Pramāṇa · Search · About · API

Shatakatraya 2.98

Sahrdayānandinī 2.98

Language
Sanskrit

2.98

prodyaditi | prodyantya uditavarāḥ prauḍhāḥ pravṛddhāśca yāḥ priyaṅgavaḥ phalinyastābhirdhutimupacayajanitaśobhāṃ bibhartīti tayokte | 'priyaṃguḥ phalinī phalī' ityamaraḥ | dvau rephau varṇaviśeṣau yasya sa dvirepho bhramaraśabdaḥ | upacārāttadartho'pi dvirepha ucyate | yathāha kaiyaṭaḥ- 'śabdadharmeṇāpyarthasya vyapadeśo dṛśyate | yathā bhramaraśabdasya dvirepho bhramaraḥ |' vikasadbhiḥ kundaiḥ māghyakusumaiḥ mādyanto dvirephā yasmin tasmin | 'mādhyaṃ kundam' ityamaraḥ | 'puṣpamūleṣu bahulam' iti luk | yadyapi kundavikasanaṃ śiśirartulakṣaṇam, tathāpi tatpratyāsattyoktamiti na virodhaḥ | pralayādāgataṃ prāleyaṃ himam | 'tata āgataḥ' ityaṇ | 'kekayamitrayupralayānāṃ yāderīyaḥ' iti yaśabdasya iyādeśaḥ | prāleyavātaistuṣāravāyubhiḥ pracalaṃ cañcalaṃ ata eva vilasitaṃ prakāśamānamudāraṃ ramyaṃ ca mandārāṇāṃ saṃtānakatarūṇāṃ dhāma sthānaṃ yasya tasmin | yadvā mandārāṇāṃ pāribhadrakatarūṇāṃ dhāmeti ubhayatrāpyupacayahetvāditi bhāvaḥ | 'pāribhadro nimbatarurmandāraḥ pārijātakaḥ' ityamaraḥ | evambhūte kāle hemantasamaye yeṣāṃ yūnāṃ taruṇānāṃ tuhinakṣode śītanivāraṇe dakṣā | kucakumbhayorauṣṇyasaṃbhavena tadāliṅganānnivāraṇasamarthetyarthaḥ | mṛgākṣī taruṇī kṣaṇamalpakālamapi | atyantasaṃyoge dvitīyā | kaṇṭhalagnā kaṇṭhāvasaktā | kaṇṭhāliṅganatatpareti yāvat | no | na bhavatītyarthaḥ| teṣāṃ yūnāmāyāmā atyantadīrghā yāmāḥ praharā yasyāḥ sā | virahavedanābaśāttathā pratīyamānayāmetyarthaḥ | yāminī rajanī | yamasadṛnasamā yamalokakalpā | durantaduḥkhaIvahetyarthaḥ | yāti gacchati | tadānīmaṅganāṅgavāliṅganamantareṇa durantavirahavedanāmhānyāstaritumaśakyatvāditi bhāvaḥ | 'dvau yāmapraharau samau', 'rajanī yāminī tamī' iti cāpyamaraḥ | anuprāsopamayoḥ śabdārthālaṃkārayoḥ saṃsṛṣṭiḥ | sragdharāvṛttam || atha dvābhyāṃ śiśirartuṃ varṇayannupamaryāta-
cumbanta iti | kāntājanānāṃ gaṇḍā bhittaya iva tā gaṇḍabhittīḥ kapolasthalīḥ cumbantaḥ | 'stana nayanaṃkapolāṃścumbanasthānamāhuḥ' iti ratirahasyokteriti bhāvaḥ | ataeva alakavati viśleṣaṇavaśāccūrṇakuntalālaṃkṛte mukhe | 'alakāścūrṇakuntalāḥ' ityamaraḥ | sītkṛtāni sītkārāṇi | sīdityanukaraṇaśabdaḥ | ādadhānāḥ kurvāṇāḥ | utpādayanta ityarthaḥ | vakṣaḥsu uraḥsthalīṣu utkañcakeṣu udranthitakūrpāsakeṣu satsvasu0 tri0 10 pi stanabhareṣu pulakodbhedaṃ romāñcaprādurbhāvaṃ āpādayanta iti sātvikoktiḥ | ūrūn sakthīni ākampayantaḥ pracālayantaḥ | pṛthu viśālaṃ yajjaghanataṭaṃ jaghanapradeśastatsambandhyaṃśukāni | paridhānāṃśukagranthīnītyarthaḥ | sraṃsayanto viślathayantaḥ | ata eva vyaktaṃ sphuṭaṃ viṭānāṃ pallavikānāmiva caritāni kṛtyāni bibhratīti tathoktāḥ śiśirasyeme śaiśirāḥ śiśirartusaṃbandhinaḥ | 'tasyedam' ityaṇ | vātā vānti saṃcaranti | viṭasādhāraṇaviśeṣaṇaviśiṣṭatvādvātānāṃ taccaritabharaṇaṃ yuktamiti bhāvaḥ | taduktaṃ ratirrahasye—'alakacubukagaṇḍaṃ nāsikāgraṃ ca cumbanpunarupahitasītkaṃ tālu jihvāṃ ca mūtrā maritalikhitanābhīmūlavakṣoruhoruślathayitadhṛtadhairyaḥ ślathayitvātha nīvīm ||' iti | atra viṭacaritabhṛta ityupamālaṃkāraḥ | sa ca vyaktamityanenābhivyañjitotprekṣayāṅgisaṃkīryata iti saṃkṣepaḥ | vṛttaṃ pūrvavat ||

Linked texts (1)