Vikramarkacaritra 1.13
Vikramārkacaritra 1.13
- Language
- Sanskrit
1.13.1
iti |'
tato yāvadrājā tatkṣetrādbahiḥ saparivāro nirjagāma tāvatpakṣiṇaḥ samutthāpya punarmañcārūḍho brāhmaṇaḥ prāha - 'bho rājankimiti gacchasi ? | idaṃ
kṣetraṃ sādhu pariṇataṃ dṛśyate | yāvanālāṃśraṇakāṃśca bhakṣayantu tava parivārāḥ
paśyorvārukaphalāni santi | yatheṣṭaṃ bhujyantām' iti | punarbrāhmaṇavacanamākarṇya saparivāro rājā yāvatkṣetramadhyaṃ praviveśa tāvanmañcādavaruhya punastathaivābhaṇat | tato rājā svamanasi vicārayati sma - 'aho brāhmaṇo yadā
mañcamārohati tadāsya cetasi dātavyamiti buddhirutpadyate | yadāvatarati tadā
hīnabuddhirutpadyate | ahaṃ mañcamāruhya paśyeyam' iti yāvanmañcamāruroha tāvattatronmarājasya cetasyevaṃ buddhirudabhūt - 'nanu vidhayārtiḥ parihartavyā | sarvasyāpi lokasya dāridryaṃ nivāraṇīyam | duṣṭā daṇḍanīyāḥ | śiṣṭāḥ paripālanīyāḥ | prajā dharmeṇa rakṣaṇīyāḥ | kiṃ bahunā | asminsamaye yadi ko'pi
mama śarīramapi prārthayiṣyate tarhi tadapi deyam' iti | tato rājā paramānandaparipūrṇahṛdayaḥ punarapi vicārayati sma-'etatkṣetrasya māhātmyaṃ svayamevaṃvidhāṃ buddhimutpādayati | kathametajjñāyatām' iti | tato brāhmaṇamāhūyāpṛcchat
'bho brāhmaṇa tavaitatkṣetre kiyāllābho bhavati ?' iti | brāhmaṇaḥ - 'bho rājansarvānsakalābhijñaḥ | aviditaṃ bhavataḥ kimapi nāsti | yadarhametattaddhyānālocayatu' iti pratyavadat | tato rājā brāhmaṇamanekadhanadhānyādinā saṃbhāvya kṣetraṃ vaśīkṛtya mantrasyāśvabhrakhāna | tatra puruṣamātre garte śilaikā sumanoharādṛśyata | tacchilādhaḥpradeśe kāpi candrakāntaśilā dṛṣṭā | tato
1.13.2
nānāvidharatnakhacitaṃ dvātriṃśatsālabhañjikāsamalaṃkṛtamatiramaṇīyaṃ siṃhāsanamekamadṛśyata | tato bhojaḥ paramānandāmṛtalaharīpūrṇahṛdayaḥ siṃhāsanaṃ nagaraṃ
netuṃ yāvaduccālayāmāsa tāvadatigariṣṭhamāsanaṃ noccacāla | tato rājā 'kutaḥ
siṃhāsanaṃ noccalati ?' iti mantriṇamapṛcchat | mantrī tu 'rājāndivyametadāsanaṃ balipūjādikaṃ vinā noccalet' iti pratyavadat | tacchrutvā rājā brāhmaṇānākārya sarvamapi saṃvidhānaṃ kāritavān | tatastatsiṃhāsanaṃ laghu bhūtvā
svayamevoccacāla | tadālokya rājā mantriṇamuvāca - 'yo'narthaṃ nivārayati
asādhyamarthaṃ ca sādhayati sa eva mantrī' iti | tato mantrī pratyabravīt -
'mantriṇā svāmihitameva kāryaṃ kartavyam | anyacca, mantriṇā vinā rājyaṃ
dhānyaṃ vinā durgaṃ kāruṇyaṃ vinā saubhāgyaṃ jñānaṃ vinā vairāgyaṃ durjanānāṃ śaktiḥ pāṣaṇḍānāṃ matiḥ veśyānāṃ viśvāsaḥ khalānāṃ maitrī parādhīnasya svātantryaṃ nirdhanasyāṭopaḥ sevakasya kopaḥ kṛpaṇasya gṛhaṃ jāriṇyāḥ patibhaktiḥ
mūrkhāṇāṃ saṅgatiḥ ityetatsarvaṃ niṣphalam | aparaṃ ca, rājñā mahatāmarcanaṃ kāryam | āptānāṃ buddhigrāhyā | devabrāhmaṇāḥ paripālanīyāḥ | nyāyamārge vartitavyam | api ca rājanye rājagaṇāste sarve tvayi vidyante | atastvaṃ
1.13.3
sakalarājarājottamaḥ | mantriṇāpyevaṃguṇagariṣṭhena bhavitavyam | svāmikāryārthamudyamaḥ, pāpādbhayam, prajānāṃ hitam, parivārāṇāṃ saṃyojanam, rājñaścittavṛttyanusaraṇam, apāyakāryādrājanivāraṇam, ityādayo ye mantriguṇāstairyuktaḥ kulakramāgataḥ kāmandakacāṇakyadhaumyaśukavācaspatyādastatśāstrajñābhijño mantripadayogyo bhavati | purā kila nandabhūpālo mantriṇā bahuśrutena
brahmahatyāyā nivāritaḥ | rājā-kathametat ? so'bravīt -
viśālāyāṃ nando nāma rājā mahāśauryasaṃpanno'bhūt | sa nijabalena
prārthivanṛpālānsvapādapadmopajīvino vidhāyaikacchatreṇa rājyamakarot | tasya
ca bahuśruto nāma mantrī | bhānumatī nāma mahiṣī | narapālo nāma tanayaḥ
tasya rājño mahiṣyāṃ bhānumatyāmatīva prītirāsīt | siṃhāsane'pi sahaiva
tayā samupaviśet | nimeṣamapi tayā vinā na tiṣṭhet | ekadā mantrī svamanasyacintayat — ‘ayaṃ rājā nirlajjo madhyesabhaṃ siṃhāsane striyamupaveśayati | tadā sarve janāstāṃ paśyanti | anucitamayaṃ na jānāti | kiṃ kriyatām’ iti | tata ekadāvasaraṃ prāpya rājānamabravīt — ‘deva vijñāpyamasti’
iti | rājā ‘kiṃ tat ? kathyatām’ ityāha | mantrī ‘yadeṣā bhānumatī siṃhāsane sahopaviśati tanmahadanucitam | ‘asūryaṃpaśyā rājadārā:’ iti hi saṃpradāyaḥ | atra nānājanāḥ samāgatya tāṃ paśyanti | ata itaḥ paraṃ naivaṃ yuktaṃ
kartum’ iti vijñāpayāmāsa | tato rājā ‘bhānumatyanālokanaṃ kṣaṇamapi na
sahe | tadupāyaṃ nirūpaya’ ityāha | mantrī ‘ālekhyagatāṃ tāṃ paśyatu devaḥ’
1.13.4
ityupāyamupādiśat | anantaraṃ rājā tadvacanaṃ samucitaṃ matvā citrakāramāhūya ‘bhānumatīrūpaṃ citre niveśaya’ ityādideśa | sa tu tasyā rūpaṃ sākṣādālokya padminīlakṣaṇayuktāṃ tāṃ citre vililekha | rājāpi citralikhitāṃ
priyāṃ dṛṣṭvā prahṛṣṭastasmai pāritoṣikaṃ dadau | anantaraṃ rājaguruḥ śāradānandaścitrapaṭe niveśitāṃ bhānumatīṃ dṛṣṭvā citrakāramabhāṇīt — ‘bhānumatyāḥ sarvamapi rūpamatra likhitam | paraṃ tvekaṃ vismṛtaṃ tvayā’ iti | citrakāraḥ ‘bhoḥ
svāmin tatkim ? kathaya’ iti savinayamapṛcchat | tataḥ śāradānandaḥ ‘tasyā
vāmajaghanatale tilasadṛśaṃ lakṣmāsti | tanna likhitam’ ityāha | rājā tu
gurorvacanaṃ śrutvā tadvacanaṃ tathyaṃ jñātvā svamanasyacintayat — ‘kathamanenāsyā lakṣma jñātam ? nūnamanayā sahāsya saṃyogo vidyate | api ca strīṇāṃ
viṣaye'yaṃ sandeho na kāryaḥ’ iti | evaṃ vicārya mantriṇamāhūya sarvamakathayat
mantriṇāpi tasminsamaye taccittānuguṇaṃ bhaṇitam | anantaraṃ rājā ‘mantrinyadi mama priyo'si tarhyamuṃ śāradānandaṃ māraya’ ityādiśat | sacivo'pi
tatheti pratijñāya janānāṃ puraḥ śāradānandaṃ dṛḍhaṃ baddhvā vadhyasthānamanayat
tadā mantrī ślokamekamapaṭhat —
vane raṇe śatrujalāgnimadhye mahārṇave parvatamastake vā
suptaṃ pramattaṃ viṣamasthitaṃ vā rakṣanti puṇyāni purā kṛtāni
Linked texts (1)
- Southern recension — Sanskrit