Prabandhakalpalatika (Prabandhakalpalatikā)
प्रबन्धकल्पलतिका
- Language
- Sanskrit
- Extent
- 598 passages, 30,167 words
- Text
- partly digitised
- Source
- archiveorg · Prabandha Kalpa Latika Rachana Shiksha By Shri Revatikanta Bhattacharya 1928 Shri Akhila Bandhu Bhattacharya;… · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…
Contents
- p8
- p9
- p10
- p11
- p12
- p13
- p14
- p15
- p16
- p17
- p18
- p19
- p20
- p21
- p22
- p23
- p24
- p25
- p26
- p27
- p28
- p29
- p30
- p31
- p32
- p33
- p34
- p35
- p36
- p37
- p38
- p39
- p40
- p41
- p42
- p43
- p44
- p45
- p46
- p47
- p48
- p49
- p50
- p51
- p52
- p53
- p54
- p55
- p56
- p57
- p58
- p59
- p60
- p61
- p62
- p63
- p64
- p65
- p66
- p67
- p68
- p69
- p70
- p71
- p72
- p73
- p74
- p75
- p76
- p77
- p78
- p79
- p80
- p81
- p82
- p83
- p84
- p85
- p86
- p87
- p88
- p89
- p90
- p91
- p92
- p93
- p94
- p95
- p96
- p97
- p98
- p99
- p100
- p101
- p102
- p103
- p104
- p105
- p106
- p107
- p108
- p109
- p110
- p111
- p112
- p113
- p114
- p115
- p116
- p117
- p118
- p119
- p120
- p121
- p122
- p123
- p124
- p125
- p126
- p127
- p128
- p129
- p130
- p131
- p132
- p133
- p134
- p135
- p136
- p137
- p138
- p139
- p140
- p141
- p142
- p143
- p144
- p145
- p146
- p147
- p148
- p149
- p150
- p151
- p152
- p153
- p154
- p155
- p156
- p157
- p158
- p159
- p160
- p161
- p162
- p163
- p164
- p165
- p166
- p167
- p168
- p169
- p170
- p171
- p172
- p173
- p174
- p175
- p176
- p177
- p178
- p179
- p180
- p181
- p182
- p183
- p184
- p185
- p186
- p187
- p188
- p189
- p190
- p191
- p192
- p193
- p194
- p195
- p196
- p197
- p198
- p199
- p200
- p201
- p202
- p203
- p204
- p205
- p206
- p207
- p208
- p209
- p210
- p211
- p212
- p213
- p214
- p215
- p216
- p217
- p218
- p219
- p220
- p221
- p222
- p223
- p224
- p225
- p226
- p227
- p228
- p229
- p230
- p231
- p232
- p233
- p234
- p235
- p236
- p237
- p238
- p239
- p240
- p241
- p242
- p243
- p244
- p245
- p246
- p247
- p248
- p249
- p250
- p251
- p252
- p253
- p254
- p255
- p256
- p257
- p258
- p259
- p260
- p261
- p262
- p263
- p264
- p265
- p266
- p267
- p268
- p269
- p270
- p271
- p272
- p273
- p274
- p275
- p276 — 5 parts
- p277
- p278
- p279
- p280
- p281
- p282
- p283 — 3 parts
- p284
- p285
- p286
- p287
- p288
- p289
- p290
- p291
- p292
- p293
- p294
- p295
- p296
- p297
- p298
- p299
- p300
- p301
- p302
- p303
- p304
- p305
- p306
- p307
- p308
- p309
- p310
- p311
- p312
- p313
- p314
- p315
- p316
- p317
- p318
- p319
- p320
- p321
- p322
- p323
- p324
- p325
- p326
- p327
- p328
- p329
- p330
- p331
- p332
- p333
- p334
- p335
- p336
- p337
- p338
- p339
- p340
- p341
- p342
- p343
- p344
- p345
- p346
- p347
- p348
- p349
- p350
- p351
- p352
- p353
- p354
- p355
- p356
- p357
- p358
- p359 — 3 parts
- p360
- p361
- p362
- p363
- p364
- p365
- p366
- p367
- p368
- p369
- p370
- p371
- p372
- p373
- p374
- p375
- p376
- p377
- p378
- p379
- p380
- p381
- p382
- p383
- p384
- p385
- p386
- p387
- p388
- p389
- p390
- p391
- p392
- p393
- p394 — 5 parts
- p395
- p396
- p397
- p398
- p399
- p400
- p401
- p402 — 4 parts
- p403
- p404
- p405
- p406
- p407
Text
p8
sūnustasya mahodayasya rajanīkāntetināmābhavat lokātītamanīṣayātinipuṇastarkādividyānugaḥ | tebhyo granthamimaṃ tadanvayabhavaḥ śrīrevatīkāntakaḥ bhaktyādyārpayate prabandhalatikāsaṃsaṅgaṃ nivāpopamam || prabandha-kalpalatikā
p9
prathamastavake
p10
racanāśikṣā
p11
maṅgalācaraṇam
p12
dhvāntaprabhāntako nityo yaḥ sthitaḥ sarvvamūrddhani| taṃ naumi rajanīkāntaṃ vighnadhvāntapraśāntaye
p13
prabandhasvarūpam
p14
parasparasambandhaviśiṣṭavākyacayena kasyacidviṣayasyāvataraṇam prabandho nāma
p15
prabandhaprakāraḥ
p16
sa hi kila prabandho gadyapadyabhedena dvividho racanīyaḥ| 1| yatimātrādichandaḥśāstrāṇāmupadeśamantareṇa parasparasambandhaviśiṣṭavākyasamūhānāṃ vinyāso gadyam| yathā-yasya bhūteśasya bhāle bhāgīrathīphenalekhayā iva candrasya kalā virājate tasya śambhoranugrahāt sajjanānāṃ karma saphalamastu | 2| akṣaramātrādinā chandaḥśāstrānumoditaḥ sandarbhaḥ padyam | yathā— “siddhiḥ sādhye satāmastu prasādāttasya dhūrjjaṭeḥ | jāhnavīphenalekheva yanmūrdhni śaśinaḥ kalā ||” iti evamapi hi gadyapadyobhayamayī vā racanā punarniṃralaṅkārā sālaṅkārā ceti dvividhā | sādhāraṇabhāṣānibaddhā niralaṅkārā | anuprāsopamādyanubaddhā sālaṅkārā | yathā :— padyamayī niralaṅkārā— nayati lohitasnigdhaṃ pratīcīmukhamaṇḍalam | dyumaṇiracireṇaiva śeṣācalamupaiṣyati || padyamayī sālaṅkārā yathā madīyasaṃyuktāsvayaṃvaranāṭake— sandhvāsitāyitaruciṃ nalinīṃ prabodhya yāto'dhunāmbaramaṇirgirikūṭaśeṣam | eṣo'sti me vidhikṛtaḥ samayo hi bāle ullaṅghya saṃhṛtakaro na punarvibhartti ||” iti gadyamayī niralaṅkārā yathā— sūryyaḥ paścimāṃ diśaṃ lohitarāgeṇa rañjayitvāgoṇena tirobhaviṣyati | kūjiṣyanti vihagā dināntaravasṛttamam | tainedānīṃ mandaṃ mandaṃ pravahati samīraṇaḥ | nakṣatrāṇyoṣadhipatiśca itaḥparaṃ maṇḍayiṣyanti sunīlaṃ nabhomaṇḍalam | gadyamayī sālaṅkārā yathā-
p17
niyatiniyamena samprati pratīcīsānumati astaṃ gatavati dyutināthe tadvirahavidhurāḥ cauṣṇyatikarāḥ pātivratyadharmamanubhavantya īvātmānaṃ pātayanti śeṣādrau pitṛvane| apyetat samīkṣya svabhāvavāmā viṃrakiranikararutamiṣeṇa kāṣṭhā api dhvanayatī karuṇākranderatimātram| evamapi sāgarāmbarā tamisrāmbaraiḥ sambadhya mukhamaṇḍalaṃ nabhaścaniḥśvāsaṃ janayati tarām| iyatīṃ vyathāmanubhavannivenduḥ sakhīmāśvāsayituṃ sameṣyati sanakṣatrairambare, iti
p18
santi tāvat sādhāraṇī, praur̤hā, jaṭilā ceti trividhāḥ bhāṣāḥ| sādhāraṇī pañcatantrādiṣu| praur̤hā kādambarīdaśakumāracaritādiṣu| jaṭilā yudhiṣṭhiravijananalacampūprabhṛtiṣu| api nāma śikṣārthināṃ prabandharacanopakrame sādhāraṇī praśastā| tatastasminnabhyāsopagate praur̤hā| anantaraṃ tasyāṃ dāḍharyamupagate jaṭilā| parametaccāpyavadheyam; āsu yayā bhāṣayā yairmanogatabhāvaḥ samyak prakaṭituṃ śakyate tayaiva tairlekhyaṃ netarayā kadāpi lekhanīyā| dṛśyate tāvat praur̤hitvaṃ jaṭilatvaṃ sālaṅkāratvañcāpi racanāyāḥ saundarye, mādhuryye, ojasvitve ca na heturiti| anekatrālaṅkārahīnāyāmapi racanāyāṃ lekhakapraur̤hibalena saundaryyamādhuryyaujasvitāḥ parisphuranti| nitarāṃ racanāyā uttamamadhyamādhamatve prabandhanirmāturuttamamadhyamādhamatvameva hi kāraṇaṃ na tvanyaditi
p19
prabandhasya bhedaḥ
p20
asti tāvat sa prabandhaḥ viṣayabhedena trividhaḥ | yathā(1) vivaraṇātmakaḥ-( Descriptive ) (2) vṛttāntātmakaḥ(Narrative) (3) cintātmaka-(Reflective) ceti sarvvametat prasaṅgopakrameṇopaviṣṭānnivedayitukāmo na punaridānaum̐ vistarabhayād vivṛṇumaḥ
p21
śikṣārthina pratyupadeśaḥ
p22
abhinavaracanāyāḥ śikṣayiturādāveva yasmin viṣaye prabandho racanīyastadviṣayo viṣayāntaraparihāreṇa paunaḥpunyena cetasi cintanīyaḥ | tatastasmād yo bhāvaḥ samupajāyeta, sa kila patre lekhyaḥ ; evaṃ hi yasya bhāvasya yadanantaraṃ sanniveśena racanā hṛdayagrāhiṇī svābhāvikī yuktiśṛṅkhalānvitā ca sākalyena bhavitumarhati, taṃ prati yatnaḥ sarvvathā karaṇīyaḥ | kintu ekaika eva bhāvaḥ dvitrāntacchedaina (para) kimu ekasminnapyantacchedābhyantare dvitrā eva bhāvāḥ na samāveśanīyāḥ
p23
api tu racanāyāḥ sauṣṭhavasampattaye nyūnakalpena sandarbhasya traya evāntacchedāḥ (paragraphs) sanniveśanīyāḥ | paraṃ sūcanā, ālocanā, samāptiśceti bhāgatrayaṃ kalpayitvā ādimāṃśe viṣayasya vyākhyānuprāṇitasaṃjñā, evamapare ālocanābhāgī ekādhiko'ntacchedaḥ, paraṃ viṣayasya 'ānukūlyena vā yat kimapi vaktavyaṃ tat sarvvañca sanniveśanīyam | evamapi ca racanānukūlye prātikūlye vā prasiddhalekhakānāṃ tathā granthakartṛṇāñca matamuddharttavyam | bhāgo'yamanayā rītyā racitavyo yat samāptibhāgasya paripoṣaṇaṃ bhavet | pariśeṣabhāge tu prabandhasya racayiturevamevaṃ karaṇīyam | yat prathamabhāgasya tathā dvitīyabhāgasya ca sārāṃśaṃ saṅkalyya pakṣapātaśūnyaṃ svamantavyaṃ prakāśanīyamiti ; yato dṛśyate samavagamyate ca tāvat prāyeṇa prabandhaparisamāptidoṣeṇa mahaiśvaryaśālinyapi nānālaṅkāradhvaniguṇayuṃtāpi racanā, nirūttamasundaryyāḥ aṅgavaikalyamiva darśakānāmaprītiṃ janayati, nitarāmatiśayanepuṇye na śeṣabhāgaḥ samāpanīyaḥ | āhustāvadālaṅkārikāḥ"tadalpamapi nopekṣyaṃ kāvye duṣṭaṃ kathañcana | syādvapuḥ sundaramapi śvitrenaikena durbhagaḥ ||” praśaṃsati ca viśvanāthaḥ"cittaṃ vyāpnoti yaḥ śīghraṃ śuṣkendhanamivānalaḥ | sa prasādaḥ samasteṣu raseṣu racanāsu ca ||” iti evamapi hi vividhaviṣayakānāmuttamottamanibandhānāṃ tathā samācārapatrāṇāṃ, sāmayikapustakānāṃ, kavipratibhāprasūtānāṃ kāvyanāṭakādīnāṃ, purāṇetihāsasandarbhāṇāñca paṭhanaṃ, sāmayikīnāṃ kāvyanāṭakasamālocanānāṃ paryālocanam ; prakhyātavyākhyātṝṇāṃ vyākhyāśravaṇe samādaraḥ , prasiddhānāṃ kavisubhāṣitānāṃ tatra tatropayogināṃ śabdānāṃ, kathānāṃ bhāvānāṃ, śāstrīyāṇāṃ laukikānāñca, anyeṣāmraivaṃvidhānāṃ vividhaviṣayāṇāṃ cetasi paryyālocanamityetat sarvvaṃ sandarbhacārutāniṣpādanāya sarvvathā paramāvaśyakam | api nāma vidyārthināṃ pratidinaṃ niyamena kaścana kaścana viṣayo'vaśyaṃ lekhyaḥ | na yāvat sādhvī bhāṣā samyak prayoktumupayujyate tāvadeva śuddhāśuddhibhayamapahāya saralayā, jaṭilayā, grāmyayā bhāṣayā vā racanā vidhātavyā | tataḥ prātyahika niyatalekhābhyāse sañjāte svata eva kimu prajñāvalena parisphurati sādhvī vāṇī| evaṃ tadā lekhyaṃ samāpyānantarañca kaḥ śabdaḥ śobhanaḥ kovāśobhanaḥ, kaścabhāvānukūlaḥ, ke śabdāḥ kutra sthāpyāḥ ; kasya śabdasya kutra kathaṃ kīdṛśena śabdayogena parivarttanena vā samyak bhāvaḥ sphoṭate ityādi sarvvaṃ yathāyathaṃ svayamālocanīyam śodhanīyañcācarādauni ; evaṃ kilābhyāsanerantaryyeṇa vimarśena ca śanaiḥ śanairbhāṣāvaibhavaṃ saundaryaṃ mādhuryyaṃ , cetasaḥ śuddhiḥ, saṃskārāṇāṃ prāvalyaṃ dṛr̤hatvañca, bhāvānāmatigāmbhīryyañcāpi samupapadyate | yuktañcāpi ṛjunā kuṭilena vā varttanopakrāntaḥ prabandhastena tenaiva pathā samāpanīyaḥ| na tāvat kvaciddorghasamāsākrāntā racanā, kvacit samāsahīnā, kvacid grāmyā, kvacinnāgariko, kvacit kuṭilārthabāhulyā, kvacidvā niratiśayasaraleti ; evaṃ kasmin kasmiṃścāpi vācyaucityāt racanāvaiṣamyamapi na doṣāvahaṃ mukhāītvaccāmananti sudhiyaḥ| dṛśyate hi sukumārabandhenopakrānte'pi sandarbhe kvaciduddhate'rthe vācye tatra sukumārabandhāt vikaṭabandhenaiva so'tiśayāṃ cārutāṃ vidhatte | evañca vikaṭabandhenopakrānte'pi kutra komalakaruṇaśāntādāvarthe prayukto tasmiṃstasmin paramaśobhā sañjāyate| api ca vyākaraṇasambandhiṣu niyameṣu, tathā kāvyaprasiddhacutasaṃskāratādidoṣeṣu dṛṣṭirddeyā| samavalokyate copakramopasaṃhāropapattibhiḥ samyagupapādito'pi hṛdayaṅgamaścāpi sandarbhoṃ vyākaraṇaśuddhisadbhāve na vitanoti śobhām ; nāpi tadabhīṣṭāṅgaprāptirūpaṃ phalaṃ phalituṃ kṣamate, nāpi vā puṣyāti gāmbhīryyamiti dik
p24
vākyam
p25
ucyate prākracanā, saralasahajabhāṣayā, satataṃ vivarituṃ yatitavyeti | tatra tāvat “vākyaṃ syād yogyatākāṅkṣāsattiyuktaḥ padoccayaḥ” ityālaṅkārikavacanaṃ sarvvaprayatne nānusmaraṇīyam
p26
(ka) yogyatā tāvat padārthānāṃ parasparasambandhe bādhābhāvaḥ yathā—“vahninā siñcati” “jalena dahyate” “bhūmau nimajjati” ityādau padasamūhānāṃ parasparaviruddhārthatayārthapratīte bādhitatvānnaite vākyarūpāḥ
p27
(kha) ākāṅkṣā-vākyānāmarthagrahaṇāya ekapadaśravaṇāt paramanyapadasya śravaṇecchā| yā kila kriyāpadaśravaṇāt tataḥ kārakapadasya, kimu kārakapadasya śravaṇāt kriyāpadasya śravaṇe pravṛttirupajāyate saivākāṅkṣati nirgalitārthaḥ | yathā"rāmacandro vanaṃ gacchati" iti vākyaṃ ākāṅkṣānusāreṇa kartṛkārakādipadamupanyastam | paraṃ yadi "rāmacandraḥ" athavā "rāmacandro vanam" ityuktau vākyasya na punaḥ samāptirupagatā | atra yat "gacchati" kriyāyāḥ pravṛttiḥ svataḥ eva mānasamadhikaroti tannūnamākāṅkṣati
p28
(ga) āsattiḥ—yat padārthena yat padasyānvayāpekṣā tayoravyavadhānena padenopasthāpanam | sā kilāsattiḥ yogyatākāṅkṣānvitapadasamūhānā mavyavadhāne saṃsthāpanarūpā yathā—"rāmacandro vanaṃ gacchati" ityatrādimāṃśaṃ "rāmacandro vanam" ityuktvā dvitrighaṭikāntare "gacchati" iti kriyāpadoktau āsattivirahāt nārthapratītiḥ | evamapi “tvaṃ mama paramahitaiṣī, tavāsti vipulo guṇaḥ” ityatra “tvaṃ, vipulo, guṇaḥ paramo hitaiṣī tava mama” ityādi rūpopasthāpane padasamūhānā māsattivirahāt nārthasya pratipattiḥ, nitarāmetanna vākyam
p29
vākyāṃśaḥ
p30
vākyāṃśaḥ ekena tadadhikapadopasthāpanena vā cittavṛtterāṃśikatvamupasthāpanaṃ vākyāṃśo nāma | tamavalambyādholikhitapraṇālyā vākyaṃ viracituṃ śakyate | yathā—(ka) kāyamanovākyaiḥ (kha) citrārpita iva (ga) sakalasukhasya nidānaṃ (gha) avimṛṣyakāritāyāḥ phalaṃ (ṅa) itikarttavyatā vimūr̤hāḥ (ca) āgrahātiśayena | (ka) api nāma sādhyaḥ sīmantinyaḥ kāyamanovākyaiḥ patyurmaṅgalaṃ sadā kāmayante | (kha) kaithore vayasi rāmabhadrasya pāṇau viṣamāyāti pinākadhanuḥ samīkṣya vivāhasaṃsadupagatāḥ sarvve'bhyāgatā rājanyā videhāśca citrārpitā iva rejire | (ga) brahmaṇya panyastaṃ jñānameva sakalasukhasya nidānam | (gha) praṇayabhaṅga eva avimṛṣyakāritāyāḥ phalam | (ṅa) vipadi mūrkhā eva itikarttavyatāvimūr̤hā bhavanti | (ca) āgrahātiśayena sītāpatidurmukhamabhigacchati | padānvayaḥ (sānvayapadanirvācanaṃ vā ) vākyāntargataikaikapadasya tathā liṅgavacanapuruṣakārakakālavācyabhedasya ca yathāsambhavollekhaḥ padānvayaḥ | āhustāvadvṛddhāḥ"padaṃ pañcavidhaṃ tacca viśeṣyañca viśeṣaṇam | sarvvanāmāvyayaṃ ceti kriyāpadamitīdṛśam ||" iti pañcavidhānāṃ viśeṣyādīnāmanvayo yathākrameṇa veditavyaḥ | tatra tāvat viśeṣyasya padānvaye-viśeṣyasya prakārabhedaḥ ; tathā liṅgavacanapuruṣakārakānvayānāṃ sambandhasya colle khovidhātavyaḥ | viśeṣaṇapadānvaye-kīdṛśaṃ viśeṣaṇaṃ kasya viśeṣaṇamityādi sarvvaṃ viśeṣeṇa nidarśanīyam | evaṃ viśeṣyabhāvāpannaṃ viśeṣaṇañcet pūrvvoktarītyā tāvadulle khyam | sarvvanāmapadānvaye-ādau sarvvanāmapadaṃ viśeṣaṇīyam; kimu viśeṣyasya parivartena nyastaṃ tat sarvvaṃ viśeṣyasyeva kārakādipadairniveśanīyam| avyayapadānvaye-avyayaprakārabhedānāmullekho vidheyaḥ| kriyāpadānvaye-kriyā samāpikāsamāpikā, kimu karmmikākarmmikā, varttamānabhūtabhaviṣyatkālajñāpikā, kasmin vācye, kena puruṣeṇa sahānvitā, asamāpikā cet kayā kriyayā anvayayuktetyādi sarvvaṃ viśeṣeṇa vijñāpanīyam| teṣāṃ padānāṃ diṅmātrodāharaṇaṃ krameṇa jñātavyam| yathā-“rāmo lakṣmaṇamavādīd vatsa, yūyaṃ mama prāṇasadṛśāḥ” ityatra “rāmaḥ” saṃjñāvācakaviśeṣyapuṃlliṅgaikavacanāmapuruṣakarttṛkārakoyaṃ padam “avādīt” iti kriyāyāḥ karttā| lakṣmaṇaṃ-iti puṃlliṅgaikavacanaṃ saṃjñāvācakaviśeṣyaṃ karmmakārakapadaṃ “avādīt” kriyāyāḥ gauṇakarmma; anukte karmmaṇi dvitīyā| avādīt-iti bhūte'dyatanātote karmmānvitā samāpikā kriyā; dvikarmmarūpā, gauṇakarmma “lakṣmaṇaṃ” mukhyantu paravarttivākyasamūham| vatsa-iti viśeṣyabhāvāpannaṃ viśeṣaṇaṃ sambuddhau prathamā| yūyam-iti sarvvanāmapadaṃ lakṣmaṇādīnāṃ parivartte pryojyaṃ, madhyamapuruṣasya bahuvacanaṃ “bhavatha” ityūhyakriyāyāḥ karttā| mama-iti sarvvanāmapadaṃ rāmasya parivarte prayojyamuttamapuruṣasyaikavacanaṃ puṃlliṅgaṃ ṣaṣṭhīvibhaktiyutaṃ “prāṇasadṛśāḥ” iti padāntargataprāṇaśabdena saha sambandhānvitam| prāṇasadṛśāḥ— iti viśeṣaṇaṃ padaṃ “yūyaṃ iti sarvvanāmnaḥ viśeṣaṇam | ityameva diśā sarvvatra padānvayo veditavyaḥ sukumāramatīnāṃ bālānām
p31
gadye padasthāpanavyavasthā
p32
yogyatākāṅkṣānvitapadakadambakaṃ vākyamityuktam| tādṛśe saṃkṣiptavākye ādau karttṛpadamavaśeṣe ca kriyāpadaṃ sthāpanīyam | anujñāyāmasya vyatyayo'pi bhavet | yathā–megho garjjati| vṛṣṭiḥ patati| śiśuḥ krīr̤ati| anujñāyāṃ—tvaṃ gaccha | guro, māṃ prati sadayo bhava| ehi tvam| dūramapasara| gaccha tvaṃ yamamandiram | sakarmmikāyāḥ kriyāyāḥ prāk karttṛpadaṃ deyam| yadyapi kriyā dvikarmmikā tarhi tasyāḥ avyavahitottare mukhyaṃ karmma tatpūrvaṃ gauṇaṃ karmma sthāpanīyam | yathā—śiśuḥ mātaraṃ yāti| mātā śiśuṃ candraṃ darśayati| mālākāraḥ vṛkṣaṃ puṣpaṃ cinoti| bhikṣukaḥ dhanavantaṃ dhanaṃ yācate| samāpikāyāḥ kriyāyāḥ prāk asamāpikā kriyā sanniveśanīyā, evaṃ tasyāḥ kriyāyāḥ yāni karmmapadāni tāni tasyāḥ kriyāyāḥ agre prayojyāni | yathā— vidyārthī svena hastena miṣṭānnamādāya daridrebhyo vitarati| viśeṣaṇapadaṃ viśeṣyasya prāksthāpanīyam | yadyapi dvayaṃ tadadhikaṃ vā viśeṣaṇaṃ padaṃ vartteta, tarhiṃ cakārādi avyayaṃ vyavaharaṇīyam | yathā—dīrghā rātriḥ| sundarī bālikā| surabhi puṣpam | sundaraṃ manojñañca prākṛtikaṃ dṛśyam | dīnā malīnā ca tasyāḥ śobhā| arthaśūnyā asambaddhā ca sā vāk | vidvān uta rasajño bhavatāraṇaḥ | rādhāvallabho mūrkho vā avimṛṣyakārī | śyāmo vivekahīnaḥ kiṃvā akṣatajñaḥ | rāmacaraṇaḥ śaktimān kintu sāhasaśūnyaḥ | viśeṣaṇapadasya prādhānye tathā vidheyaviśeṣaṇe ca viśeṣaṇaṃ viśeṣyasya parato yojyam | yathā—śyāmaḥ atiśayaḥ suśīlaḥ | sa yādṛśaḥ karmmaṭhaḥ tādṛśaḥ eva buddhimān | yaṃ puruṣam udyoginaṃ lakṣmostamupaiti | kriyāviśeṣaṇaṃ prāyeṇa kriyāyāḥ avyavahitottare sthāpyam | yathā—tūrṇaṃ gaccha| madhuraṃ hasati | vṛthā bhāṣate| tūṣṇīṃ bhava| mṛdu hasati | "ayi kṛśodari, gaccha śanaiḥ śanaiḥ" "paśyati sādaraṃ muhuḥ" "jhaṭiti praviśa gehaṃ" ityādi | sarvvanāmapadasya viśeṣaṇaṃ prāyeṇa tasya paścāt yojyam | kintu viśeṣaṇasya prādhānye pūrve'pi bhavet | yathā—tvaṃ mūrkhaḥ | sa paṇḍitaḥ | ahaṃ pīr̤itaḥ | mohāndho'haṃ kiṃ te varṇayāmi rūpaṃ prabho | uddeśyavidheye prakṛtivikṛtau ca prakṛtipadam agre sthāpyam | yathā—harireva etatkāryyasya mūlam | "vedāḥ pramāṇam" | “nakṣatrabhūṣaṇaṃ candraḥ” “eko vṛkṣaḥ pañca naukāḥ bhavati” ityādi | karaṇapadaṃ karttṛpadasya paścāt karmmāpādānādhikaraṇānāmagrato yojyam | yathā rāmaḥ svena hastena puṣpaṃ sañcitya śivāyatane tameva devādidevamarcca yati | calabhayādānotpattivirāmāntarddhānaparājayabhedārthakadhātūnāmavyavahitapūrvva 'pādānaṃ deyam | yathā—prāsādāt patitaḥ, sarpāt bhītaḥ, gurorādatte, paṅkājjātamityādi | kasmin kasminnapyapādānāduttarataḥ karttṛ karmmakaraṇādhikaraṇāni syuḥ | yathā—puṣpāt phalamutpadyate, udyānāt puṣpaṃ gṛhṇāti, annāt daṇḍena kākaṃ nivārayati, śyenamukhāt patitaṃ śukaśāvakaṃ piñjare rakṣa | sthānavācakaṃ tathā kālavācakamadhikaraṇaṃ vākyārambhe prayojyam | yathā—tretāyāmayodhyānagare daśaratho nāma rājāsīt | tatraikaḥ siṃhaḥ prativasatisma | sa tadā tūṣṇīṃ sthitaḥ | pecakaḥ rātrau śabdāyate | nakṣatrāṇi ghorāndhatamasi dyotante | sambandhapadāni prāyaśaḥ sambandhipadānāṃ pūrvvaṃ syuḥ | yathā— “āṣār̤hasya prathamadivase” kadācit sambandhipadasya viśeṣaṇe vyatyayo'pi dṛśyate | yathā—durboddhyā khalu mānavānāmavasthā | padmasarasaḥ paścime tīre | tapovanasyānatidūre | sambodhanaṃ padaṃ vākyārambhe prayoktavyam | yathā—“deva ! asti mahatī vārttā |” bhoḥ brāhmaṇa ! kva gacchasi ? “hā devi ! iyadeva darśanam |” “devi ! apīdānīṃ svasthā ?” re re pāpakārin ! kiṃ tvayā kṛtam ? “ayi kṛśodari ! gaccha śanaiḥ śanaiḥ |’’ “aye ! kathamanatidūre strījanakaṇṭhasvaraṃ śrūyate |”
p33
hā-hanta-ahahādīni khedasūcakāvyayāni, tathā bhoḥ-ayeayiprabhṛtīni sambodhanajñāpakāvyayāni vākyārambhe prayojyāni yathā—“hā hā devi ! ita eva darśanam |” “hā hanta ! tulasi ! tvadvāsanā projjhitā |” “ahaha ! mahāpaṅke patito'si ?” “bho bho vṛkṣāḥ parvvatasthāḥ !” “aye ! kiṃ nāgatā devī ?” “ayi ! kaṭhora ! yaśaḥ kila te priyam ?”
p34
atha-api-kathaṃ-prabhṛtyavyayāni tathā kim-śabdasya katipadāni vākyārambhe prayojyāni | yathā—“atha śaśakasya vāraḥ samāyātaḥ |” “atha iyameva daśā prāptavyatām |” athavā bhāgyaviparyyayasya pariṇāmaḥ | apīdānīmapi varttate te tṛṣā ? “api samāgatā devī ?” api kṛtsnaṃ dinamupasitaḥ ? kathaṃ so'trāgataḥ ? kaḥ kutra bhoḥ ? kaḥ āgataḥ ? katamo'sau ? kiyadvā tasya vayaḥ ? kiyatī varttate velā ?
p35
nāmamadhyamottamapuruṣānvitapadānvaye uttamapuruṣoktakriyaiva deyā | tathā madhyamapuruṣayuktapade'pi madhyamapuruṣoktakriyā niveśanīyā | yathā—mādhavastvamahañca yāsyāmaḥ | rāmastvañca bhakṣayatam
p36
ityādi diśā sarvvaṃ jñātavyam | vistarataḥ svasvapaṭhitavyākaraṇād jñātavyamiti saṃkṣepaḥ | padasthāpanadarśaḥ adholikhitapraṇālyā navīnaśikṣārthināṃ padopasthāpanaṃ samīcīnamāmaṇanti vidvāṃsaḥ | tat saṃśikhāyāḥ rīte rādarśo yathā— sambodhanam, karttā, nirdhāraḥ, viśeṣaṇam, hetuḥ, sambandhaḥ, adhikaraṇaṃ, apādānaṃ, karaṇaṃ, karma, kriyā rāmaḥ gṛhṇāti | rāmaḥ puraskāraṃ gṛhṇāti | rāmaḥ svena hastena puraskāraṃ gṛhṇāti | rāmaḥ ācāryāt svena hastena puraskāraṃ gṛhṇāti | rāmaḥ sammukhe ācāryāt svena hastena puraskāraṃ gṛhṇāti | rāmaḥ sarveṣāṃ sammukhe ācāryāt svena hastena puraskāraṃ gṛhṇāti | rāmaḥ ataḥ sarveṣāṃ sammukhe ācāryāt svena hastena puraskāraṃ gṛhṇāti | rāmaḥ suśīlaḥ ataḥ sarveṣāṃ sammukhe ācāryāt svena hastena puraskāraṃ gṛhṇāti | rāmaḥ yuṣmāsu suśīlaḥ ataḥ sarveṣāṃ sammukhe ācāryāt svena hastena puraskāraṃ gṛhṇāti he bālakāḥ, rāmaḥ yuṣmāsu suśīlaḥ ataḥ sarveṣāṃ sammukhe ācāryāt svena hastena puraskāraṃ gṛhṇāti | vākyavṛddhiḥ lakṣaṇalakṣitavākyavivarddhane prathamaṃ tāvat viśeṣādicittacamatkāripadopasthāpanena vākyaṃ varddhitavyam | yathā— (ka) bālmīkiḥ rāmāyaṇam aracayat | (kha) maharṣi bālmīkiḥ mahākāvyaṃ rāmāyaṇam aracayat (ga) maharṣiḥ bālmīkiḥ saptakāṇḍena mahākāvyaṃ rāmāyaṇam aracayat | (gha) maharṣiḥ svabhāvakaviḥ bālmīkiḥ saptakāṇḍena sumanoharaṃ mahākāvyaṃ rāmāyaṇam aracayat | (ṅa) maharṣiḥ svabhāvakaviḥ prācetā bālmīkiḥ saptakāṇḍena lokaśikṣārtham abhinavaṃ chandomayaṃ sumanoharam aitihāsiṃ mahākāvyaṃ rāmāyaṇam aracayat | (ca) maharṣiḥ svabhāvakaviḥ prācetā bālmīkiḥ bahusargātmakena saptakāṇḍaprādhānyena lokaśikṣārtham abhinavam aniṣṭupchandomayaṃ sumanoharam aitihāsikaṃ mahākāvyaṃ rāmāyaṇam aracayat | (cha) sa maharṣiḥ svabhāvakaviḥ prācetā bālmīkiḥ prathame vayasi atiduṣṭa vṛttaṃ dasyuḥ abhavat | tataḥ kacit brahmaṇaḥ upadeśena svavṛttimapahāya ṣaṣṭhīsahasravatsaraparyyantaṃ sanātanaṃ tārakarāmabrahmanāma dhyāyan kaluṣāduttīryya nītiparipūrṇena bahusargātmakena saptakāṇḍaprādhānyena lokaśikṣārtha vyādhaśarābhighāta-hatakrauñcaśokottham abhinavamanuṣṭubhchandomayaṃ sumanoharaṃ śabdasaṃsthānavaicitraṃ naisargikaśobhāvarṇanabāhulyaṃ mahākāvyaṃ rāmāyaṇaṃ duḥkhamaye jagati vyaracarat | “pātu vo girijāmātā” iti vākyam, tasya vistṛtiḥ ; yathā— yā khalu purā satīnāma vigṛhya nikhilakarttavyakarmaikāyanībhūtaṃ patimeva sarvvasamālambanahrūpaṃ manyamānā tadanusaraṇameva sakalakarttavyādadhikatamamavabudhya janakamukhāt patinindāśravaṇena prāṇān tyaktvā prasthāpayadanvarthanāma satīramaṇīnivaheṣu atimātram | evaṃ hi yā nikhilanagādhirājaṃ girivaraṃ himālayaṃ janakatvenāṅgīkṛtya tridaśapuravāsināṃ padavīmabhigacchantaṃ pracaṇḍadordaṇḍavibhīṣitabhuvanatrayajanamānasaṃ daiteyaṃ mahiṣāsuraṃ trailokyavismayakare mahāhave savvānucaraṃ nipātya jagatāṃ svāsthyamanayat | yā hi nāma punardevagaṇastavaparituṣṭā vidhṛtabhuvanajanagaṇamanamohinīrūpā himavatastuṅgaśṛṅgasaṅgamadhyādhirūḍhā danujeśvaravaraṃ kaitavena paribhūya lokatrayātivismayakaraṃ samaramabhinayantī nighnatī ca helayā mattavāraṇanibhātiśaktidharān śūraśauṇḍān caṇḍamuṇḍādidanujanikarān | yā kila raktabījaśoṇitakaṇakṣauṇīsparśanotthaśataśo'pi dānavaraṇāṅgane'tyatikopanā prakaṭitavikaṭanarasiṃhaśūkaraśunāsīrādidevapradhānavapurvibhramā hiraṇyakaśipukukṣividāritāruṇarudhiracchaṭollāṣitakharanakharanikarasamarasahāyakaiḥ parahṛdayakaratāsavijṛmbhakaiḥ khaiḥ khairevāstraiḥ nikhilāvaniparivyāptaraktabījāditisutaṃ śamanabhavanātithimajayat | yā nūnamakhilaracanā—2 prabhrudharmābhighaṭṭantau kṛtāntasyāpi kṛtāntasamau niśumbhaśumbhāsurau sahānucarau prajvaladghoraraṇarohitāśve samidhau prakalpya samūla-dānavakulavināśenātyasahaṇīyagurubhārābhibhūtāyāḥ bhūtadhātryāḥ gurukaṭhorabhāraṃ laghvītvamaprāpayallīlālalitakalāvilāsena | sā yugayugāntarodbhavadānavadarpasūdaṇī harahṛdayavilāsinī girijā mātā vaḥ (yuṣmān ) pātu kāyāntarāyāt śaśvat samā iti
p37
"kṛṣṇaḥ karotu kalyāṇam" iti vākyasya vistṛtiḥ-
p38
haṃ ho ! yastāvadiha nikhilalalāmabhūtāṃ jyotiḥ-somasavitrupacitavipulāmbarakalevarāṃ śasyaiśvaryyaśyāmalāmimāmilāṃ parivarttavāridhivārinilayāsīnāṃ samīkṣya vidhṛtavisāravapuranādyāmnāyacayaṃ samuddhṛtya sanātanaṃ puṇyaṃ punarjagatyanayat | nūnamanyadā punaraṅgīkṛtanikṛṣṭaghṛṣṭivigrahaḥ pralayasalilalīnācalāṃ viśāladaśanamuśalāgreṇa vighaṭya samuttolayat | paryyāyitatritayakamaṭhakāyaṃ prakaṭayan saśailasalilādhārāṃ dharaṇīmimāmadyāpi pṛṣṭhe parirakṣāpayat | api turyyāścaryyarūpaṃ nṛsiṃhavigrahaṃ vikalayan sauraprakāranakharanikaragharṣaṇakarṣaṇaiḥ śairyyavīryyābhimānino detyapaterhiraṇyakaśiporinaḥkaṭhinoṣarāṃ hṛdayadharāṃ vilorayat | yo'ditikukṣau khelatātihrasvamūrttirdānejyāgarvvagarvvitaṃ daiteyaṃ baliṃ cchadmanā kharvvayituṃ tripādamitāṃ mahīṃ saṃbhikṣaya bar̤avāmukhamanulambhayaṃśca taṃ tridaśacyutān vibudhāṃśca punarnijapuramaneyat | yaḥ punarnidāghamadhyāhnamārttaṇḍaprakāśaśaucaśauṇḍaja strike out 'ma' here? nḍajamadagnerutsajanmā pitṛnudiṣṭo mātaraṃ nihatya khutyanuhṛṣṭena punastenāpi tāmajīvayat | evaṃ niśamyānucitapetapuramabhigamanaṃ piturdhvastamahāmarṣātikrāntāntaḥkaraṇo valavajjvalana iva sphārakuṭhāradhārāciṃṣā pracurendhanaprakāraṃ prakharahaihayabhujavanaṃ dadāha | atarpaccāpyabhimānābhimānināṃ kṣauṇījakṣatriyāṇāṃ kṣaitrato galallohitadhārayaikaviṃśatikṛtvaḥ pitaram | yastāvannikaṣātmajodvejitāditijānunayakrameṇākhilavaryāryyamaprabhāvāpratimānvayasaṃbhavātiśayaiśvaryyavaddaśarathorasā nikhilanārīsaubhāgyavatīśucivratīnāṃ kauśalyādīnāṃ jaṭhareṣu caturbhiraṃśairjananamabhigṛhya gautamamanyūparatāṃ prātaḥpradīptasaptāśvabhāskaranīkāśayoṣāsaṅgatavariṣṭhāṅganāṃ prastāramayīmahalyāṃ caraṇareṇunā mānuṣīṃ vidhāya sākṣāt sāccirūpāsaṅgasaṅgatisaṅgamavato vidarbharājasya tanayāṃ jānakīmupayamya bhavanopagataḥ kaikeyīvākyānupālayatā pitrā nirvvārsitaḥ, kānanāvanīmadhivasan ṛkṣaplavagacarasahāyena sāgaraparapārasannisannāṃ laṅkāṃ sametya jātudhānapradhānaṃ trilokāṅkatasakalakulamaryyādaṃ muṣitajanakāṅgajaṃ śāṃsiturapi śāsitāraṃ rāvaṇamanākhyeyasaṃkhyena samūlaṃ kulaṃ samucchinat | api nāma yo hi daivakījaṭharādākarṣito rohiṇyaṅge vasudevadehajanmā viśālahalapraharaṇenāpratimamallalīlayā ca śiṣṭakaṣṭamapaharttuṃ durvṛttadaityadalaṃ nihatya laghvakaroddharitrāstrāsaṃ bahum | yaḥ kila māyādevīgarbhagehājjanma parigṛhya vimuktamāyiko'śeṣasukhasamṛddhiṃ rājyaṃ bhogyaṃ bhujyañca tucchopalakhaṇḍavat manyamānābhinavasārvvajanīnadharmmaṃ jagatyasthāpayat | ya eva hi varttamānayugāvatāraḥ kalkināmā sambalapurābhidheyapattane viṣṇvyaśodhanavipraurasi saṃbhaviṣyan vedācāravicāravarjjitānanāryyān vinaṃkṣyate | sa eva yugayugāvatāraprabalasakalavādhāvādhitā viśvamūrttirbhagavān duḥkhasaṃsthānakārikaṃśāriḥ kṛṣṇo yuṣmatkāyajaṃ karmmajaṃ mānasikañcāpi kalyāṇaṃ karotutamām iti | “śaśvadrakṣatu vaḥ samastavirahāt so'yaṃ vibhuḥ śaṅkaraḥ” yadasti kalpāntasakalacarācarodbhijjajīvajantuvījabrajārcchitādimayugodbhava nikhilasalilakalāpakalevaram evaṃ yajjvalanajālapudgalena vidhivihitahutahavyamātmarucirāmaraṃ prāpayajjagajjanātihitasiddhaye | yadapi ca svargagrāmagamanayonimakhamukhyasamāpakatvenātmahavanakarttṛtvamākhyāpayat | ye ca tāvadasīmamahāmahimacirantanānantakālaṃ daṇḍamuhūrttādyupādhibhedamahorātrābhyāmupajanayataḥ sūryyacandrarūpe jagatāṃ puṣkalena | kiñca yat śabdasamavāyikāraṇamanādyanidhanaṃ guṇitapañcaguṇānvitākāśavikāśameva vigraham | paramanyat sakalajovakulāsudhāraṇakāraṇaśasyauṣadhinidānāvaśīkaraṇam | evaṃ nāma yadevānudgajagajjīvaśvāsapraśvāsasamvāhakaform tayā tvaggrāhyatvena ca pratyaccagocaram, jagatprāṇasaṃjñakakāyam | tairetaiḥ svakhendriyagrāmagrāhyaiḥ śambhoḥ śarīraiḥ sārddhamanādyanidhano'yaṃ sa vibhuḥ śaṅkaraḥ samastavirahāt kleśakoṭikāt śaśvadavirataṃ vaḥ yuṣmān rakṣatu | viśepaṇādiprayogabāhulyena vākyasyātivistṛtiḥ kādambarīvāsavadattādigadyamayeṣu grantheṣu jñātavyā | tattatyodāharaṇāni vistārabhiyā na darśitāni | vākyasaṃkṣepaḥ
p39
lakṣaṇalakṣitavākyānāmaṃśaviśeṣasya tyāgaḥ vākyasaṃkṣepaḥ| sa tāvat viśeṣādyaprayojanīyapadāṃśānāṃ tyāgādyairbhavati| yathā(ka) tatra sakalārthisārthakalpadrumaḥ pravaranṛpamukuṭamaṇimarīcicayacarcitacaraṇayugalaḥ sakalakalāpāraṃgato'maraśaktirnāma rājā babhuva| (1) tatra sakalārthisārthakalpadrumaḥ sakalakakṣāpāraṃgato'maraśaktirnāma rājā babhuva| (2) tatra sakalakalāpāraṃgato'maraśaktirnāma rājā babhuva| (3) tatra amaraśaktirnāma rājā babhūva| (kha) vīravaraḥ sūcibhedyāndhatamasi prākāramullaṅghayāmāsa, agrahīcca vittāpahāriṇaḥ karam| (1) vīravaraḥ andhe tamasi prākāramullaṅghyāgrahīt vittāpahāriṇaḥ karam| (ga) aho! kaṣṭaṃ! kaṣṭam !! brahmadattasya nayanaṃ nasyati nitarāṃ sakṛdapi draṣṭuṃ na śaknoti āśramapadam| (1) aho! kaṣṭam! brahmadattanayanahīnaḥ nitarāṃ sakṛdapi na paśyati āśramapadam| (gha) devarṣiryathā viṣṇubhakto bhavati tathā śukadevo'pi| (1) devarṣiśukadevau samāno viṣṇubhaktau bhavataḥ | (2) devarṣiśukadevau tulyaṃ viṣṇuṃ bhajete | (ṅa) droṇihata iti jñātvā ācāryyaḥ prāṇān tatyāja| tataste kauravā viṣādavihvalā niratiśayaṃ cakranduḥ| tattvārthadarśī sañjayastān prabodhayāmāsa| raṇabhūmyekadeśaṃ yātvāśvatthāmānaṃ tatrānetuṃ vinayadharaṃ kañcukinaṃ prasthāpayāmāsa ca| (1) droṇihata iti buddhvā mṛtamācāryyamanuśocyataḥ kauravān sañjayaḥ prabodhya raṇabhūmyekadeśāt aśvatthāmānamānayanāya kañcukinaṃ prasthāpayāmāsa
p40
arthavivṛtiḥ kasmiṃścidvākye vākyāṃśe vā arthasya sahajabodhyavākyena vivṛtirarthavivṛtiḥ| sā ca vākyasthadurbodhyapadānāṃ sahajapadena parigraharūpā| paraṃ padaparivarttane'pi cedarthasya samyak vivṛtinaighaṭate tarhi jaṭilaṃ saṅkocitāṃśañca ekādhikasahajapadopasthāpanena saṃprasāraṇaṃ vidhāyārtho gṛhaṇīyaḥ
p41
vyākhyā—( Explain ) sā hi prāguktarītyanukrameṇa pūrvvasambandhasthāpanena ca vyākhyātavyāṃśasya alaṅkāraitihāsikatvaprakaṭanarūpā| yathā— ( ka ) atha tasya rājakumārasya kamalagūḍhaṃśaśikiraṇarajjudāmanigṛhītam iva rajatamṛṅkhalopagūḍhaṃ caraṇayugalamāsīt
p42
bhāvārthaḥ, tātparṣyaṃ vā vākyasthitasyālaṅkārādibāhulyavarṇanīyaviṣayasya parityāgena marmmārthaprakaṭanaṃ bhāvārthonāma | yathā—(ka) tāruṇye suvimalā dhīrapi prāvṛṭsaridivāvilā syāt
p43
saṃkṣepārthaḥ ( Summary ) यथा — (ka) ajātamṛtamūrkhāṇāṃ varamādyau na cāntimaḥ | sakṛdduḥkhakarāvadyāvantinastu pade pade || (1) anutpannaḥ, utpadya mṛtaḥ, mūrkhaśca iti trividhānāṃ putrāṇāṃ madhye anutpannamṛtau putrau manāk priyau bhavataḥ | yasmāt hetoḥ mṛtājātau svalpaduḥkhakāraṇabhūtau staḥ | mūrkhaḥ cirajīvanaṃ mātāpitarau kleśayet | (2) mama putro na jātaḥ utpadya mṛto vā etattu duḥkhaṃ svalpakālaṃ vyāpakaṃ mūrkhaputrastu cirakālaṃ kaṣṭadāyakaḥ | yataḥ kṛtāntasadṛśo mūrkhaḥ
p44
rūpakatyāgenārthaḥ—upamānārthaṃ vihāya upameyarthavivṛtirūpaḥ | yathā— (ka) astācalagahvaropagate mārttaṇḍamṛgādhipe dhvāntadantirājaḥ nikhilāvanīṃ niḥśaṅkaṃ vicacāra | (1) sūryāstamite jagadandhakāramayamabhūt
p45
अनुक्तपदपूरणम्—(Flling up of ellipses) vākyāntargatānuktapadamarthādinā saṅgamayya yuktisāhāyyena saṃsthāpanarūpam | yathā— (ka)—vatsa !—tvāṃ—abruvam ;—saviśeṣaṃ—kadācit— sāṃsārikāmodādiṣu—varttitavyam|—satataṃ—guṇānukīrttanaṃ—| yena—vidyuti—ghaṭeta ;—sarvvadā sādhyam—| (1) priya vatsa ! prāk tvāṃ yadabruvam| tatsaviśeṣaṃ smarttavyam| kadācit mohavṛtyā sāṃsārikāmodādiṣu sudhā na varttitavyam| paraṃ satataṃ parameśaguṇānukīrttanaṃ karttavyam| yena svakarttavyāt—vidyuti rna ghaṭeta ; tatra sarvvadā yathā sādhyaṃ yatitavyam| (2) he vatsa ! ahaṃ tvāmekadā abruvam| tatsaviśeṣamavadhehi| na kadācittvayā sāṃsārikāmodādiṣu bāhulyena varttitavyam| gurumukhāt satataṃ śāstraguṇānukīrttanaṃ śrotavyam| yena tasmāt vidyuti rna ghaṭeta| etat sarvvadā tava sādhyamiti| (3) ayi vatsa ! purā tvāṃ sarvvamabruvamadhunā saviśeṣamavagaccha kadācit keṣu sāṃsārikāmodādiṣu kathaṃ kathamapi varttitavyam| naktaṃ divaṃ satataṃ mahaṇīyaguṇānukīrttanaṃ vidheyam| yena tasmāt vidyutiḥ kadā na ghaṭeta| evaṃ sarvvadā kāyapātenāpi sādhyaṃ tava| sandhiniyamaḥ
p46
saṃskṛtaracanāyāṃ prāyaśa eva yatra tatra sandhisambhavaḥ, nitarāmadholikhitavākyaṃ sarvvathā smarttavyaṃ sukumāramatīnāṃ śikṣārthināṃ tathāhi— sandhirekapade nityo nityo dhātūpasargayoḥ | sūtreṣvapi tathā nityaḥ sacānyatra vibhāṣitaḥ || samāsavākyeṣu tathā upasargadhātuṣu sūtreṣu ca sandhiravaśyameva karaṇīyaḥ | akṛte doṣaḥ syāt | (ka) ‘vidāritāruṇarudhiracchaṭodbhāṣitaḥ, ityādau ‘vidāritaaruṇarudhirachaṭā-udbhāṣitaḥ' ityādi | (kha) ‘vyajeṣṭa’ ‘samabhivyāhāra’ ‘projjhitaḥ' ‘samuddharati’ ityādau—vi-ajeṣṭa, —saṃ-abhi-vi-ā-hāra, pra-ujjhitaḥ, saṃut-harati, ityādi | (ga) siddhovarṇaḥ samāmnāyaḥ, vāsmadordvayośca, klīvāklīvayoḥ klīvamavaśeṣyaṃ sa caikavadvā, ityādau—siddhaḥ-varṇaḥ samāmnāyaḥ, vāasmadoḥ-dvayoḥ ca, klīva-aklīvayoḥ klīvaṃ-avaśeṣyaṃ saḥ-ca-ekavat-vā-ityādi | samāsāderanyatra sandhervikalpo jñeyaḥ | yatra yatra sandhikkate śravaṇakaṭutvaṃ tathā arthasya ca durbodhatvaṃ ghaṭate tatra tatra sandhirna karaṇīyā | yathā—mugdhe kātyatikopanā, dānena sahṛcchaikākyaṭavīṃ, ityādau-mugdhā, ekā, atikopanā, evaṃ nṝā ( nareṇa ) anena, saha, ṛccha, ekākī, aṭavīṃ, evameva sarvvatra jñātavyam
p47
yaticihnam ( Stops ) uccāraṇavicchedasūcako jihvāyā virāmo yatiḥ | sā hi agraddeśīyaiḥ paṇḍitaiḥ chandaḥśāstreṣu viśeṣeṇa vihitā | tadjñānābhilaṣatasteṣvapi śāstreṣu anusandhānīyā | iha tu gadyamaye vākye'dholikhitasaṅkhyāṅkapātena ca yā pāścātyapaṇḍitairabhihitā, saiva veditavyā | yathā hi sā—’ (1) ,—kamā (comma) cihnametat ekasaṃkhyakoccāraṇakālaṃ yāvat jihvāyāḥ virāmarūpam | (ka) yādavaḥ, keśavaḥ tvam, ahañca krīr̤anāthaṃ yāsyāmaḥ | (kha) dīno vā, vibhavayukto vā, na jātu pāpamācaret | (ga) kiṃ karomi, kva gacchāmi, kimapyavagantuṃ na śaknomi | (2) ;—semikolan ( semicolon ) dvitīyacchedaḥ | ayaṃ tāvaddvisaṃkhyakoccāraṇakālaparyyantaṃ virāmarūpaḥ | sa tu prāyaśa eva kṣudrakṣudravākyeṣu tathā kintu, yadyapi, nitarāṃ, ataeva prabhṛti avyayapadānāṃ pūrvvasthapadānte eṣāmavyayānāmagrataḥ niveśanīyaḥ | yathā— (ka) tatra kṣudhitāya annam ; tṛṣitāya jalam ; rogiṣe auṣadham ; arthine artham arpayanti | (kha) bahudhopadeśamavocadācāryyaḥ ; tathā ahamapi anunayāmi ; kintu vairāgyapraṇoditaḥ sa me yavīyān gṛhaṃ śiśutanayām ; tathā sādhvīmapi ca jāyāmapahāya kānanamavanīṃ gataḥ | (ga) tadasaumodyamena vidhātavyam ; yadyapi tatra kṛtakāryo na bhaveḥ tarhi kā lajjā ? (gha) ye khalu paracchidrānveṣiṇaḥ, te hi pradhānataḥ pareṣāṃ doṣamanviṣyanti ; nitarāṃ svadoṣaṃ na paśyanti | (ṅa) tasmin yādṛśo me viśvāsaḥ tenānumanye, tataḥ pratyākhyāto na bhaviṣyasi ; ataeva vikalpamapahāya tvarā gaccha | (3) :—kolan (colon) tṛtīyacchedaḥ | ayantu trisaṃkhyakoccāraṇakālaṃ yāvat virāmarūpaḥ | asya yūropoyabhāṣāntare vyavahāro viralaḥ | varttamāne jagati tadbhāṣānukṛ tāt yatra tatra bāhulyena vyavahāro dṛśyate | yathā— (ka) ādau sākāropāsanāṃ vinā vāṅmanasorapyagocarasya brahmaṇaḥ kalpanānotpadyeta : sākāravādināṃ matametat | (kha) saṃkhyākaraṇeṣu tathā dvyādiviṣayanirākaraṇeṣu ca prāk tṛtīyacchedaḥ deyaḥ (colon) tadanteṣu saralarekhā yojyā | yathā—pañcanavatyadhikāṣṭādaśakhṛṣṭīyaśake ( 1885 ) lokagaṇanāvivaraṇe :— ete......utpannāḥ, iyanto mṛtāḥ | ityādi | tasya gṛhakakṣe iyanti sajjādravyāni :—ekā khaṭvā, trīṇi tailacitrālekhyāni ; pañca pustakādhārāḥ, dve viṃśatiḥ granthāḥ, ramaṇīyāni bahuvilāsavastūni | ityādi | (4) |—pūrṇacchedaḥ, ayaṃ kila vākyasamāptau sthāpanīyaḥ | eṅgalobhāṣāyāṃ (in English) yatra (.) phulaṣṭap Fulstop yojanīyaḥ, tatra tatrārthe cāsya vyavahāraḥ | yathā (ka) sa gacchati | duḥkhamaya eva saṃsāraḥ | (kha) tyaja durjanasaṃsargaṃ bhaja sādhusamāgamam | kuru puṇyamahorātraṃ smara nityamanityatām || (5) ?—praśnajñāpakacihnametat yathā— (ka) kiṃ karoṣi ? uddhṛtāṃśaḥ saralabhāṣayānudyatām ? nindukasya kā kathā ? (6) ! —cihnamidaṃ sambuddhau, tathā ghṛṇāharṣa-viṣādavismayādiṣu, aho-hā-ayi-bhoḥ-aye-vata-hantaprabhṛtyavyayavākyeṣu vyavaharaṇīyam | he bhagavan ! māṃ rakṣa | aho ! durdevamāpatitam | hā hā ! priye ! jānaki ! etadeva darśanam | dhik dhik ! ! pāpārjjitaṃ dhanam | (7) - hāiphena ( hyphen ) cihnametat saṃyojakam | samasyamānapadānāṃ parasparasambandhasthāpakam | yathā— (ka) sāndhya-samīra ṇa-kampita-jala-nīla-nalinīva cañcalalocanā ita evābhivarttate | prabhāta-vātāhata kampitākṛtiḥ kumudvatī-reṇu-visaṅga-vigraham | (kha) mudrākṣarasanniveśakāḥ ( Compositers ) yadi sanniviṣṭapaṅktyavaśeṣe śabdagatamakṣaraṃ pūrṇatvamānetuṃ na prabhavanti ; tarhi kṣudrāyatanayānayā saralarekhayā pūrvvavarttipadāṃśaṃ paravarttiśabdasamūhena samaṃ saṃyojaka ityabhijñānārthaṃ niveśya pratibodhayanti | yathā paṅktyavaśeṣe akṣaram “upa” paravarttipaṅktyagre “kārakaḥ” ityādivyale pūrvvapaṅktyavaśeṣe cihnamidamarpayanti | tena boddhavyaṃ “upakārakaḥ” iti
p48
8) “ ”- uddharaṇacihnam ( Quotation mark
p49
idaṃ tāvadanyadīyavākyoddharaṇe vyavahāryyam | yathā(ka) tenābhihitaṃ “tatra divase'pi śṛgālā vicaranti” iti | “nānṛtāt pātakaṃ mahat” iti sādhūktāt kadāpi mithyā na bhāṣeta | tasya tātaḥ ādiśati—“tinakar̤i, ḍākagehāt ṭikeṭ dvayaṃ, ṣaṭ poṣṭakārḍaiḥ ca gṛhītvā tūrṇamāgaccha” | “pheu pheu” raveṇa śabdāyante sārameyāḥ | (9) ’—lopacihnam ( Mark of ellipsis ) śabdāntargatākṣaralopārthametat vyavaharanti | nitarāṃ saṃskṛtabhāṣāsu tadasambhavāt vaṅgādibhāṣānirmmitapadyādau udāharaṇaṃ draṣṭavyam | (10) — ḍyāś ( dash ) bhagnacihnam, idaṃ tāvat ārabdhakathānte anyadīyaknathāprasaṅge, tathā yatheti avyayānte prayojyam | yathā( ka ) suciraṃ nagaravāsena śarīraṃ tava yādṛśamasvasthaṃ varttate, tena manye videśabhramaṇaṃ-dīrghadīnaṃ grāmāvasthitiśca-atyatiśayaṃ te śubhaṃ bhaviṣyati | ( kha ) mahāvaṃśotpanno'yaṃ sainikaḥ ;-i rejākṣauhiṇīṣu tathā jarmmaṇavāhinīṣu ca asya prabhūtā pratipattiravalokyate | ( ga ) yathā-vīracarite | yathā-rāmāyaṇe | tathāmanau | tathā hi-yājñavalkyaḥ | (11) ( )-pyārānthis ( Paranthisis ) vā [ ] brākeṭ ( Braces ) bandhanau | cihnametat vākyāntargatasya kasyāpi padasya, uta vākyāṃśasya vā vyākhyāyāṃ tathā aprāsaṅgikakathāvatāraṇādiṣu ca vyavaharaṇīyam | yathā( ka ) ujjāyanīpateḥ ( vikramādityasya ) navaratnamaṇḍitā
p50
kālidāsadhanvantaripramukhairnavakavipradhānaiḥ pariśobhitā
p51
pariṣadāsīt | kena tasyāḥ ( mālavaduhituḥ ) pratikṛtiḥ racitā ? ( kha ) atha [ anantaram ] tasya [ śaśakasya ] vāraḥ [ samayaḥ ] samāyātaḥ [ upasthitaḥ ] ityādi | ( 12 ) ...... ; ; ime cihnā anyadīyavākyagrahaṇe tadvākyāntargatāślīlāṃśasya kimu aprayojanīyatayā kasyacidaṃśasya varjja nāya vyavaharaṇīyeti | yathā(1) surāmattaḥ saḥ śuṇḍikālayāt ...... (rūpajīvino)gṛham acchat | (2) bhayaviplavaḥ śeṣetaṃ dṛṣṭvā prakṛtistho'smi | (3) āḥ ! kaḥ ?—eṣo'ham | iti
p52
duḥśravānucitārthatve grāmyatvaṃ nihatārthatā | kliṣṭatvamapratītattvaṃ viruddhamatikāritā || avivakṣitavidheyāṃśabhāvaḥ sandigdhatā tathā | padavākyāśritā doṣāḥ padāṃśe'pyeṣu kecana
p53
atra kārttāryyamiti śrutikaṭu | vākyagataṃ yathā bhaṭṭau— “so'dhyaiṣṭa vedāṃstridaśānayaṣṭa pitṝnatāpsīt samamaṃsta bandhūn| vyajeṣṭa ṣaḍvargamaraṃsta nītau samūlaghātaṃ nyavadhīdagaiauśca ||”(kha) iti, padāṃśe yathā kumāre— “tadgaccha siddhai kuru devakāryyam” ityatra 'kṣyai' iti padāṃśaṃ duṣṭam | anucitārthatvam ayatārthatvaṃ vā padagataṃ yathā— “tapasvibhiryā sucireṇa labhyate prayatnataḥ satribhiriṣyate ca yā | prayānti tāmāśu gatiṃ yaśasvinoraṇāśvamedhe paśutāmupāgatāḥ ||” ( ga ) iti
p54
atra paśupadaṃ kātaryyamabhivyanaktītyanucitārthatvaṃ, vākyagatantadhyam
p55
grāmyatvaṃ kevalaṃ loke eva sthitatvam | padagataṃ yathā— “kiṃ ruṣā śoṣitasparddhī gallaste spandate bhṛśam” ( gha ) vākyagataṃ yathā— “tāmbūlabhṛtagallo'yaṃ bhakṣaṃ jalpati mānuṣaḥ | karoti khādanaṃ pānaṃ sadaiva tu yathā tathā ||” ( ṅa ) prathame gallaśabdaḥ, dvitīye gallādayāḥ śabdā grāmyāḥ
p56
nihatārthatvam ubhayārthakasya śabdasya aprasiddhe'rthe prayogaḥ, yathā— “navanīradakāntināmbukeloprahatānāṃ vrajasundarīkucānām | madapuñjabhareṇa modamānaṃ yamunāśmvaramambaraṃ vyatānīt ||”
p57
śambaraśabdo daityaviśeṣe prasiddhaḥ, iha tu jale nihatārthaḥ| yamunā śambaraṃ yamunājalam ambaram ākāśaṃ vyāptam| kliṣṭatvamarthapratītervyavahitatvaṃ padagataṃ yathā— “tāḥ kvāpyaho ghanaghaṭā vilayaṃ prayātā jyotsnāścirāya vilāsaśolāḥ, kṣīrodajāvasati janmabhuvaḥ prasannā adyānurañjayati bhāsvati dakṣiṇāśam ||” atra kṣīrodajā lakṣmostasyāḥ vasatiḥ padmaṃ tasya janmabhuvo jalānītyatikaṣṭena bodhaḥ | vākyagataṃ yathā— “dhammillasya na kasya prekṣya nikāmaṃ kuraṅgaśāvākṣyāḥ | rajyatyapūrvvabandhavyutpattermmānasaṃ śobhām ||” ( ca ) atra dhammillasya keśabandhasyetyarthaḥ, śobhāṃ prekṣya kasya mānasaṃ na rajyatīti sambandhaḥ kliṣṭaḥ | apratītatvamekadeśaśāstrāntaramātraprasiddhatvamartheḥ | yathā— “tīrthena paridhautāgho yogena dalitāśayaḥ | tapasā kṣapitaceto muktāsanno mahāśayaḥ ||” iti yogena cittavṛttinirodhena dalito nāśitaḥ āśayo mithyājñānajanyaḥ saṃskāraviśeṣo yena saḥ| āśayaśabdo vāsanāthoṃ yogaśāstre eva prasiddhaḥ iti | viruddhamatikāritā yathā—
p58
“udāracarito dhīmān sarvvalokapriyaṅkaraḥ | akāryyamitra meko'sau tasya kiṃ varṇayāmahe ||” (ka) iti
p59
“vapurvvirūpākṣamalakṣyajanmatā digambaratvena niveditaṃ vasu | vareṣu yad bālamṛgākṣi mṛgyate tadasti kiṃ vyastamapi trilocane ||” ( ja )
p60
“amuktā bhavatā nātha, muhūrttamapi sā purā |”
p61
“navajaladharaḥ sannaddho'yaṃ na dṛptaniśācaraḥ suradhanuridaṃ dūmnasaśarāāsraṣṭaṃ na tasya
p62
ayapi paṭurdhārāśāro na bāṇaparamparā kanakanikaṣasnigdhā vidyut priyā na mamorvvaśī ||” (jha) vākyagato yathā mahānāṭake— “nyakkāro hyayameva me yadarayastatrāpyasau tāpasaḥ so'pyatraiva nihanti rākṣasakulaṃ jīvatyaho rāvaṇaḥ | dhik dhik śakrajitaṃ prabodhitavatā kiṃ kumbhakarṇena vā svargagrāmaṭīkāviluṇṭhanavṛthocchūnaiḥ kimebhirbhujaiḥ ||” (ña) “anuvādyamanuktvā na vidheyamudīrayet” ityanuśāsanāt uddeśyasya prathamamanantaraṃ vidheyasya nirdeśo yuktaḥ, atrāyameva 'nyakkāraḥ' iti vaktumucitam | uddeśyamuktvā vidheyābhidhānasau
p63
cityāt | tatra ca padaracanā viparītā kṛteti vākyagato'trāyaṃ doṣaḥ | na khalu nyakkāre idampadārthatvaṃ vidhīyaṃte, api tvidampadārthe eva nyakkāratvamiti, evaṃ kimebhirityanena bhujānāṃ vṛthātvaṃ vidhīyate | na ca vṛthocchūnānāṃ bhujānāṃ vṛthātvaṃ vidhātumucitaṃ kintūcchūnānāmeva | evañca vṛthātvaviśeṣitamuḍūnamatra nānuvādyaṃ kintūcchūnatvamātram | racanā cātra padadvayasya viparīteti vākyadoṣaḥ | yathā vā— “kāntimaikāntikīṃ bibhrat kumudinyāḥ śaśī yathā | ānandayati te netre yo'sau subhru samāgataḥ ||” ( ṭa ) atra 'asau' ityatra vidheyatvameva bhavituṃ yuktaṃ, tacca yacchabdanikaṭasthatayā anuvādadyatvapratītikṛt | sandigdhatvaṃ yathā kāvyaprakāśe— “āliṅgitastatrabhavān samparāye jayaśriyā | āśīḥparamparāṃ bandyāṃ karṇe kṛtvā kṛpāṃ kuru ||” ( ṭha )
p64
vākyamātragatān doṣānāha— varṇānāṃ pratikūlatvaṃ sandhau viśleṣaṇakaṣṭate | adhikanyūnakathitapadatā'kramatā tathā || bhagnaprakramatā khyātihatatā saṅkaro'pi ca | garddhitatvaṃ tathā kāvye doṣāḥ syurvākyamātragāḥ
p65
“kṛtamanumataṃ dṛṣṭaṃ vā yairidaṃ gurupātakaṃ manujapaśubhinirmaryyādairbhavadbhirudāyudhaiḥ | narakaripuṇā sārddhaṃ teṣāṃ sabhīmakirīṭināmayamahamasṛṅmedomāṃsaiḥ karomi diśāṃ balim || (ṅa)
p66
atra hi gār̤habandhatvaṃ dīrghasamāsatvañca ucitam | kintu tadvaiparityādeva doṣaḥ | sandhau viśleṣaṇo dvividhaḥ, vyākaraṇalakṣaṇānusāreṇa kṛtaḥ, anuśāsanamullaṅghya svecchayā kṛtaśca | pūrvvaḥ asakṛdeva doṣaḥ, dvitīyastu sakṛdapi | ādyadodāharaṇaṃ yathāha viśvanāthaḥ— “mukhaṃ pūrṇaḥ śaraccandro mṛṇālañca bhujadvayam | dalite utpale ete akṣiṇī amalāṅgi te ||” (ḍha) dvitīyārddhe evaṃvidhasandhiviśleṣasya asakṛt prayoga eva doṣaḥ | anuśāsanamullaṅghya vṛttabhaṅgabhayamātreṇa sandhiviśleṣasya tu sakṛdapi yathā cāha sma sa eva— “rājate tārakārājo ratnarāśirivāmbare | vāsavāśāmukhe bhāti induścandanavindvat ||” (ṇa) sandhau yaṣṭatā śrutikaṭukhāvahatvam yathā— “urvvasāvatra tarvvālī mavvaṃnte cārvvavasthitiḥ | nāvarju yujyate gantuṃ śiro namaya tanmanāk ||” (ta)
p67
adhikapadatā yathā“viriñci-dāmodara-rudrarūpaiḥ sṛṣṭisthitipratyavahārahetum | cirantanaṃ yogigaṇekalabhyaṃ sadāśivaṃ naumi pinākapāṇim ||” atra śloke 'pinākapāṇim' iti viśeṣaṇamadhikam | kumāre ca yat“tava prasādāt kusumāyudho'pi sahāyamekaṃ madhumeva labdhvā | kuryyāṃ harasyāpi pinākapāṇerdhairyyacyutiṃ ke mama dhanvino'nye ||” ( ya ) ityatra ca sātiśayaduṣpradhṛṣyatvasūcanāya ‘pinākapāṇeḥ' iti viśeṣaṇapadaṃ yuktameva | nyūnapadatā yathā veṇyām“tathāmūtāṃ dṛṣṭvā nṛpasadasi pāñcālatanyāṃ vane vyādhaiḥ sārddhaṃ suciramuṣitaṃ valkaladharaiḥ | virāṭasyāvāse sthitamanucitārambhanibhṛtaṃ guruḥ khede khinna bhajati nādyāpi kuruṣu ||” ( da )
p68
atra 'asmābhiḥ' iti 'khinne' ityasmāt pūrvvaṃ 'ittham' iti ca padaṃ nyūnam
p69
kathitapadatvaṃ yathā rāmāyaṇe— “priyaṃ ced bharatasyaitadrāmapravrājanaṃ bhavet | māsma me bharataḥ kārṣīt pretakṛtyaṃ kadācana ||” (dha) atra 'bharataḥ' iti padaṃ punaḥ kathitaṃ sarvvanāmnaiva asya parāmarśo yuktaḥ—'māsma me'sau sutaḥ' ityaduṣṭatvam
p70
akramatvam, avidyamānaḥ kramaḥ padasthitikramo yatra tat 'akramaṃ tasya bhāvaḥ akramatvam iti | yathā kumāre— “dvayaṃ gataṃ saṃprati śocanīyatāṃ samāgasaprārthanayā pinākinaḥ | kalā ca sā kāntimatī kalāvatastvamasya lokasya ca netrakaumudī ||” ( na ) atra 'tvam' iti padasyānantaraṃ cakāro yukta eva
p71
bhagnakramatā—bhagnaḥ prakramaḥ uddeśānuguṇaḥ prastāvo yasmin , tadbhagnaprakramaṃ tasya bhāvaḥ bhagnakramatā | yathā kirāte— “yaśo'dhigantuṃ sukhalipsayā vā manuṣyasaṃkhyāmativarttituṃ vā | nirutsukānāmabhiyogabhājāṃ samutsukevāṅkamupaiti siddhiḥ ||” ( pa ) atra 'sukhalipsayā' ityatra 'sukhasamīhituṃ vā' iti tumantaprayoga eva sarvvatra yuktaḥ | khyātihṛtatā prasiddhityāgaḥ , sa cānekadhā varttate | teṣāṃ diṅmātramatra pradarśyate | vistaraśo jñātumicchubhirdarpaṇādāvanusandheyaḥ, nātrocyate'tivistārabhayāt | yacca tat— “ravo vārimucāṃ ghoro bherīnāmāravastathā | paṭahānāṃ dhvaniḥ karṇau por̤ayanti samantataḥ ||” garjjanaṃ dhārādharāṇāmeva na ravaḥ, evaṃ paṭahānām āravaḥ prasiddhaḥ natu bherīṇām, api dhvanirmṛdaṅgādīnāṃ na paṭahānām | api ca— “sarojinīkumudvatyau nirīkṣete parasparam | kiyatyapi tamo hanti kṛṣṇapakṣe'pi kaumudī ||” rātrau sarojinyā divase kumudvatyāśca vikāsaḥ, kṛṣṇapakṣe kaumudī ca kavisamayena virudhyate
p72
vākyāntarapadānāṃ vākyāntare'nupraveśaḥ saṅkaraḥ yathā— "kimiti na paśyasi kopaṃ:pādagataṃ bahuguṇamādriyasvainam| nanu muñca hṛdayanāthaṃ sadayaṃ manasastamorūpam ||" iti atra pādagataṃ bahuguṇaṃ hṛdayanāthaṃ kimiti na paśyasi, imaṃ sadayamādriyasva manasastamorūpaṃ kopaṃ muñca ityanvayaḥ | ekavākyagatatve tu kliṣṭatvamityasmādbhedaḥ | vākyāntare vākyāntarapraveśo garbhitatvam | yathā— "paropakāraniratairdujjanaiḥ saha saṅgatiḥ | karttavyaḥ sādhusaṃsargo na vidheyā kadācana ||" "candraṃ muñca kuraṅgākṣi paśya mānaṃ nabho'ṅgane" atra prathamaśloke tṛtīyacaraṇavākyaṃ vākyāntaramadhye praviṣṭam| dvitīye'pi ca mānaṃ muñca, candraṃ paśyeti kathitadoṣasya saṅgatiḥ | kramaprāptānarthadoṣānāha— duṣkramagrāmyakaṣṭatvaṃ vyāhatatvamahetutā | anavīkṛtatā paunaruktaṃ khyātiviruddhatā | anuvādo vidheyaścaivamathadoṣāḥ prakīrttitāḥ || duṣkramatā—durduṣṭo viruddha iti yāvat, kramo vacanakramo yasmin sa duṣkramaḥ, tasya bhāvoduṣkramatā | yathā—
p73
“bhūpālaratna nirdai nyapradānaprabhṛtotsava | viśrāṇaya turaṅgaṃ me mātaṅgaṃ vā madālasam ||”
p74
atra mātaṅgasya prathamaṃ yācanamucitam | yathā vā sacāpaṃ bāṇamādatte | varṇā vaiśyādayo matāḥ | viṃśatistu śatādhikā| evaṃ vasantādivarṇane prathamaṃ prabālodgamasya, tataḥ kusumotpatteranantaraṃ puṣpeṣu śilīmukhānāmāpatanamiti yathākramamevaiteṣāmāviṣkaraṇamucitam | viśiṣṭakāraṇaṃ vinā tato'nyathā varṇane duṣkramatā doṣaḥ
p75
grāmyatvaṃ yathā— “tāmrabhṛṅgāratulyo'yamarko majjati vāridhau |” (ka)
p76
kaṣṭatvam—arthapratītervyavahitatvam | yathā— “sadā madhye yāsāmiyamamṛtaniṣyandasarasā sarakhatyuddāmāna vahati bahumārgā parimalam | prasādaṃ tā etā ghamaparicitāḥ kena mahatāṃ mahākāvyavyomni sphuritamadhurā yāntu rucyaḥ ||” (kha)
p77
atra yāsāṃ kavirucīnāṃ madhye sukumāracitramadhyamātmakatrimārgā bhāratī camatkāraṃ vahati, tā gambhīrakāvyaparicitāḥ
p78
kathamitarakāvyavat prasannā bhavantu ityeko'rthaḥ | yāsāmādisatyaprabhānāṃ madhegra tripathagā vahati, tā meghaparicitāḥ kathaṃ prasannā bhavantīti dvitīyo'rthaḥ | arthadvayamapi nitarāṃ durbodham | śabdānāṃ parivarttane'pi kaṣṭatāyāstādavasthyādayamarthadoṣaḥ | vyāhatatvam—kasyacit prāgutkarṣamapakarṣaṃ vābhidhāya paścāt tadanyathāpratipādanaṃ vyāhatatvaṃ nāma | yathā— “jahi śatrubalaṃ kṛtsnaṃ jaya viśvambharāmimām | tava naiko'pi viddveṣṭā sarvvabhūtānukampinaḥ || (bha) haranti hṛdayaṃ yūnāṃ na navendukalādayaḥ | vīkṣyate yairiyaṃ tanvī lokalocanacandrikā ||” (ma)
p79
atra pūrvāparavirodhāt kathitadoṣaḥ | yeṣāmindukalānānandahetusteṣāmevānandāya tanvagrā candrikātvāropaḥ | ahetutā-hetoravacanaṃ nirheturityarthaḥ | yatra vaktavyo'rtho hetumapekṣate tatra tasyānuktau nirhetutvam | yathā veṇyām“gṛhītaṃ yenāsīḥ paraparibhavānnocitamapi prabhāvādyasyābhūnna khalu tava kaścinna viṣayaḥ | parityaktaṃ tena tvamasi sutaśokānna tu bhayādvimokṣye śastraṃ tvāmahamapi tataḥ svasti bhavate ||” (ya) atra dvitīyaśastramocane heturnoktaḥ iti nirhetutvam | anavīkṛtatvam—pūrvamukto'rthaḥ punarabhidhānīyeccettathābhidhānīyo yathā kācidvicchittirūpasampadyate | tāmantareṇa tamabhidhāne'navīkṛtatvam | yathā— “prāptāḥ śriyaḥ sakalakāmadughāstataḥ kim ? dattaṃ padaṃ śirasi vidviṣatāṃ tataḥ kim ? | santarpitāḥ praṇayino vibhavaistataḥ kim ? kalpasthitāṃ tanubhṛtāṃ tanubhistataḥ kim ? ||” (ra)
p80
atra 'tataḥ kim' ityanavoktam | tataḥ kimityatra kiṃ tasmāditi padaparivarttane'pi doṣasya tadavasthatvādarthadoṣo'yam
p81
punaruktam-pūrvvamuktasya paryāyāntareṇārthato vā punarabhidhāne punaruktatvam | yathā veṇyām"astrajvālāvaloḍhapratibalajaladherantaraurvvāyamāṇe senānāthe sthite'smin mama pitari gurau sarvvadhanvīśvarāṇām | karṇastvaṃ sambhrameṇa vraja kṛpa samaraṃ muñca hārddikya śaṅkāṃ tāte cāpadvitīye vahati raṇadhuraṃ kobhayasyāvakāśaḥ || (la)
p82
atra caturthapādārthaḥ punaruktaḥ
p83
khyātiviruddhatā-yā ca sā"tataścakāra samare śitaśūladharo hariḥ" atra hareḥ śūlaṃ loke'prasiddham | śūlaśabdasya paryāyāntareṇopādāne'pi doṣasyāsya sadbhāvaḥ, iti prasiddhahatatvādbhedaḥ| kavisamayakhyātānyāha viśvanāthaḥmālinya vyomni pāpe yaśasi dhavalatā varṇyate hāsakorttyoḥ | raktau ca krodharāgau saridudadhigataṃ paṅkajendīvarādi || toyādhāre'khile'pi prasarati ca marālādikaḥ pakṣisaṃgho | jyotsnā peyā cakorairjaladharadivase mānasaṃ yānti haṃsāḥ || pādāghātādaśokaṃ vikasati bakulaṃ yoṣitāmāsyamadyairyūnāmaṅgeṣu hārāḥ sphuṭati ca hṛdayaṃ viprayogasya tāpaiḥ | maurvīraulambamālā dhanuratha viśikhāḥ kausumāḥ puṣpaketorbhinnaṃ syādasya vāṇairyuvajanahṛdayaṃ strīkaṭākṣeṇa tadvat || abhrambhojaṃ niśāyāṃ vikaśati kumudaṃ candrikā śuklapakṣe meghadhvāneṣu nṛtyaṃ bhavati ca śikhināṃ nāpyaśoke phalaṃ syāt | na syājjāto vasante na ca kusumaphale gandhasāradru māṇāmityādyunneyamanyat kavisamayagataṃ satkavīnāṃ prabandhe || (va)
p84
rasasyoktiḥ svaśabdena sthāyisañcāriṇorapi | pratikūlavibhāgādigraho dīptiḥ punaḥ punaḥ || akāṇḍe prathanacchedāvaṅgasyāpyativistṛtiḥ | aṅgino'nanusandhānaṃ prakṛtīnāṃ viparyyayaḥ || ityādikāḥ sahṛdayairasadoṣāḥ prakīrttitāḥ
p85
anukaraṇe ca sarvveṣāṃ doṣāṇāṃ syādadoṣatāḥ
p86
guṇāḥ
p87
ye rasasyāṅgino dharmmāḥ śauryādaya ivātmanaḥ | utkarṣahetavasta syuracalasthitayo guṇāḥ
p88
mādhuryaujaḥ prasādākhyāstrayaste samudāhṛtāḥ
p89
āhlādakatvaṃ 'mādhuryyam' cittasya dṛtikāraṇam
p90
mūrdhni vargāntyavarṇena yuktāṣṭaṭhaḍaḍhān vinā | raṇau laghū ca tadvyaktau varṇāḥ kāraṇatāṃ gatāḥ || avṛttiralpa vṛttirvvā madhurā racanā tathā || (ka)
p91
etadudāhrīyate tena tatraiva yathā— “anaṅgamaṅgalabhuvastadapāṅgasya bhaṅgayaḥ | janayanti muhuryūnāmantaḥsantāpasantatim ||” ( kha ) yathā vā kumārasambhave— “tadidaṃ kriyatāmanantaraṃ bhavatā bandhujanaprayojanam | vidhurāṃ jvalanātisarjrjanādanu māṃ prāpaya patyurantikam || ( ga ) ojaḥ svarūpaṃ tadvyañjakaṃ varṇādikañcāha sa eva—
p92
ojaścittasya vistārarūpaṃ dīptatvamucyate | vīrabībhatsaraudreṣu krameṇādhikyamasya tu
p93
vargasyādyatṛtīyābhyāṃ yuktau vargoṃ tadantimau | uparvyadho dvayorvā sarephāṣṭhaṭhaḍaṭaiḥ saha || śakāraśca ṣakāraśca tasya vyañjakatāṃ gatāḥ | tathā samāsabahulā ghaṭanauddhatyaśālinī || (gha) yathā veṇyām"cañcadbhujabhramitacaṇḍagadābhighātasaṃcūrṇitoruyugalasya suyodhanasya |' strānāvanāddhaghanaśoṇitaśonapāṇiruttaṃsayiṣyati kacāṃstava devi, bhīmaḥ ||" ( ṅa )
p94
cittaṃ vyāpnoti yaḥ kṣipraṃ śuṣkendhanamivānalaḥ | sa prasādaḥ samasteṣu raseṣu racanāsu ca || śabdāstadvyañjakā arthabodhakāḥ śrutimātrataḥ
p95
raktari krodhasaṃyukte tathā vācye samuddhate | raudrādau tu rase'tyantaṃ duḥśravatvaṃ guṇo bhavet
p96
yathā veṇyām— "yo yaḥ śastraṃ bibhartti svabhujagurumadāt pāṇḍavānāṃ camūnāṃ yo yaḥ pāñcālagotre śiśuradhikavayā garbhaśayyāṃ gato vā | yo yastat karmmasākṣī carati mayi raṇe yaśca yaśca pratīpaḥ krodhāndhastasya tasya svayamiha jagatāmantakasyāntako'ham ||” (ka) uddhatavācaṃ yathā vīracarite— saṃvarttaprakaṭārvivarttakṣubhapāthonāthommivyatikaravibhramapracaṇḍaḥ | nirghoṣaḥ sphurati bhṛśaṃ paraḥsahasravyāvalgatpravanagatāgatākṣapāṇām || ( kha )"
p97
grāmyatvamadhamoktiṣu guṇaḥ | yathābhijñānaśakuntale jālukaḥ “ettike dāva edassa āgame, adha māṃ māledha kuṭṭedha vā” (jha) iti vākye ‘māledha’ ‘kuṭṭedha’ iti padadvayaṃ grāmyatve'pi adhamajanasyoktatvādguṇaḥ | nihatārthatvaṃ śleṣādau guṇamāha viśvanāthaḥ— syātāmadoṣau śleṣādau nihatārthāprayuktate || yathā—‘‘parvvatabhedipavitraṃ jaitraṃ narakasya bahumataṃ gahanam | harimiva harimiva harimiva surasaridambhaḥ patannamata ||’’ (ña) atrendvapakṣe pavitraśabdo nihatārthaḥ | siṃhapakṣe mataṅgaśabdo mātaṅgārthe'prayuktaḥ
p98
guṇaḥ syādapratītatvaṃ jñatvaṃ cedvaktṛvācyayoḥ
p99
sandigdhatvaṃ guṇo vyājastutiparyyavasāyi cet
p100
guṇaḥ kvāpyadhikaṃ padam || yathā—
p101
“ācarati durjjano yat sahasā manaso'pyagocarānarthān | tanna na jāne jāne spṛśati manaḥ kintu naiva niṣṭhuratām ||” (ṅa)
p102
sambhrame vismaye harṣe viṣāde'pyadhikaṃ padam
p103
viṣādo cāpi tatra"rātrirgamiṣyati bhaviṣyati suprabhātaṃ bhāsvānudeṣyati hasiṣyati paṅkajālam | itthaṃ vicintayati koṣagate dvirephe hā ! hanta ! hanta ! nalinīṃ gaja ujjahāra ||" (ṭa) uktāvānandamagnādeḥ syānnyūnapadatā guṇaḥ || "gār̤hāliṅganavāmanīkṛtakucaprauṅginnaromodgamā sāndrasne harasātirekavigalacchrīmannitambāmbarā | mā mā mānada, māti māmalamiti kṣāmākṣarollāpinīsuptā kiṃ nu mṛtā nu kiṃ manasi me līnā vilīnā nu kim || (ṭha)
p104
vihitasyānuvādyatve kathitapadatvaṃ guṇaḥ || “udeti savitā tāmrastāmra evāstameti ca | sampattau ca vipattau ca mahatāmekarūpatā ||” ( ṅa )
p105
garbhitatvaṃ guṇaḥ kvāpi patatprakarṣatā tathā
p106
garbhitatvaṃ yathā— “diṅmātaṅgaghaṭāvibhaktacaturāghāṭā mahī sādhyate siddhā sāpi vadanta eva hi vayaṃ romāñcitāḥ paśyata | viprāya pratipādyate kimaparaṃ rāmāya tasmai namaḥ yasmāt prādurabhūt kathādbhutamidaṃ yatraiva vāstaṃ gatam”||(ḍha)
p107
‘patatprakarṣatā’‘svacchandadvija’tyādi ( 55 ) pūrvvamuktam | tatra caturthapāde sukumārārthatayā śabdāḍambaratyāgo guṇaḥ | grāmyatvamadhamoktiṣu--guṇaḥ | “eso sasaharaviṃvo dīsai haiaṃgavīṇapiṃṇḍovva | ede a rassisamohā padanti āsāsu dugdhadhārāvva ||” (ṇa)
p108
eṣa śaśadharavimbo dṛśyate haiyaṃgavīnapiṇḍa iva | ete ca raśmisamūhāḥ patanti āśāsu dugdhadhārā iva ||” atra dugdhapadaṃ grāmyamapi vakturvidūṣakasyādhamatvadyotikaratvādaguṇa eva | nirhetutā tu khyātārthe doṣatāṃ naiva gacchati || yathā kumāre— “candraṃ gatā padmaguṇānna bhuṅkte padmāśritā cāndramasīmabhikhyām | umāmukhantu pratipadya lolā dvisaṃśrayāṃ prītimavāpa lakṣmīḥ ||” (ta) atra rātrau padmasya saṅkocaḥ, divā candramasaśca niṣprabhatvaṃ loka ḥprasiddhamiti ‘na bhuṅkte’ iti hetuṃ nā pekṣate | .sañcāryyādervviruddhasya bādhyatvena vaco guṇāḥ || yathā vikramorvvaśīye— “kkākāryaṃ śaśalakṣaṇaḥ kva ca kulaṃ bhūyo'pi dṛśyeta sā doṣāṇāṃ praśamāya me śrutamaho kope'pi kāntaṃ mukham
First 101 of 605 passages. Read on