Bhaishajyaratnavali 5

Bhaiṣajyaratnāvalī (ed. Rājeśvaradatta Śāstrī) 5

Language: Sanskrit

5.1

atha jvaracikitsāprakaraṇam 5
sāmānyena jvaropakame cikitsākramasmāhayataḥ samastarogāṇāṃ jvarorājeti viśrutaḥ
ato jvaracikitsā'tra prathamaṃ likhyate mayā

5.2

pūrvarūpe prayuñjīta jvarasya laghubhojanam
laṅghanaṃ ca yathādoṣaṃ virekam-vātike punaḥ

5.3

pāyayet sarpirevācchaṃ paittike tu virecanam
mṛdu praccharddanaṃ tadvat kaphaje tu vidhīyate
dvandvajeṣu dvayaṃ kuryād buddhvā sarventu sarvaje

5.4

navajvare varjanīyānyāhanavajvare divāsvapnasnānābhyaṅgānmaithunam
krodhapravātavyāyāmakaṣāyāṃśca vivarjayet

5.5

kaṣāyapānaniṣedhe kāraṇamāhakaṣāyaṃ yaḥ prayuñjīta narāṇāṃ taruṇajvare
sa suptaṃ kṛṣṇasarpantu karāgreṇa parāmṛśet

5.6

na kaṣāyaṃ prayuñjīta narāṇāṃ taruṇajvare
kaṣāyeṇākulībhūtā doṣā jetuṃ suduṣkarāḥ

5.7

navajvare niṣiddhakaṣāyaparibhāṣāmāhacaturbhāgāvaśiṣṭastu yaḥ ṣoḍaśaguṇāmbhasā
sa kaṣāyaḥ kaṣāyaḥ syāt sa varjyastaruṇajvare

5.8

navajvare āhāraviṣayakaniyamaḥna dvirahyānna pūrvāhne nābhiṣyandi kadācana
na naktaṃ na guruprāyaṃ bhuñjīta taruṇajvarī

5.6-2

dārthyārthaṃ varjanīyaparigaṇanampariṣekān pradehāṃśca snānasaṃśodhanāni ca
divāsvapnaṃ vyavāyañca vyāyāmaṃ śiśiraṃ jalam
krodhapravātabhojyāni varjayettaruṇajvarī

5.10

śoṣacchardimadān mūrcchāmatṛṣṇājvarocakān
prāpnotyupadravānetān pariṣekādisevanāt

5.11

jvare laṅghanamevādāvupadiṣṭamṛte jvarāt
kṣayānilabhayakrodhakāmaśokaśrodbhavan

5.12

jvare laṅghanasyānupadeśe sopapattikaṃ kāraṇamāha—
āmāśayastho hatvā'gniṃ sāmo mārgān pidhāpayan
vidadhāti jvaraṃ doṣastasmāllaṅghanamācaret

5.13

laṅghanaguṇānāha—
anavasthitadoṣāgnerlaṅghanaṃ doṣapācanam
jvaraghnaṃ dīpanaṃ kāṅkṣārucilāghavakārakam

5.14

balahānau laṅghananiṣedhamāha—
prāṇāvirodhinā cainaṃ laṅghanenopapādayet
balādhiṣṭhānamārogyaṃ yadartho'yaṃ kriyākramaḥ

5.15

laṅghane varjyānviṣayānāha—
tanna mārutakṣuttṛṣṇāmukhaśoṣabhramānvite
kāryaṃ na bāle vṛddhe vā na garbhiṇyāṃ na durbale

5.16

samyag laṅghitasya lakṣaṇānyāha—
vātamūtrapurīṣāṇāṃ visarge gātralāghave
hṛdayodgārakaṇṭhāsyaśuddhau tandrāklame gate

5.17

svede jāte rūcau cāpi kṣutpipāsā Barbar sahodaye
kṛtaṃ laṅghanamādeśyaṃ nirvyathe cāntarātmani

5.18

atilaṅghanajanyānupadravānāha—
parvabhedo'ṅgamardaśca kāsaḥ śoṣo mukhasya ca
kṣutpraṇāśo'rucistṛṣṇā daurbalyaṃ śrotranetrayoḥ

5.16-2

manasaḥ sambhramo'bhīkṣṇamūrdhvavātastamo hṛdi
dehāgnibalahāniśca laṅghane'tikṛte bhavet

5.20

hīna laṅghana lakṣaṇa māhakaphotkleśaḥ sahṛllāsaḥ ṣṭhīvanaṃ ca muhurmuhuḥ
kaṇṭhāsyahṛdayāśuddhistandrā syāddhīna laṅghane

5.21

sadyobhuktasya vā jāte jvare saṃtarpaṇotthite
vamanaṃ vamanāhaṃsya śastamityāha vāgbhaṭaḥ

5.22

kaphapradhānānutkliṣṭān doṣānvāmāśayotthitān
buddhvā jvarakarān kāle vamyānāṃ vamanairharet

5.23

anupasthitadoṣāṇāṃ vamanaṃ taruṇajvare
hṛdrogaṃ śvāsamānāhaṃ mohañca kurute bhṛśam

5.24

tṛṣyate salilaṃ coṣṇaṃ dadyādvātakaphajvare
madyotthe paittike vā'tha śītalaṃ tiktakaiḥ śṛtam

5.25

dīpanaṃ pācanañcaiva jvaraghnamubhayañca tat
srotasāṃ śodhanaṃ balyaṃ rucisaṃvedapradaṃ śivam

5.26

mustaparpaṭakośīracandanodīcyanāgaraiḥ
śṛtaśītaṃ jalaṃ deyaṃ pipāsājvaraśāntaye

5.27

mukhyabheṣajasambandho niṣiddhastaruṇe jvare
toyapeyādisaṃskāre nirdoṣaṃ tena bheṣajam

5.28

ṣaḍaṅgādisādhānaprakriyāmāhayadapsu śrutaśītāsu ṣaḍaṅgādi prayujyate
karṣamātraṃ tato dravyaṃ sādhayet prāsthike'mbhasi
ardhaśrutaṃ prayoktavyaṃ pāne peyā''disaṃvidhau

5.26-2

jvare peyāprayogaprakāramāhalājapeyāṃ sukhajarāṃ pippalīnāgaraiḥ śrutām
pibejjvarī jvaraharāṃ kṣudvānalpāgnirāditaḥ

5.30

peyāṃ vā raktaśālīnāṃ pārśvavastiśiroruji
śvadaṃṣṭrākaṇṭakārībhyāṃ siddhāṃ jvaraharāṃ pibet

5.31

peyā''dinirmāṇaprakāramāhaṣaḍaṅgaparibhāṣaiva prāyaḥ peyādisammatā

5.32

yavāgūsādhane taṇḍulaparimāṇamāhayavāgūmūcitādbhaktāccaturbhāgakṛtāṃ vadet

5.33

maṇḍādilakṣaṇānyāhasikthakai rahito maṇḍaḥ peyā sikthasamanvitā
yavāgūrbahusikthā syādvilepī viraladravā

5.3-2

annādinirmāṇe jalaparimāṇamāhaannaṃ pañcaguṇe sādhyaṃ vilepī ca caturguṇe
maṇḍaścaturdaśaguṇe yavāgūḥ ṣaḍguṇe'mbhasi
aṣṭādaśaguṇe toye yūṣaḥ śārṅgadhareritaḥ

5.35

4
doṣānusāreṇa jvare pathyānyāha-śramopavāsānilaje hito nityaṃ rasaudanaḥ
mudgayūṣaudanaścāpi deyaḥ kaphasamanvite
sa eva sitayā yuktaḥ śītapittajvare hitaḥ

5.36

jvaritānāṃ raktaśālyādiprayogamāharaktaśālyādayaḥ śastāḥ purāṇāḥ ṣaṣṭikaiḥ saha
yavāgvodanalājārthaṃ jvaritānāṃ jvarāpahāḥ

5.37

jvaritānāṃ mudgādiyūṣanirdeśamāhamudgāna masūṃrām̐ścaṇakān kulatthān samuṅguṣṭhakān
āhārakāle yūṣārthaṃ jvaritāya pradāpayet

5.38

jvaritānāṃ śākanirdeśamāhapaṭolapatraṃ vārttākaṃ kulakaṃ kāravellakam
karkoṭakaṃ parpaṭakaṃ gojihvāṃ bālamūlakam
patraṃ guḍūcyāḥ śākārthaṃ jvaritāya pradāpayet

5.36-2

jvare pathyaprakāramāhajvarito hitamaśnīyād yadyapyasyārucirbhavet
annakāle hyabhuñjānaḥ kṣīyate mriyate'pi vā

5.40

sātatyātsvādabhāvācca pathyaṃ dveṣyatvamāgatam
kalpanāvidhibhistaistaiḥ priyatvaṃ gamayetpunaḥ

rucikaraṇaprakāraḥarucau mātuluṅgasya keśaśaṃ sājyasaindhavam
dhātrīdrākṣāsitānāṃ vā kalkamāsyena dhārayet
jvaritajvaramuktayorannagrahaṇakālamāhajvaritaṃ jvaramuktaṃ vā dinānte bhojayellaghu
śleṣmakṣaye vivṛddhoṣmā balavānanalastadā

5.42

akāle bhojananiṣedhamāhagurvābhiṣyandyakāle ca jvarī nādyāt kathañcana
na hi tasyāhitaṃ bhuktamāyuṣe vā sukhāya vā

5.43

navajvare doṣapācanānyāhalaṅghanaṃ svedanaṃ kālo yavāgvastiktako rasaḥ
pācanānyavipakvānāṃ doṣāṇāṃ taruṇe jvare

5.44

jvarasya taruṇādyavasthāmāha -
āsaptarātraṃ taruṇaṃ jvaramāhurmanīṣiṇaḥ
madhyaṃ dvādaśarātrantu, purāṇamata uttaram

5.45

jīrṇajvaralakṣaṇamāhatrisaptāhe vyatīte tu jvaro yastanutāṃ gataḥ
plīhāgnisārdaṃ kurute sa jīrṇajvara ucyate

5.46

navajvarānantaraṃ kaṣāyapānaniyamamāhajvaritaṃ ṣaḍahe'tīte ladhvannapratibhojitam
pācanaṃ śamanīyaṃ vā kaṣāyaṃ pāyayettu tam

5.47

saptāhāt parato'stabdhe sāme syāt pācanaṃ jvare
nirāme śamanaṃ stabdhe sāme nauṣadhamācaret

5.48

lālāpraseko hṛllāsahṛdayāśuddhyarocakāḥ
tandrā''lasyāvipākāsyavairasyaṃ gurugātratā

5.46-2

kṣunnāśo bahumūtratvaṃ stabdhatā balavān jvaraḥ
āmajvarasya liṅgāni na dadyāttatra bheṣajam
bheṣajaṃ hyāmadoṣasya bhūyo jvalayati jvaram

5.50

mṛdau jvare laghau dehe pracalaiṣu maleṣu ca
pakvaṃ doṣaṃ vijānīyājjvare deyaṃ tadauṣadham

5.51

pītāmburlaṅghitaḥ kṣīṇo'jīrṇī bhuktaḥ pipāsitaḥ
na pibedauṣadhaṃ jantuḥ saṃśodhana mathaitarat

5.52

vīryādhikaṃ bhavati bheṣajamannahīnaṃhantyāttadāmayamasaṃśayamāśu caiva
tadvālavṛddhayuvatīmṛdubhiśca pītaṃglāniṃ parāṃ nayati cāśu balakṣayañca

5.53

śīghraṃ vipākamupayāti balaṃ na hiṃsyādannāplutaṃ na ca muhurvadanānnireti
prāgbhuktasevitamathauṣadhametadevadadyācca vṛddhaśiśubhīruvarāṅganābhyaḥ

5.54

auṣadhaśeṣe bhuktaṃ pītaṃ ca tathauṣadhaṃ saśeṣe'nne
na karoti gadopaśamaṃ prakopayatyanyarogāṃśca

5.55

anulomo'nilaḥ svāsthyaṃ kṣuttṛṣṇā sumanaskatā
laghutvamindriyodgāraśuddhirjīrṇauṣadhākṛtiḥ

5.56

klamo dāho'ṅgasadanaṃ bhramo mūrcchā śirorujā
aratirbalahāniśca sāvaśeṣauṣadhākṛtiḥ

5.57

jvare saṃkṣepeṇa karmanirdeśaḥjvarādau laṅghanaṃ sāme jvaramadhye tu pācanam
nirāme śamanaṃ kuryājjvarānte ca virecanam

5.58

auṣadhamātrānirūpaṇammātrāyā nāstyavasthānaṃ doṣamagniṃ balaṃ vayaḥ
vyādhiṃ dravyañca koṣṭhañca vīkṣya mātrāṃ prayojayet

5.56-2

snehādīnāṃ sāmānyamātrāmāhauttamasya palaṃ mātrā tribhiścākṣaiśca madhyame
jaghanyasya palārddhena snehakvāthyauṣadheṣu ca

5.60

kvāthe jalanikṣepaparimāṇamāhakarṣādau tu palaṃ yāvadyātṣoḍaśikaṃ jalam
tatastu kuḍavaṃ yāvata toyamaṣṭaguṇaṃ bhavet
kvāthyadravyapale kuryāt prasthārddhaṃ pādaśeṣitam

5.61

saptavidhakaṣāyaguṇāḥpācanaiḥ pacyate doṣo dīpyate'gnistu dīpanaiḥ
śāmyante śamanai rogāḥ śodhanairmalaśodhanam
kledanairhṛdayakledastarpaṇairdhātutarpaṇam
śoṣaṇaiḥ śoṣaṇaṃ tasmāt parīkṣeta kaṣāyakān
pācanādikaṣāyapānasamayanirdeśaḥbalābaṃlaṃ tu doṣāṇāmādau vijñāya yatnataḥ
niśāyāṃ bhiṣajā deyaḥ kaṣāyaḥ pācanābhidhaḥ
pūrvāhne śamanaḥ kvātho'parāhne dīpanastathā
kledanastaṃṇaścobhau pradeyau prātareva hi
niśīthe śoṣaṇaḥ sūryodayātprāgeva śodhanaḥ
kvāthapānajamūcchāṃdinirākaraṇamklamo mūrcchā ca vaikalyaṃ śiro'rttiḥ kvāthapānataḥ
yadi jāyeta gadine tadā vamanamuttamam
tāmrabhājane kvāthakaraṇaniṣedhaḥagnitaptamayogolaṃ varaṃ vā sarpajaṃ viṣam
na tu tāmramaye pātre kvathitaṃ jātu saukhyakṛt
carakasuśrutoktamāṣakādimānaparibhāṣāmāhadvātriṃśanmāṣakairmāṣaścarakasya tu taiḥ palam

5.62

aṣṭacatvāriṃśatā syāt suśrutasya tu māṣakaḥ
dvādaśabhirdhānyamāṣaiścatuḥṣaṣṭyā tu taiḥ palam

5.63

carakasuśrutoktamānayostulyatāmāhaetacca tulitaṃ pañca-raktimāṣātmakaṃ palam
carakārddhapalonmānaṃ carake daśaraktikaiḥ
māṣaiḥ palaṃ catuḥṣaṣṭyā yadvevettad yatheritam

5.64

carakoktamānaparibhāṣāyā mānyatāmānamāhatasmātpalaṃ catuḥṣaṣṭyā māṣakairdaśaraktikaiḥ
carakānumataṃ vaidyaiścikitsāsūpayujyate

5.65

sarvajvare dīpanapācanaḥ kaṣāyo dhānyapaṭolam—
dīpanaṃ kaphavicchedi vātapittānulomanam
jvaraghnaṃ pācanaṃ bhedi śṛtaṃ dhānyapaṭolayoḥ

5.66

guḍūcī nimbadhānyākaṃ padmakaṃ raktacandanam
eṣa sarvajvarān hanti guḍūcyādistu dīpanaḥ
hṛllāsārocakacchardi - pipāsādāhanāśanaḥ

5.67

pathyāragvadhatiktātrivṛdāmalakaiḥ śṛtaṃ toyam
pācanasārakamuktaṃ munibhirjīrṇajvare sāme

5.68

paktvā jvare kaṣāyaṃ vā mustaparpaṭakaṃ śṛtam
sanāgaraṃ parpaṭakaṃ pibedvā saddurālabham

5.69

vṛścīrabilvavarṣābhūpayaḥ sodakameva ca
pacet kṣīrāvaśeṣaṃ tu peyaṃ sarvajvarāpaham

5.70

nāgaraṃ devakāṣṭhaṃ ca dhānyākaṃ bṛhatīdvayam
dadyātpācanakaṃ pūrvaṃ jvaritāya jvarāpaham

5.71

mustādikvāthaḥmustaparpaṭakodīcyacchuttrākhyośīracandanaiḥ
śṛtaṃ śītaṃ jalaṃ dadyāttṛḍdāhajvaraśāntaye

5.72

kirātatiktakaṃ mustaṃ guḍūcī viśvabheṣajam
pāṭhāśuśīraṃ sodīcyaṃ pibedvā jvaraśāntaye

5.73

kṣudrākirātatiktaṃ ca śuṇṭhī chinnā ca pauṣkaram
kaṣāya eṣāṃ śamayeta pītaścāṣṭavidhaṃ jvaram

5.74

bilvādipañcamūlasya kvāthaḥ syādvātike jvare
pācanaṃ pippalīmūlaguḍūcīviśvijo'thavā

5.75

kirātābdāmṛtodīcyabṛhatīdvayagokṣuraiḥ
sasthirākalasīviśvaiḥ kvātho vātajvarāpahaḥ

5.76

pippalīsāravā drākṣāśatāpuṣpāhareṇubhiḥ
kṛtaḥ kaṣāyaḥ saguḍo hanyācchravasanajaṃ jvaram

5.77

prakṣepaḥ pādikaḥ kvāthyāt snehe kalkasamo mataḥ
paribhāṣāmimānye prakṣepeḍapyucire yathā

5.78

karṣacūrṇasya kalkasya guḍikānāṃ ca sarvaśaḥ
dravaśuktyā sa leḍhavyaḥ pātavyaśca caturguṇaḥ
mātrā kṣaudrakṛtādīnāṃ snehakvātheṣu cūrṇavat

5.76-2

guḍūcyādikvāthaḥguḍūcīsārivā drākṣāśatapuṣpāpunarnavāḥ
saguḍo'yaṃ kaṣāyaḥ syādvātajvaravināśanaḥ

5.80

drākṣādikvāthaḥdrākṣāguḍūcīkāśmaryatrāyamāṇaḥ sasārivāḥ
niṣkvāthya saguḍaṃ kvāthaṃ pivedrātajvarāpaham

5.81

rāsnādikvāthaḥrāsnā vṛkṣādanī dāru sarala śailavālukam
soṣṇaṃ saguḍasarpiṣkaṃ pivedrātajvarāpaham

5.82

bilvādipañcamūlī ca guḍūcyāmalake tathā
kustumburusamo hyeṣa kaṣāyo vātike jvare

5.83

viśvādikvāthaḥ-kustumburvā dikyāthaścaviśvāmṛtāgranthikasiddhatoyaṃ
marujjvaraḥ syāt pibataḥ kuto'yam
kvātho'tha kustumburudevadārukṣudrauṣadhaiḥ pācanamatra cāru

5.84

guḍūcyādisvarasaḥguḍūcyāḥ svaraso grāhyaḥ śatāvaryāśca tatsamaḥ
guḍapragāḍhaḥ śamayetsadyo'nilakṛtaṃ jvaram
śrutaśītaṃ kaṣāyaṃ vā guḍūcyāḥ peyameva tu

5.86

bhū nimbādi kvāthaḥbhūnimbamustā jalakaṇṭakārī-dvayā mṛtā gokṣuranāgarāṇām
saśānparṇīdvayapauṣkarāṇāṃ kvāthaṃ pivedrātabhavajvarārttaḥ
pañcamūlādikvāthaḥpañcamūlībalā rāsnā kulatthaiḥ saha pauṣkaraiḥ
kvātho hanyācchiraḥkampaṃ parvabhedaṃ marujjvaram

5.86-2

kaṇādikvāthaḥkaṇārasonāmṛtavalli viśvāni digdhikāntindukabhūminimbaiḥ
samustakairācaritaḥ kaṣāyo hitāśināṃ hanti gadānimāṃstu
jvaraṃ marudduṣṭisamudbhavaṃ ca balāsajañcānalamandatāṃ ca
kaṇṭhāvarodhaṃ hṛdayāvarodhaṃ svedaṃ ca hikkāṃ ca hiṃmatvamoham
śatapuṣpādikvāthaḥśatapuṣpā vacā kuṣṭhaṃ devadāru hareṇukā
kustumburūṇi naladaṃ mustaṃ caivāśu sādhayet

5.60-2

kṣaudreṇa sitayā cāpi yuktaḥ kvātho'nilajvare

5.61-2

śālaparṇyādikvāthaḥśālaparṇī balā drākṣā guḍūcī sārivā tathā
āsāṃ kvāthaṃ pivet koṣṇaṃ tīvravātajvaracchidam

5.62-2

guḍūcyādikvāthaḥguḍūcī śatapuṣpā ca plakṣo rāsnā punarnavā
trāyamāṇā kaṣāyaśca guḍairvātajvarāpahaḥ

5.63-2

śrīphalaḥ sarvatobhadrā kāmadūtī ca śyoṇakaḥ
tarkārī gokṣuraḥ kṣudrā bṛhatī kalasī sthirā

5.64-2

rāsnā kaṇā kaṇāmūlaṃ kuṣṭhaṃ śuṇṭhī kirātakaḥ
mustā balā'mṛtā bālā drākṣā yāsaḥ śatāhvikā

5.65-2

eṣāṃ kvātho nihantyeva prabhañjanakṛtaṃ jvaram
sopadravaṃ ca yogo'yaṃ sarvayogavaraḥ smṛtaḥ

5.66-2

śatāvarīguḍūcībhyāṃ svaraso yantrapīḍitaḥ
guḍapragāḍhaḥ śamayet sadyo'nilakṛtaṃ jvaram

5.67-2

tiktāmustāyavaiḥ pāṭhākaṭphalābhyāṃ sahodakam
pakvaṃ saśarkaraṃ pītaṃ pācanaṃ paittike jvare

5.68-2

ekaḥ parpaṭakaḥ śreṣṭhaḥ pittajvaravināśanaḥ
kiṃ punaryadi yujyeta candanodīcyanāgaraiḥ

5.66-3

drākṣā harītakī mustā kaṭukā kṛtamālakaḥ
parpaṭaśca kṛtaḥ kvātha eṣāṃ pittajvarāpahaḥ

5.100

mukhaśoṣapralāpāntardāhamūrcchābhramapraṇut
pipāsāraktapittānāṃ śamano bhedano mataḥ

5.101

hrīveracandanośīra-ghanaparpaṭa-sādhitam
dadyātta śītalaṃ vāri tṛḍvṛddhijvaradāhanut

5.102

paṭolayavadhanyākamadhukaṃ madhusaṃyuktam
hanti pittajvaraṃ dāhaṃ tṛṣṇāṃ cātipramāthinīm

5.103

guḍūcī bhūminimbaśca bālaṃ vīraṇamūlakam
laghu musta trivṛddhātrī drākṣā vāsā ca parpaṭaḥ

5.104

eṣāṃ kvāthā haratyeva jvaraṃ pittabhavaṃ drutam
sopadravamapi prātarnipīto madhunā saha

5.105

kirātāmṛtadhanyāka-candanośīraparpaṭaiḥ
sapadmakaiḥ kṛtaḥ kvātho hanti pittabhavaṃ jvaram

5.106

drākṣācandanapadmāni mustā tiktā'mṛtā'pi ca
dhātrī bālamuśīrañca lodhrendrayavaparpaṭāḥ

5.107

parūṣakaṃ priyaṅguśca yavāso vāsakastathā
madhukaṃ kulakañcāpi kirātā dhānyakaṃ tathā

5.108

eṣāṃ kvātho nihantyeva jvaraṃ pittasamutthitam
tṛṣṇāṃ dāhaṃ pralāpañca raktapittaṃ bhramaṃ klamam

5.106-2

mūrcchāṃ chardiṃ tathā śūlaṃ mukhaśoṣamarocakam
kāsaṃ śvāsaṃ ca hṛllāsaṃ nāśayennātra saṃśayaḥ

5.110

paṭolayavanikvātho madhunā madhurīkṛtaḥ
tīvrapittajvarāmardī pānāttṛḍdāhanāśanaḥ

5.111

vyuṣitaṃ dhānyākajalaṃ prātaḥ pītaṃ saśarkaraṃ puṃsām
antardāhaṃ śamayatyacirād dūraprarūḍhamapi

5.112

lodhrādikvāthaḥlodhrotpalāmṛtādmasārivāṇāṃ saśarkaraḥ
kvāthaḥ pittajvaraṃ hanyādathavā parpaṭodbhavaḥ

5.113

tiktādikvāthaḥsakṣaudraṃ pācanaṃ paitte tiktāndendrayavaiḥ kṛtam

5.115

durālabhādikvāthaḥdurālabhāparpaṭakapriyaṅgubhū nimbavāsākaṭurohiṇīnām
jalaṃ pibeccharkarayā'vagāḍhaṃ tṛṣṇā'srapittajvaradāhayuktaḥ
parpaṭādikvāthaḥparpaṭāmṛtadhātrīṇāṃ kvāthaḥ pittajvaraṃ jayet

5.116

viśvādikvāthaḥviśvāmbuparpaṭośīraghanacandanasādhitam
dadyāt suśītalaṃ vāri tṛṭchardijvaradāhanut

5.117

drākṣādikvāthaḥ kāśmaryakvāthaścadrākṣāragvadhayoścāpi kāśmaryasyāthavā punaḥ

5.118

mṛdvīkā''dikvāthaḥmṛdvīkā madhukaṃ nimbaṃ kaṭukarohiṇī samā
avaśyāyasthitaḥ kvātha eṣa pittajvarāpahaḥ

5.119

śrīparṇyādikvāthaḥśrīparṇīcandanośīraparūṣaka madhukajaḥ
śarkarāmadhuro hanti kaṣāyaḥ paittikaṃ jvaram

5.120

trāyamāṇādikvāthaḥtrāyamāṇā ca madhukaṃ pippalīmūlameva ca
kirātātiktakaṃ mustaṃ madhūkaṃ sabibhītakam
saśarkaraṃ pītametat pittajvaravināśanam

5.122

pittajvare dāhapratīkāraḥpittajvareṇa taptasya kriyāṃ śītāṃ samācaret
uttānasuptasya gabhīratāmrā kāṃsyādipātraṃ vinidhāya nābhau
tatrāmbudhārā bahulā patantī nihanti dāhaṃ tvaritaṃ suśītā
amlāplaṣṭaḥ suśītairvā palāśatarujairrddalaiḥ
badarīpallavotthena phenenāriṣṭakasya ca

5.123

pauṣkareṣu suśīteṣu padmotpaladaleṣu ca
kahnārāṇāñca patreṣu kṣaumeṣu vimaleṣu ca
candanodakaśīteṣu suptvāhāhlāditaḥ sukham
himāmbusikte sadane śīte dhārāgṛhe'pi ca
hemaśaṅkhapravālānāṃ maṇīnāṃ mauktikasya ca
candanodakaśītānāṃ saṃsparśāturamān spṛśet
sragbhirnīlotpalaiḥ padmaścandanairvividhairapi
śītavātāva hairvyajyeccandanodakakarṣibhiḥ
nadyastaḍāgāḥ padminyo hṛdāśca vimalodakāḥ
avagāhe hitā dāhatṛṣṇāglānijvarāpahāḥ
priyāḥ pradadkṣiṇācārāḥ pramadāścandanokṣitāḥ
sāntvayeyuḥ paraiḥ kāmairmaṇimauktikabhūṣaṇāḥ
śītāni. cānnapānāni śītānyupavanāni ca
vāyavaścandrapādāśca śītadāhajvarāpahāḥ
vidārī dāḍimaṃ lodhraṃ dadhitthaṃ bījapūrakam
ebhiḥ pradihyānmūrdhānaṃ tṛḍdāhātaṃsya dehinaḥ

5.124

nāgarośīramustāśva candanaṃ kaṭurohiṇī
dhānyakaṃ kvātha eṣāṃ tu pittajvaravināśanaḥ

5.125

vidārikā lodhrakapitthakānāṃsyānmātuluṅgasya ca dāḍimānām
yathā'nubhāvena ca mūlapatraṃ -
tṛḍdāhamūcrchāśca jvaraṃ nihanti

5.126

parpaṭo vāsakastiktā kairāto dhanvayāsakaḥ
priyaṅguśca kṛtaḥ kvātha eṣāṃ śarkarayā yutaḥ
pipāsādāhapittāsrayutaṃ pittajvaraṃ haret

5.127

guḍūcyāmalakairyuktaḥ kevalo vā'pi parpaṭaḥ
pittajvaraṃ harettūrṇa dāhaśoṣabhramānvitam

5.128

bhūnimbād‌viṣā lodhramustakendrayavāmṛtāḥ
bālakaṃ dhānyakaṃ bilvaṃ kaṣāyo mākṣikānvitaḥ
vir̤abhedśvāsakāsāṃśca raktapittajvaraṃ haret

5.126-2

kṣaudropakulyāsaṃyogaḥ śvāsakāsajvarāpahaḥ
plīhānaṃ hanti hikkāñca bālānāñcāpi śasyate

5.130

kaṭphalaṃ pauṣkaraṃ śṛṅgī kṛṣṇā ca madhunā saha
kāsaśvāsajvaraharaḥ śreṣṭho lehaḥ kaphāntakṛt

5.131

ūrdhvajatrujarogaghnī sāyaṃ syādavalehikā
adhorogaharī yā tu sā pūrvaṃ bhojanānmatā

5.132

kaphajvare pācanakvāthaḥmātuluṅgariśaphāviśvā brāhmīgranthikasambhavam
kaphajvare'mbu sakṣāraṃ pācanaṃ vā kaṇādikam

5.133

sinduvārakvāthaḥsinduvāradalakvāthaṃ soṣaṇaṃ kaphaje jvare
jaṅghayośca bale kṣīṇe karṇe vā pihite pibet

5.134

saptacchadādikvāthaḥ -
saptacchadaṃ guḍūcīñca nimbaṃ sphūrjakameva ca
kvāthayitvā pibet kvāthaṃ sakṣaudraṃ kaphaje jvare

5.135

vāsādikvāthaḥvāsākṣudrā'mṛtākvāthaḥ kṣaudreṇa jvarakāsahṛt

5.136

nimbādikvāthaḥnimbaviśvāmṛtādāruśaṭībhūnimbapauṣkaram
pippacyo bṛhatī ceti kvātho hanti kaphajvaram

5.137

maricādikvāthaḥmaricaṃ pippalīmūlaṃ nāgaraṃ kāravī kaṇā
citrakaṃ kaṭphalaṃ kuṣṭhaṃ sasugandhi vacā śivā

5.138

kaṇṭakārī jaṭā śṛṅgī yamānī picumardakaḥ
eṣāṃ kvātho harettveva jvaraṃ sopadravaṃ kapham

5.140

triphalādikvāthaḥtriphalā paṭolavāsā chinnaruhā tiktarohiṇī ca ṣaḍgranthā
madhunā śleṣmasamutthe daśamūlīvāsakasya vā kvāthaḥ 136
mustādikvāthaḥ -
mustaṃ vatsakabījāni triphalā kaṭurohiṇī
parūṣakāni ca kvāthaḥ kaphajvaravināśanaḥ

5.151

kaṭutrikādikvāthaḥkaṭutrikaṃ nāgapuṣpaṃ haridrā kaṭurohiṇī
kauṭajaṃ ca phalaṃ hanyāt sevyamānaṃ kaphajvaram

5.142

pippalyādigaṇakvāthaḥpippalī pippalīmūlaṃ maricaṃ gajapippalī
nāgaraṃ citrakaṃ cavyaṃ reṇukailā'jamodikā

5.144

sarṣapo hiṅgu bhārgī ca pāṭhendrayavajīrakāḥ
mahānimbavacā mūrvā viṣā tiktā viḍaṅkakam

5.143

pippalyādigaṇo hyeṣa kaphamārutanāśanaḥ
gulmaśūlajvaraharo dīpanastvāmapācanaḥ

5.145

sārivā''dikvāthaḥsārivā'tiviṣākuṣṭhaiḥ purākhyaiḥ sadurāla bhaiḥ
mustena ca kṛtaḥ kvāthaḥ pīto hanyāt kaphajvaram

5.146

āmalakyādikvāthaḥāmalakyabhayā kṛṣṇā citrakaścetyayaṃ gaṇaḥ
sarvajvarakaphātaṅkabhedī dīpanapācanaḥ

5.147

haridrādikvāthaḥharidrāṃ citrakaṃ nimbamuśīramativiṣe vacām
kuṣṭhamindrayavān mūrvī paṭolañcāpi sādhitam
pivenmaricasaṃyuktaṃ sakṣaudraṃ kaphaje jvare

5.148

abhayādikvāthaḥabhayā''malakī kṛṣṇā ṣaḍ‍granthā citrakastathā
malabhedī kaphātaṅkajvaranāśanadīpanaḥ

5.146-2

vyāghyādikvāthaḥvyāghrī siṃhī tathā lodhraṃ kuṣṭhaṃ caiva paṭolakam
jvare kaphātmake caitat pācanaṃ syātsuduttamam

5.150

paṭolatriphalātiktāśaṭīvāsā'mṛtābhavaḥ
kvātho madhuyutaḥ pīto hanyāt kaphakṛtaṃ jvaram

5.151-2

bhūnimbanimbapippalyaḥ śaṭī śuṇṭhī śatāvarī
guḍūcī bṛhatī ceti kvātho hanyāt kaphajvaram

5.152

kuṣṭhādikvāthaḥkuṣṭhamindrayavaṃ mūrvāṃ paṭolaṃ cāpi sādhitam
pibenmaricasaṃyuktaṃ sakṣaudraṃ ślaiṣmike jvare

5.154

candanādikvāthaḥcandanalodhraparūṣakayaṣṭī-gopasutāmbujakeśarayuktam
toyamidaṃ sasitaṃ vinihanta mārutapittakṛtaṃ jvaramāśu
āryādikvāthaḥārgīguḍūcīghanadārusiṃhīśuṇṭhīṃkaṇāpuṣkarajaḥ kaṣāyaḥ
jvaraṃ nihanti śvasanaṃ kṣaṇoti
kṣudhāṃ karotyāśu ruciṃ tanoti

5.155

kirātādikvāthaḥkirātatiktamamṛtāṃ drākṣāmāmalakaṃ śaṭīm
niṣkvāthya saguḍaṃ kvāthaṃ vātapittajvare pibet

5.156

guḍūcyādikvāthaḥguḍūcīnimbadhanyākaṃ padmakaṃ raktacandanam
eṣa sarvajvarād hanti guḍūcyādistu dīpanaḥ
hallāsārocakacchardipipāsādāhanāśanaḥ

5.157

navāṅgakvāthaḥviśvāmṛtā'bdasūnimbaiḥ pañcamūlīsamanvitaiḥ
kṛtaḥ kaṣāyo hantyāśu vātapittodbhavaṃ jvaram

5.158

bṛhadguḍūcyādikvāthaḥguḍūcī candanaṃ padmaṃ nāgarendrayavāsakam
abhayā''ragvadhodīcyapāṭhādhānyābdarohiṇī

5.156-2

kaṣāyaṃ pāyayedetat pippalīcūrṇasaṃyuktam
kāsaśvāsajvarān hanti pipāsādāhanāśanaḥ
viṇmūtrānilaviṣṭambhe tridoṣaprabhave'pi ca

5.160

mustādikvāthaḥmustakaparpaṭakyotpala-kirātakośīracandanāt karṣaḥ
śarkarayā ca dīyate vātapittajvare bahu dṛṣṭaphalaḥ

5.162

ghanacandanādikvāthaḥghanacandanaparpaṭakaṃ kaṭukaṃ samṛṇālapaṭoladalaṃ sajalam
śrutaśītasitāyutapittaharaṃ jvarachardditṛṣārucidāhaharam
pañcabhadrakvāthaḥguḍūcī parpaṭaṃ mustaṃ kirātaṃ viśvabheṣajam
vātapittajvare deyaṃ pañcabhadramidaṃ śubham

5.163

triphalādikvāthaḥtriphalāśālamalīrāsnārājavṝkṣāṭarūṣakaiḥ
śṛtamambu haratyāśu vātapittodbhavaṃ jvaram

5.164

nidigdhikādikvāthaḥnidigdhikābalārāsnātrāyamāṇā'mṛtāyutaiḥ
masūravidalaiḥ kvātho vātapittajvaraṃ haret

5.165

bṛhatkirātādikvāthaḥkirātatiktāmalakīśaṭīnāṃdrākṣoṣaṇānāgarakāmṛtānām
kvāthaḥ suśīto guḍasaṃyutaḥ syāt,
sapittavātajvaranāśahetuḥ

5.166

madhukādiśītakaṣāyaḥmadhukaṃ sārive drākṣāṃ madhūkaṃ candanotpalam
kāśmarīṃ padmakaṃ lodhraṃ triphalāṃ padmakeśaram

5.167

parūṣakaṃ mṛṇālaṃ ca nyaseduttamavāriṇi
madhulājasitāyuktaṃ tatpītamuṣitaṃ niśi

5.168

vātapittajvaraṃ dāhatṛṣṇāmūrcchāvamibhramān
saṃharedraktapittañca jīmūtāniva mārutaḥ

5.166-2

nidigdhikādikvāthaḥnidigdhikānāgarakāmṛtānāṃkvāthaṃ pivenmiśritapippalīkam
jīrṇajvarārocakakāsaśūlaśvāsāgnimāndyānilapittajeṣu

5.170

paṭolādikvāthaḥpaṭolayavadhanyākaṃ mudgāmalakacandanam
paittike śleṣmapittotthe jvare tṛṭchardidāhanut

5.171

kaṇṭakāryādikvāthaḥkaṇṭakāryamṛtābhārgīnāgarendrayavāsakam
bhūnimbo candanaṃ mustaṃ paṭolaṃ kaṭurohiṇī

5.172

kaṣāyaṃ pāyayedetaṃ pittaśleṣmajvarāpaham
dāhatṛṣṇā'ruciccharddikāsahṛtpārśvaśūlanut

5.173

nāgarādikvāthaḥnāgarośīrabilvābdadhānyamocarasāmbubhiḥ
kṛtaḥ kvātho bhaved grāhī pittaśleṣmajvarāpahaḥ

5.174

paṭolaṃ picumardañca triphalā madhukaṃ balā
sādhito'yaṃ kaṣāyaḥsyāt pittaśleṣmodbhave jvare

5.175

paṭolaṃ candanaṃ mūrvā tiktā pāṭhā'mṛtā gaṇaḥ
pittaśleṣmajvaracchardidāhakaṇḍūviṣāpahaḥ

5.177

kṣudrāmṛtābhyāṃ saha nāgareṇa sapauṣkarañcaiva kirātatiktam
pibetkaṣāyantviha pañcatiktaṃ jvaraṃ nihanyaṣṭavidhaṃ samagram
saśarkarāmalakṣamātrāṃ kaṭukāmuṣṇavāriṇā
pītvā jvaraṃ jayejjantu kaphapittasamudbhavam

5.178

kirātaṃ nāgaraṃ mustaṃ guḍūcīñca kaphādhike
pāṭhodīcyamṛṇālaistu saha pittādhike pibet

5.176

sapatrapuṣpavāsāyā rasaḥ kṣaudrasitāyutaḥ
kaphapittajvaraṃ hanti sāsṛkpittaṃ sakāmalam

5.180

amṛtendrayavāriṣṭapaṭolaṃ , kaṭurohiṇī
nāgaraṃ candanaṃ mustaṃ pippalīcūrṇasaṃyutam

5.181

amṛtāṣṭaka ityeṣa pittaśleṣmajvarāpahaḥ
hṛllāsārocakacchardipipāsādāhanāśanaḥ

5.182

bhārgīvacā parpaṭakadhānyahiṅguśvabhayāghanaiḥ
kāśmaryanāgaraiḥ kvāthaḥ sakṣaudraḥ śleṣmapittaje

5.183

bhadramustā nāgaraṃ vā guḍūcyāmalakāhvayam
pāṭhāmṛṇālodīcyotthaḥ kvāthaḥ pittajvare kaphe

5.184

drākṣā'mṛtāvāsakariṣṭakānāṃ
bhūnimbatiktendrayavāḥ paṭolam
mustā sabhāgargī kathitaḥ kaṣāyaḥśleṣmajvaraṃ pittayutaṃ nihanti

5.186

guḍūcikā nimbakavāsakañca śaṭī kirātaṃ magadhābṛhatyau
dārvī paṭolaṃ kathitaḥ kaṣāyaḥ pibennaraḥ pittakaphajvare ca
atha vātaśleṣmajvare
svedaprakriyākaphavātajvare svedān kārayed rūkṣanirmitān
srotasāṃ mārdavaṃ kṛtvā nītvā pāvakamāśayam
hṛtvā vātakaphastambhaṃ svedo jvaramapohati

Linked texts (28)

Cakradatta (Cikitsāsaṅgraha) — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
Bhāvaprakāśa (another edition) — Sanskrit
Siddhayoga (Vṛndamādhava) — Vṛnda, Sanskrit
Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit
Hārītasaṃhitā — Hārīta, Sanskrit
Śārṅgadharasaṃhitā — Śārṅgadhara (physician), Sanskrit
Carakasaṃhitā — Agniveśa (Āyurveda) & Caraka, Sanskrit
Āyurvedadīpikā (Carakatātparyaṭīkā) (ed. Yādavjī Trikamjī Ācārya, 1981 printing) — Sanskrit
Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit
Agnipurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) — Vaṅgasena, Sanskrit
Gadanigraha — Soḍhala, Sanskrit
Yogataraṅgiṇī (Trimalla) — Trimalla, Sanskrit
Bṛhadyogataraṅgiṇī — Trimalla, Sanskrit
Jvaratimirabhāskara (Cāmuṇḍa Kāyastha) — Cāmuṇḍa Kāyastha 1598, Sanskrit
Vaidyakasāroddhāra — Brajanāthaśarman, Sanskrit
Siddhisāra — Sanskrit
Śabdakalpadruma — Rājā Sir Rādhākānta Deb, Sanskrit
Vaidyamanoramā — Kālidāsa, Sanskrit
Jvaratriśatī — Śārṅgadhara, Sanskrit
Siddhasāra — Ravigupta, Sanskrit
Paribhāṣāpradīpa — Govindasena, Sanskrit
Yogaśata — Vidagdhavaidya, Sanskrit
Vīrasiṃhāvaloka — Vīrasiṃha, Sanskrit
Pathyāpathyaviniścaya (Viśvanātha) — Viśvanātha, Sanskrit
ĀYURVEDĪYAPARIBHĀṢĀ — Gaṅgādhara, Sanskrit
Vīrasiṃha — Bhoja, Sanskrit
Āyurvedasaukhya — Ṭoḍaramalla 1565, Sanskrit