaiva | kiṃ tu mama nāyamavasaraḥ
samāgantum | yathārhamupakariṣyāmi | amūlyāni ratnāni catvāri dāsyāmi
prayaccha tasmai | teṣāṃ māhātmyaṃ śṛṇu- eṣāmekaṃ ratnaṃ yaddhanādi vastu smaryate
taddadāti | dvitīyaṃ yattu bhakṣyabhojyādikamamṛtakalpaṃ tadutpādayati | tṛtīyaṃ
hastyaśvarathapadāttiyuktaṃ balaṃ janayati | caturtha divyaṃ vastrābharaṇādikaṃ prasūte'
iti | evamabhidhāya ratnāni dattvā samudro'ntaradhāt | tadanantaraṃ brāhmaṇastāni gṛhītvā cirādujjayinīmagamat | atrāntare yajñaṃ samāpya rājāvabhṛthasnānaṃ vidhāya sarvom̐llokānparipūrṇamanorathānakarot | brāhmaṇo'pi rājānamavalokya
maṇīnāṃ guṇānakathayat | rājā 'brāhmaṇa yajñadakṣiṇākālamatilaṅghya samāgato'si | sarvasvamarthisātkṛtya kevalo'smi | atastvameteṣāṃ ratnānāṃ yadekaṃ
tubhyaṃ rocate tadgṛhāṇa' ityavādīt | brāhmaṇaḥ 'mahārājāhaṃ gṛhiṇīṃ putraṃ
snuṣāṃ ca pṛṣṭvā sarvebhyo yadrocate tadgṛhṇāmi' ityavadat | rājā 'tathā kuru'
ityāha | brāhmaṇo'pi svabhavanamāgatya tadvṛttāntaṃ teṣāmakathayat | tanniśamya
putro'bhyabhāṣata-' yadratnaṃ caturaṅgaṃ balaṃ dadāti tadgrahīṣyāmaḥ | tena hi rājyamāyāti' iti | pitā jagāda- 'prājño rājyaṃ nāpekṣeta | rājyāpekṣayaiva hi yudhiṣṭhirādayo mahadduḥkhamanvabhūvan | ato yasmāddhanādikaṃ labhyate
tadgṛhṇīmaḥ | tena tu sarvamapi labhyate | uktaṃ cana tadasti jagatyasminyadarthena na sidhyati
ato'sminbhuvane dhīmāndhanamekaṃ prasādhayet
2.3-3
iti
tato bhāryābravīt - 'yadratnaṃ ṣaḍrasopetaṃ caturvidhānnaṃ prasūte tadgrahītavyam
yataḥ sarveṣāṃ prāṇināmannameva jīvadhāraṇam | tathā coktam -
annaṃ vidhātrā vihitaṃ martyānāṃ jīvadhāraṇam
tadanādṛtya matimānprārthayenna tu kiṃ cana
2.1-3
iti'
snuṣā tu 'yadratnaṃ vastrābharaṇādikaṃ prasūte tadgrāhyam' ityāha | evaṃ parasparaṃ caturṇāṃ vivādaḥ samajāyata | tato brāhmaṇo rājñaḥ samīpamāgatya vivādaṃ
nyavedayat | rājāpi tacchrutvā tasmai brāhmaṇāya catvāryapi ratnāni dadau
iti kathāṃ kathayitvā sālabhañjikā bhojamabravīt — ‘tvayyevaṃvidhamaudāryaṃ
vidyate cedasminsiṃhāsane samupaviśa’ iti | tacchrutvā rājā tūṣṇīṃ babhūva
iti tṛtīyamupākhyānam
atha caturthamupākhyānam
bhūyo'pyekadā siṃhāsanamāroḍhumāgacchati bhoje turīyā sālabhañjikā bhaṇati sma— ‘yadi tvamaudāryeṇa vikramārkamanusarestarhīdaṃ siṃhāsanamāroha’
iti | rājā ‘brūhi me tasyaudāryavṛttāntam’ ityapṛcchat | tataḥ sālabhañjikā kathayitumārebhe—“vikramāditye rājye kurvati satyujjayinyāṃ ko'pi brāhmaṇaḥ sakalavidyāvicakṣaṇaḥ sakalaguṇālaṃkṛtaśca paraṃ putrahīnaḥ samabhavat
tamekadā tatpreyasī jagad — ‘bhoḥ prāṇanātha putraṃ vinā gṛhasthasya gatirnāstīti śrutismṛtipurāṇavidaḥ samāmananti | tathā hi—
aputrasya gatirnāsti svargo naiva ca naiva ca
tasmātputramukhaṃ dṛṣṭvā bhavetpaścāttu tāpasaḥ
2.2-4
iti
śarvarīdīpakaścandraḥ prabhātadīpako raviḥ
trailokyadīpako dharmaḥ suputraḥ kuladīpakaḥ
2.3-4
iti ca
tadākarṇya bhūsuraḥ— ‘priye satyamavādīḥ | kiṃ tu parameśvaraprasādaṃ vinā santatirna labhyate | ato bhavānīvallabhamārādhayāmaḥ’ ityuktvā parameśvarārādhanāya tapaḥ kartumārabhata | athaikadā rātrau svapne vṛṣabhārūḍhaḥ śailatanayasamāśliṣṭavāmatanuścandrakalāvaṃtasaḥ parameśvaraḥ pratyajho bhūtvāvadat — ‘vatsa
pradoṣavratamācara | tena tava putro bhaviṣyati’ iti | brāhmaṇastu prabudhya sasambhramamutthāya svapnavṛttāntaṃ vṛddhebhyo nivedayāmāsa | te ca ‘yathārtho'yaṃ
svapnaḥ | asminvrate'nuṣṭhite sarvathā tava putro bhaviṣyati’ iti jagaduḥ | tato
brāhmaṇasteṣāṃ vacanaṃ manasi kṛtvā mārgaśīrṣaśuklatrayodaśyāṃ mandavāsare kalpoktaprakāreṇa pradoṣavratamanvatiṣṭhat | parameśvaraśca prasanno bhūtvā putramasmai prāyacchat | tadanantaraṃ brāhmaṇastasya jātakarma vidhāya dvādaśe divase devadatta
iti nāma kṛtvārvaśiṣṭānyannaprāśanacaulopanayanādīni karmāṇiyapi yathākālaṃmanvatiṣṭhat | vedānsāṅgānadhyāpayāmāsa | tataḥ ṣoḍaśe varṣe godānādikaṃ vidhāya surūpāṃ buddhiśīlalakṣaṇasaṃpannāṃ kāmapi kanyakāmanviṣya vivāhaṃ kṛtvā
jīvanaṃ parikalpya svayaṃ tīrthayātrāṃ kartukāmaḥ putrāya buddhimevamupadideśa'vatsātikaṣṭāṃ daśāṃ prāpto'pi svadharmācāraṃ mā parityaja | paraiḥ saha vivādaṃ
mā kārṣīḥ | sarvabhūteṣu dayāṃ kuru | parameśvare bhaktiṃ vidhehi | parastriyo mā
vilokaya | balavadbhirvirodhaṃ mā kuru | sajjanānāśraya | durjanānparihara
strībhyo guhyaṃ mā vada' iti | evamanyāśca nītīrupadiśya svayaṃ vārāṇasrīṃ
jagāma | tato devadattaḥ piturupadeśaṃ pālayaṃstatraiva nagare sukhamuvāsa | athaikadā homāya samidhaḥ samāhartuṃ mahadaraṇyaṃ praviśya yāvatsamidhaściccheda tāvadvikramo mṛgayārthaṃ vipinamavagāhya mahāntamekaṃ sūkaramanudhāvaṃstatrāgatya devadattaṃ dṛṣṭvā puramārgamajānanpapraccha | tena pṛṣṭo devadattaḥ svayamagre gacchanrājānaṃ
nagaramanayat | anantaraṃ rājā devadattaṃ bahudhā saṃmānya kutrāpi rājakārye nyayuṅka | evaṃ mahānkālaḥ samaticakrāma | athaikadā rājā taṃ madhyesabhamavādīt- 'kathamahaṃ tvatkṛtādupakārāduttīrṇo bhaviṣyāmi | yanmāṃ mahato'raṇyānnagaramanayaḥ' iti | tadā sabhyaḥ ko'pi jagāda | 'hantāyaṃ mahāpuruṣaḥ
yatkṛtamupakāraṃ cirādapi na vismarati | tathā cāhuḥprathamavayasi pītaṃ toyamalpaṃ smarantaḥ
śirasi nihitabhārā nārikelā narāṇām
salilamamṛtakalpaṃ dadhurājīvitāntaṃ
na hi kṛtamupakāraṃ sādhavo vismaranti
2.4-3
iti
brāhmaṇastu rājño vacanaṃ śrutvā svamanasi vicārayati sma- 'kimayaṃ rājā
māmevaṃ vadati | kiṃ nāmāhamupākaravam | kimetatsatyamūta mithyā ? | asya
tattvaṃ bodheyam' iti | tataḥ ekasmindivase rājakumāramapahṛtya svamandire
saṅgopya tasya kaṇṭhabhūṣaṇamekaṃ svabhṛtyahaste dattvā vipaṇyāṃ vikretuṃ praiṣayat
asminnavasare rājakumāraḥ kenāpyapahṛto māritaśceti rājamandire mahānkolāhalaḥ samabhavat | rājāpi putramārgaṃṇāya sarvatrādhikāriṇaḥ prāhiṇot | te
ca sarvataḥ paribhramanto vipaṇimadhye daivādābharaṇahastaṃ devadattabhṛtyamapaśyan
tatastadābharaṇaṃ rājakumārasyeti jñātvā taṃ baddhvā rājasamīpaṃ ninyuḥ | rājāpi taṃ dṛṣṭvovāca — 're bhṛtya kathametadābharaṇaṃ tava haste samāgatam ?' iti
bhṛtyaḥ prāha — 'ahaṃ devadattasya bhṛtyaḥ | vipaṇimadhye etadābharaṇaṃ vikrīyā
dhanamānayeti preṣito'smi' iti | tato rājā devadattamāhūya papraccha — 'etadābharaṇaṃ kasmai dadau' iti | devadattaḥ pratyabhāṣata — 'ahameva dhanalolupastava
kumāraṃ hatvā bhūṣaṇāni gṛhītvā teṣāmidamekamābharaṇaṃ vikretumadām | idānīṃ
yattubhyaṃ rocate tatkuru | mama prāktanakarmavaśādevaṃ buddhirutpannā' iti | tadākarṇya rājā kimapi pratikartuṃ na śaśāka | tadā sabhyaḥ kaścidāha — 'aho
sarvadharmaśāstravettāyaṃ kathamaSheetdṛśe karmaṇi buddhimakarot' iti | aparaḥ kaściduvāca — 'svakarmaṇā preritasyaivaṃ buddhirajāyata | kimatra citram ?' iti
itare kecana rājānamabruvan — 'deva yadayaṃ bālaghātī suvarṇasteyī ca tataḥ
khādireṇa śūlena hantavyaḥ' iti | tadā mantriṇaḥ prahuḥ — ' imaṃ tilaśaḥ
khaṇḍayitvaitanmāṃsena gṛdhrebhyo balirdātavyā' iti | teṣāṃ vacanaṃ śrutvā rājā
jagāda — 'bhoḥ sakhāyaḥ, ayaṃ mamāśritaḥ puramārgapradarśanādupakārī ca
ato'sminguṇadoṣacintā na kartavyā | tathā ca vadanti —
candraḥ kṣayī prakṛtivakratanuḥ kalaṅkī
doṣākaraḥ sphurati mitravipattikāle
mūrdhnā tathāpi satataṃ dhriyate hareṇa
naivāśriteṣu mahatāṃ guṇadoṣacintā
2.5
iti
anyacca, upakāriṣu yaḥ sādhuḥ sādhutve tasya ko guṇaḥ
apakāriṣu yaḥ sādhuḥ sa sādhuḥ sadbhirucyate
3.1
iti
atha devadattamavalokya 'sakhe kiṃcidapi bhayaṃ cetasi mā kārṣīḥ | mama
putro balīyasā purākṛtena karmaṇā hataḥ | kiṃ nāma tvayā kṛtam | anyacca,
maraṇaśaraṇye patitaṃ māṃ samaramanaiṣīḥ kila | ataḥ pratyupakārasahasrairapi na
tavakamṛṇamapanetuṃ prabhavāmi' iti samāśvāsya taṃ vastrābharaṇādinā sambhāvya
visasarja | devadattastu paramānandabharitastaṃ kumāraṃ svagṛhādānīya rājñe dadau
tataḥ savismayena rājñābhāṇi - 'devadatta kimevaṃ kṛtam ?' iti | devadattaḥ
prāha - "bho rājan śrūyatām bhavatā sabhāmadhye bahuvāraṃ 'kathaṃ devadattakṛtādupakārāduttīrṇo bhaviṣyāmi' iti bhaṇitam | atastava cittaparīkṣārtha mayaivaṃ kṛtam | kṣantavyo'yamaparādhaḥ" iti | tato rājā paraṃ santuṣya devadattaṃ
bhūyo'pi bahudhā saṃmānya preṣayāmāsa | so'pi rājñā saṃmānitaḥ paraṃ vismayamāpanno rājñaḥ kṛtajñatāmaudāryādikaṃ ca praśaṃsansvagṛhamayāsīt" | iti kathāṃ
kathayitvā sālabhañjikā bhojamabravīt - 'rājan kiṃ tvayyevaṃvidhā guṇā
vidyante ?' iti | tacchrutvā rājā tūṣṇīṃ nirjagāma
iti caturthamupākhyānam
atha pañcamamupākhyānam
punarapi bhoje samāgatya siṃhāsanasopāne padaṃ vinyasyati pañcamī sālabhañjikā nivārya giramevaṃ vyājahāra - "vikramādanyaḥ ko'pi nedamāroḍhumarhati | śrūyatāṃ bravīmi tasyaudāryam | vikrame mahīṃ pālayati satyekadā kaścidratnavaṇigsamāgatyānarghamekaṃ ratnaṃ rājahaste samarpitavān | rājā dedīpyamānaṃ tadādāya parīkṣakānākārya 'kīdṛśametadratnam ? kiyanmūlyamarhati ? niścitya kathayata' ityavādīt | tataḥ parīkṣakāstadratnaṃ sādhu nirūpya 'rājannamūlyametadratnam | asya mūlyaṃ nirṇetuṃ na ko'pyatra prabhavati' ityūcuḥ | tadākarṇya rājā tasmai bhūri dravyaṃ dattvā 'bhoḥ sārthavāha kimīdṛśamanyadasti ?'
ityapṛcchat | vaṇik 'deva nātra santi | grāme tu daśa vidyante | yadyapekṣā
devasya tarhi preṣayiṣyāmi' ityuktaca | anantaraṃ rājā teṣāmekaikasya catuḥsahasraṃ suvarṇāni mūlyaṃ nirṇīya tāvaddhanaṃ dattvā sahaiva tena caturamekaṃ bhṛtyaṃ
prāhiṇot | 'aṣṭabhirdivasairatrāgantavyam' iti cādideśa | so'pi 'yadājñāpayati devaḥ' iti tadājñāṃ śirasi kṛtvā jhaḍiti nirjagāma | ratnāni
gṛhītvā samāgacchati ca tasminmadhyemārgaṃ mahatī vṛṣṭiḥ samabhavat | tayā
cobhayakūlaṃkaṣā nadyekā pravahati sma | sa taduttaraṃ tīraṃ gantumaśaknuvannāvikamāhūyāvadat - 'nāvika ratnahāraṃ māmimāṃ nadīmuttāraya' iti | nāvikaḥ
prāha - 'aye pathika, eṣā nadī belāmatikramya pravahati | kathamuttāryatām
kiṃ ca banānadyuttaraṇaṃ buddhimatā varjanīyam | tathā cāhuḥ -
mahānadīprataraṇaṃ mahāpuruṣanigraham
mahājanavirodhaṃ ca dūrataḥ parivarjayet
3.1-2
iti'
bhṛtyaḥ 'aye karṇadhāra yaduktaṃ tvayā tatsatyameva | tathāpi yadyahamadyaiva ratnaiḥ
saha devasya pādamūlaṃ na gaccheyaṃ tadājñābhaṅgādrājā māṃ nigrahīṣyati| ato'vaśyamidānīṃ māmuttārayitumarhasi' ityavadat | 'tarhi pañca ratnāni yadi mahyaṃ
dāsyasi tarhi tvāmuttārayiṣyāmi' iti nāvikro jagāda | tato bhṛtyastasmai pañca ratnāni dattvā nadīmuttīrya rājasamīpamāgatya savinayaṃ praṇamya pañca
ratnāni tasmai dadau | tadā rājābravīt - 'kutrāvaśiṣṭāni pañca ratnāni ?'
iti | bhṛtyaḥ 'deva śrūyatām | vijñāpayāni | ayaṃ jano yathādeśamito
nirgatya vaṇijā saha tadgrāmaṃ praviśya tena dattāni daśa ratnāni gṛhītvā tato
nirgatya yāvadāgacchaṃ tāvanmārge kāpi vṛṣṭiratimahatī samabhūt | tayā kāpi
taṭinī kūlamullaṅghyātibhayaṅkarā pravahati sma | ahaṃ tu yathādiṣṭakālaṃ devasya
caraṇau paśyeyamiti nadīmuttartuṃ nāvikāya pañca ratnāni dattavānasmi | yadyādiṣṭaḥ samayo'tilaṅghyeta tadājñābhaṅgo bhavet | ata evaṃ kṛtavānasmi | tadupari devaḥ pramāṇam' iti vyāhṛtya virarāma | rājā tu tadvacanaṃ śrutvā paraṃ santuṣṭo'vaśiṣṭānyapi ratnāni tasmai prādāt | bhṛtyaśca paramānandabharitaḥ svagṛhamagāt " | iti kathāṃ kathayitvā sālabhañjikā bhojamāha - 'yadyevaṃvidhamaudāryaṃ tvayi vidyate tadopaviśa' iti | tadākarṇya bhojastūṣṇīṃ nyavartata
iti pañcamamupākhyānam
atha ṣaṣṭhamupākhyānam
punarapi bhojaḥ kadācicchubhe muhūrte samucitālaṅkāraḥ siṃhāsanamāroḍhuṃ yāvadājagāma tāvadaparā sālabhañjikā nivārya babhāṇa — ‘bho rājanyaḥ pumarodāryeṇa vikramamanukaroti sa eva siṃhāsanamidamādhirohumarhati | śrūyatāṃ tasyaudāryam — ‘ vikramo rājyaṃ kurvannekadā vasantotsave sakalāntaḥpuravadhūsametaḥ
krīḍārthaṃ śṛṅgāravanamagamat | nānāvikasattarulatopaśobhite kokilakūjitairbhramarajhaṃkāraiśca śrutimanohare tasminnupavane samuddīpitaratikautuko rājā kadācidvāpīṣu, kadācitkusumāstīrṇeṣu lāmaṇḍapeṣu, kadācittarutaleṣu, kadāciccandrakāntaśilātaleṣu ca sahaivāntaḥpuravanitābhirviharanmahāntaṃ kālamanaiṣīt
tatra kaścidbrahmacārī kutrāpi tarutale tapaścaran rājānaṃ tatrāgataṃ dṛṣṭvā svamanasyacintayat — ‘aho tapaścaratā mayā kālo vṛthaiva nītaḥ | svapne'pi
kiṃcitsukhaṃ nānubhūtam | yāvajjīvaṃ kaṣṭena kālaṃ nītvā mṛtastapaḥphalaṃ bhokteti mūrkhāṇāṃ pralāpaḥ | ato mahatkaṣṭamanubhūyāpi saṃsārasārabhūtaṃ strīsukhameva
bhoktavyam | yataḥ ,
asārabhūte saṃsāre sārabhūtā nitambinī
iti saṃcintya vai saṃśṛṇvāṃśca kāminīṃ dadhau
3.2
' iti
evaṃ cintayitvā 'daivādetra samāgataṃ vikramaṃ yācitvā sukhamanubhaviṣyāmi'
iti niścitya rājasamīpamāgatya ‘mahārāja ciraṃ jīva' ityāśiṣamavadat
rājā tu tamāsane samupaveśyāvadat — ‘bho brahmankutaḥ samāgato'si' iti
brahmacārī ‘'ahamatraiva jagadambikāparicaryāṃ kurvastiṣṭhāmi | nityamevaṃ paricarato me pañcāśadvarṣāṇi vyatīyuḥ | ahaṃ tu brahmacārī | adya niśāyāṃ yāmamātrāvaśiṣṭāyāṃ devatā māṃ svapne prāha— ‘vatsa tavāhaṃ prasannāsmi | tvamidānīṃ gṛhasthāśramaṃ svīkṛtya putramutpādya paścānmokṣe mano nidhehi | anyathā
tava gatirnāsti | tathā hi vadanti —
ṛṇāni trīṇyapākṛtya mano mokṣe niveśayet
anapākṛtya mokṣaṃ tu sevamānaḥ patatyadhaḥ
3.1-3
iti
kiṃ ca dānaśauṇḍo vikramastūrṇamatrāgamiṣyati | sa tu tava manorathaṃ pūrayiṣyati' ityevamādiśyāntaradhāt | tato'haṃ prabudhya bhavantamāgataṃ ca dṛṣṭvā samāgalo'smi” ityevamanūktamavādīt | tadākarṇya rājā svamānasamacintayat —
‘kimetatsvapnaṃ syāt ? | evametat | devatā svapne nākathayat | anyathaiva kopyadyadbhutaṃ vadati | āstāmetat | ayamartta iva dṛśyate | sarvathāsya manorathaṃ
pūrayiṣyāmi' iti | evaṃ vicārya tatra nagaramekaṃ nirmāya tatra taṃ saṃsthāpya
śataṃ vilāsinīḥ pañcaśataṃ turaṅgāṃścatvāriṃśadgajāṃścatuḥsahasraṃ bhaṭāṃśca tasmai brahmacāriṇe dadau | caṇḍikānagaramiti tasya nagarasya nāma ca cakāra | tataḥ
paripūrṇamanoratho brahmacārī kṛtodvāha maṅgalastaṃ rājānamāśīrbhirabhivavarṣa | rājāpi nijanagaraṃ jagāma” | iti sālabhañjikā bhojāya kathāṃ kathayāmāsa
bhojastu tādṛśamaudāryamātmanyapaśyaṃstūṣṇīṃ jagāma
iti ṣaṣṭhamupākhyānam
atha saptamamupākhyānam
punarapi kadācidbhojaḥ śubhe muhūrte samucitasannāhaḥ siṃhāsanamāroḍhuṃ yāvadupacakrame tāvadanyā sālabhañjikābadat | bho rājaṃstathāvidhaṃ sāhasamaudāryaṃ dhairyaṃ ca
yasyāsti sa evedaṃ siṃhāsanamadhiroḍhumarhati | rājā prāha — kīdṛśaṃ tat ?
sālabhañjikāṃkathayat — “bho rājanvikrame rājyaṃ kurvati loke durjanaḥ ko'pi nāsīt | sarve janāḥ sadācārasaṃpannā brāhmaṇā vedaśāstrābhyāstāddisvakarmacaryāparāḥ ṣaṭkarmaniratāśca babhūvuḥ | sarveṣāmapi varṇānāṃ pāpādbhayam,
prāṇiṣu dayā, parameśvare bhaktiḥ , dehe nirmamatā, nityānityavastuvicāraḥ , hṛdaye caudāryamabhūt | evaṃ sarvo'pi lokaḥ pāvanāntaḥkaraṇaḥ rājñaḥ pramādātsukhenāvartata | tadā ca tatra nagare dhanado nāma kaścidvaṇig samabhūt | tasya saṃpadāṃ maryādā nāsti | yāni vastūni bhuvane sudurlabhāni tāni tatra sulabhāni
evaṃ sakalasaṃpatsamāścitasya tasyaivaṃ buddhirudabhūt - ‘hantāsāro'yaṃ saṃsāraḥ
sarvamapi vastujātamityam | tathā ca smaryate —
gagananagarakalpaḥ saṃgamo vallabhānāṃ
jaladapaṭalatulyaṃ yauvanaṃ vā dhanaṃ vā
svajanasutaśarīrādīni vidyuccalāni
kṣaṇikamiti samastaṃ viddhi saṃsāravṛttam
3.2-2
iti
'ataḥ saṃsāriṇāṃ dharma eva śaraṇam | tataḥ samupārjitaṃ dravyaṃ satpātre dātavyam' iti | evaṃ bahudhā vicārya śrotriyānāhūya tatsakāśāddānakāṇḍoktāni vividhāni dānāni parijñāya sarvameva nijadhanaṃ satpātre viniyujya
pavitrāntaḥkaraṇaḥ punarapi vicārayati sma— 'aho mayaitadanuṣṭhitaṃ dānavratādikaṃ tadā saphalaṃ bhavet, yadā dvāravatīṃ gatvā kṛṣṇaṃ drakṣyāmi' iti
tato dvāravatīṃ prati nirgatya samudratīraṃ gatvā kañcana nāvikamāhūya samucitaṃ
vetanaṃ nirṇīya bhikṣukayogino vaideśikāṃścāvamāropya svayaṃ cāruhya taiḥ saha
dharmamedurāstāstāḥ kathāḥ kathayannāvadāgacchattāvatsamudramadhye samudīrṇaḥ kaścitparvatastena dṛṣṭaḥ | tatra mahāneko devālayo'dṛśyata | dhanadastu devālayaṃ gatvā bhuvaneśvarīṃ gandhapuṣpākṣatādibhirupacārairabhyarcya namaskṛtya ca tasyā vāmabhāge chinnamastakaṃ strīpuruṣayugalaṃ dṛṣṭvā puraḥsthitabhittibhāge likhitānyakṣarāṇi papāṭha — 'yadā ko'pi paropakārī paramaiśvaryasaṃpanno dvātriṃśallakṣaṇopetaḥ svakaṇṭharudhireṇa bhuvaneśvarīṃ prīṇayiṣyati tadedaṃ strīpuruṣayugalaṃ sajīvaṃ
bhaviṣyati' iti | evaṃ paṭhitvā savismayo dhanadaḥ punarapi nāvamāruhya dvāravatīṃ gatvā śrīkṛṣṇaṃ dṛṣṭvā praṇamyāstauṣīt —
eko'pi kṛṣṇāya kṛtaḥ praṇāmo daśāśvamedhāvabhṛthena tulyaḥ
daśāśvamedhī punareti janma kṛṣṇapraṇāmo na punarbhavāya
3.1-4
iti
evaṃ stutvā śrīkṛṣṇaṃ ṣoḍaśabhirupacāraiḥ saṃpūjya yadyadapūrva vastu samānītaṃ tatsarvaṃ samarpya tatra dinatrayamuṣitvā tato nirgatya katipayairdinairnijanagaramājagāma | āgatya ca sarvānbāndhavānkṛṣṇaprasādena sambhāvya kimapyapūrvaṃ vastu
gṛhītvā prabhāte vikramārkaṃ draṣṭuṃ jagāma | gatvā ca savinayaṃ kṛṣṇaprasādaṃ
dattvā tadādiṣṭamāsanamadhyāsta | tato rājā yātrākṣemaṃ pṛṣṭvā kiṃ kimapūrvaṃ dṛṣṭamiti vaṇijamapṛcchat | so'pi samudramadhyadṛṣṭaṃ bhuvaneśvarīdevālayavṛttāntamavādīt | tacchrutvā samupajātakutūhalo rājā tena sārdhaṃ prāpa tadapūrvaṃ sthānam | tatra ca devatāvāmabhāge patitaṃ kabandhayugalamapaśyat | apāṭhīcca tānyakṣarāṇi | tadanantaraṃ rājā bhuvaneśvarīṃ stutvā khaḍgaṃ kośādākṛṣya yāvatkaṇṭhe cakāra tāvatkabandhayugalaṃ saśiraḥ sajīvaṃ ca samabhūt | devatāpi rājño hastasthitaṃ khaḍgamākṛṣyābravīt — ‘bho rājanprasannāsmi | varaṃ vṛṇīṣva'
iti | rājābravīt — ‘bho devi yadi prasannāsi tarhyasya mithunasya rājyaṃ
dehi' iti | tato devī tatheti tasya mithunasya rājyamadāt | rājāpi dhanadena saha nijanagaramājagāma ” | iti kathāṃ kathayitvā sālabhañjikā rājānamabravīt — ' evaṃvidhaṃ sāhasādikaṃ tvayi na dṛśyate' iti | tacchrutvā
rājā tato nivavṛte
iti saptamamupākhyānam
athāṣṭamamupākhyānam
bhūyo'pi bhojarāje yathāpūrvamāgacchati pāñcālikānyā niṣidhya jagāda
‘bho bhoja, idaṃ punarananyasādhāraṇaṃ siṃhāsanam | yadi bhavānvikramābhinena
sāhasādinā bhūṣyate tadā tvāmanujānāmi' iti | tato rājā kiṃcidavanatamukhaḥ 'sālabhañjike kathaya tasya sāhasādivṛttāntam' ityapṛcchat | sā
bravīt — “rājan śṛṇu | vikramo rājā bhūmaṇḍale pravṛttā bahuvidhāḥ kathāścāramukhena samyagjānanvasumatīṃ paryapālayat | uktaṃ ca —
gāvo gandhena paśyanti vedenaiva dvijātayaḥ
cāraiḥ paśyanti rājānaścakṣurbhyāmitare janāḥ
3.1-5
iti
evaṃ vikrame rājyaṃ kurvati satyekadā cārā bhūmaṇḍalaṃ paribhramya rājñaḥ sakāśamāgatya rājñā pṛṣṭā vyajijñapan — 'deva kāśmīradeśe mahādravyasaṃpannaḥ
kaścidvaṇigasti | sa ca dharmaniratena cetasā pañcakrośavistāraṃ taṭākamekamakhanat | tanmadhye kiṃcidvilamadṛśyata | tatra ca devo nārāyaṇaḥ śayāno
dṛṣṭaḥ | tasya cāyatanaṃ kārayāmāsa | paramudakaṃ na lebhe | tato jalodgamanamittaṃ varuṇamuddiśya brāhmaṇairjapamakārayat | tadapi vṛthā babhūva | tataḥ khinnamānase vaṇiji taṭākatīre samupaviśya 'aho kenāpyupāyena jalaṃ na labhyate
vṛthā me śramo jātaḥ' iti cintayati kāpyamānuṣī vāgadhigaganamevamaśrūyata- “bho vaṇikputra, kimarthaṃ cintāvyākulo'si | mahārāja lakṣaṇayuktasya puruṣasya kaṇṭharaktena yadā taḍāgaṃ siñcasi tadā vimalamudakamāvirbhaviṣyati nānyathā' iti | tadākarṇya sa vaṇiktaṭākatīre mahadannasatramakalpayat | tatra ca bhoktuṃ svadeśavāsino videśavāsinaśca samāyānti | tadā ca
tatra sthitā vaṇigādeśakāriṇo bhṛtyāsteṣāṃ pura evaṃ vadanti- 'yaḥ ko'pi
svakaṇṭharudhireṇa taṭākaṃ siñcati tasya śatabhāraṃ suvarṇaṃ dīyate' iti | tadvacaḥ
sarve'pi śṛṇvanti | paraṃ tu na ko'pi tatsāhasamaṅgīkaroti | evaṃvidhaṃ mahaccitraṃ dṛṣṭam" iti | tacchrutvā vikramaḥ svayaṃ tatra gatvā bilaśāyinaṃ devaṃ
praṇamyātimaneāharamativiśālaṃ ca taḍāgaṃ dṛṣṭvā svamanasyacintayat - 'yadi
mama kaṇṭharaktenemaṃ taḍāgaṃ siñcāmi tarhīdaṃ jalaiḥ saṃpūrṇaṃ bhavet | anena ca
sakalalokānāmupakāro bhaviṣyati | idaṃ tu mama śarīraṃ varṣaśatamapi sthitvā
paścādvināśameva yāsyati | tathā cāhuḥśatamapi śaradāṃ vai jīvitaṃ dhārayitvā
śayanamadhiśayānaḥ sarvathā nāśameti
sulabhavipadi dehe sūrilokaikanindye
na vidadhati mamatvaṃ muktikāntotsukāste
3.1-6
iti
ataḥ sakalalokopakārāyedaṃ śarīramavaśyamidānīṃ mayopayoktavyam' iti
evaṃ vicintya puraḥsthitaprāsādagarbhagatabilaśayanasya viṣṇoḥ pūjāṃ vidhāya
namaskṛtya- 'bho deva jalaśāyindvāritraṃśallakṣaṇasaṃpannasya puruṣasya kaṇṭharaktaṃ
vāñchasi | ato mama kaṇṭharaktena tṛpto bhūtvā taḍāgamenaṃ paripūraya' iti
saṃprārthya yāvatkaṇṭhe khaṅgamakarottāvatsa bhagavānkhaṅgamākṣipya jagāda-'vīra
tavāhaṃ prasanno'smi | alamanena sāhasena | varaṃ vṛṇīṣva' iti | rājāvadat‘deva yadi mama prasanno'si tarhīmaṃ taḍāgaṃ jalena paripūraya' iti | devaḥ prāha -
‘bho rājaṃstvamasmātsthānānnirgatya taṭākatīraṃ prāpya yāvatparāvṛtya paśyasi
tāvajjalaiḥ paripūrṇastaḍāgo bhaviṣyati' iti | tato rājā sasambhramaṃ taṭākatīramāruroha | saraśca jalaiḥ paripūrṇamadṛśyata | anantaraṃ paramānandabharitena
vaṇijā stūyamāno rājā tena samarpitaṃ śatabhārasuvarṇaṃ kasmaicidvivāhāryine
daridrāya brāhmaṇāya dattvā svanagaramagamat” | iti sālabhañjikoktāṃ kathāṃ
śrutvā bhojarājaḥ svasmiṃstādṛśaguṇānapaśyaṃstūṣṇīṃ nyavartata
ityaṣṭamamupākhyānam
atha navamamupākhyānam
bhūyo'pi bhojamahīpāle sakautukasambhramamāgacchati navamī sālabhañjikāṃ
sahāsamidamabhāṣata -- ‘ bhūpāla siṃhāsanamāroḍhuṃ sasambhramo'si | durlabhaṃ te
vikramārkagataṃ sāhaudāryādikam | tadviramāsmātsamudyamāt' iti | tato
rājā ‘kathaya guṇānanyaduravāpānvikramasya' ityapṛcchat | sālabhañjikā
prāha- “vikrame rājyaṃ kurvati bhaṭṭiḥ pradhānamantrī | upamantrī govindaḥ
candraḥ senāpatiḥ | tasya putraḥ kamalākaro nāma | sa tu pratidinamākaṇṭhaṃ
bhuñjāno vastrabhūṣaṇatāmbūlādinā śarīramalaṃkṛtya viṣayasukhamanubhavannāsīt
ekadā durvṛttaṃ taṃ sutamāhūya pitā jagāda— ‘bhoḥ kamalākara brāhmaṇajanma
prāpyāpi tvamevaṃ durvṛtto'si | svakarmavaśādayamātmā nānāyoniṣu janma
prāpnoti | kadācitsatkarmavaśānmanuṣyayoniṃ praviśati | tatrāpi brāhmaṇakule
janma mahatā puṇyena labhyate | tallabdhvāpi tvaṃ durvṛtto'si | sarvadā bahireva
sañcarasi | bhojanakāle paraṃ bhavanamāgacchasi | anucitamidaṃ na jānāsi
kiṃ ca tavāyaṃ vidyābhyāsakālaḥ | idānīṃ yadi vidyāṃ nābhyasyasi taryuttaratra
tava mahānsantāpo bhaviṣyati | tathā coktam -
ye bālabhāve na paṭhanti vidyāṃ kāmāturā yauvananaṣṭacittāḥ
te vṛddhabhāve paribhūyamānā dahanti gātraṃ śiśiro yathābjam
3.2-3
yeṣāṃ na vidyā na tapo na dānaṃ na cāpi śīlaṃ na guṇo na dharmaḥ
te martyaloke kṣitibhārabhūtā manuṣyarūpāḥ paśavaścaranti
3.3
iti
kiṃ ca puruṣasya na vidyāyāḥ paraṃ bhūṣaṇaṃ dhanaṃ cāsti | tathā ca vadanti —
vidyā nāma narasya rūpamadhikaṃ pracchannaguptaṃ dhanaṃ
vidyā bhogakarī yaśaḥsukhakarī vidyā gurūṇāṃ guruḥ
vidyā bandhujano videśagamane vidyā parā devatā
vidyā rājasupūjitā na tu dhanaṃ vidyāvihīnaḥ paśuḥ
3.4
iti
kiṃ ca, kiṃ kulena viśālena vidyāhīnasya dehinaḥ
akulīno'pi vidyāvāndevairapi hi pūjyate
3.5
anyacca, vatsa yāvadahaṃ jīvāmi tāvattvayā vidyābhyasanīyā | anyadā tu sā
tava duṣprāpaiva| abhyastā tu sā kalpalateva sarva sādhayet | tathā ca śrūyate—
māteva rakṣati piteva hite niyuṅkte
kānteva cābhiramayatyapanīya khedam
kīrtiṃ ca dikṣu vitanoti tanoti vittaṃ
kiṃ vā na sādhayati kalpalateva vidyā
3.6
iti
evaṃ pitṛvacanaṃ śrutvā paścāttāpapīḍitaḥ kamalākaraḥ ' yadāhaṃ sarvajño bhaviṣyāmi tadaiva pitṛmukhaṃ drakṣyāmi' iti pratijñāya kāśmīradeśaṃ gatvā tatra candramaulibhaṭṭanāmānamupādhyāyamupasṛtya savinayaṃ praṇamya ‘bhoḥ svāminmūrkho'haṃ bhavataḥ sakāśādvidyābhyāsaṃ kartumāgato'smi | prasīda | yathāhamamitajño bhaveyaṃ
tathā māmadhyāpayitumarhasi' iti vadan punaḥ punarabandata | upādhyāyo'pyenamaṅgīcakāra | kamalākaraśca guruṃ śuśrūṣamāṇaḥ papāṭha | tathā ca smaryate—
guruśuśrūṣayā vidyā puṣkalena dhanena vā
atha vā vidyayā vidyā caturthe nopalabhyate
First 59 of 152 passages. Read on
See also: more in Vikrama, Vetāla, and Śālivāhana cycles
- Simhasanadvatrimshika (Siṃhāsanadvātriṃśikā) — Sanskrit; 1175 CE
Discussed in 2 studies in Pramāṇa (listed on the page).