Hridayapriya 14: atha pañcamo'dhyāyaḥ
Hṛdayapriyā 14
- Language
- Sanskrit
Contents
- 14.44 — 1 part
atha pañcamo'dhyāyaḥ
14.1
rasādvipākādvīryācca prabhāvācca caturvidhā
dravyeṣu kathyate śaktiḥ balavatyuttarottaram
14.2
pañcabhūtātmakaṃ dravyaṃ teṣāṃ nyūnātirekataḥ
nānārthakāritāheturvyapadeśastu bhūyasā
14.3
sammiśre'pi rase tatra jihvāgrāhyaḥ sphuṭo rasaḥ
asphuṭo'nurasaḥ proktastayormiśrastvanekadhā
14.4
jāṭhareṇāgninā pāke rasānāṃ pariṇāmataḥ
yo raso'nyo vipākassa rasebhyo'pi balādhikaḥ
14.5
svādvamlakaḍurūpeṇa vipākastrividho mataḥ
svāduḥ paṭuśca madhuramamlo'mlaṃ pacyate rasaḥ
14.6
tiktoṣaṇakaṣāyāṇāṃ vipākaḥ prāyaśaḥ kaṭuḥ
śītamuṣṇamiti dvedhā varatvādvīryamiṣyate
14.7
gurumandahimasnigdhaślakṣṇasāndramṛdusthirān
sasthūlapicchilān prāhurguṇān śaityakarān daśa
14.8
laghvatīkṣṇoṣṇarūkṣatvaparuṣadravasaṃyutān
kāṭhinyakharasūkṣmatvaviśadānuṣṇakāyam̐dān
14.9
rasādisāmye yat karma viśiṣṭaṃ yat prabhāvajam
dantī rasādyaistulyāpi citrakasya virecanī
14.10
madhukasya ca mṛdvīkā ghṛtaṃ kṣīrasya dīpanam
kiñcidrasena kurute karma pākena cāparam
14.11
guṇāntareṇa vīryeṇa prabhāvenaiva kiñcana
kurute janmataḥ sātmyāt svādurdhātvābalaṃ balam
14.12
bālavṛddhakṣatakṣīṇavarṇakeśendriyaujasām
praśasto bṛṃhaṇaḥ kaṇṭhyo stanyasandhānakṛdguruḥ
14.13
āyuṣyo jīvanaḥ snigdhaḥ pittānilaviṣāpahaḥ
kurute'tyupayogena sa medaḥśleṣmajān gadān
14.14
sthaulyāgnisaṃnyāsamehagaṇḍārbudādikān
amlo'gnidīptikṛt snigdho hṛdyaḥ pācanarocanaḥ
14.15
uṣṇavīryo himasparśaḥ prīṇanaḥ kledano laghuḥ
karoti kaphapittāsraṃ mūḍhavātānulomanam
14.16
so'tyabhyastastanoḥ kuryācchaithilyaṃ timiraṃ bhramam
kaṇḍūpāṇḍutvavīsarpaśophavisphoṭatṛḍjvarān
14.17
lavaṇaḥ stambhasaṅghātabandhavidhmāpano'gnikṛt
snehanaḥ svedanastīkṣṇo rocanaḥ chedabhedakṛt
14.18
so'tiyukto'srapavanaṃ khalītaṃ palitaṃ valim
tṛṭkuṣṭhaviṣavīsarpaṃ janayet kṣapayed balam
14.19
tiktaḥ svayamarociṣṇurarucikṛmitṛḍviṣān
kuṣṭhamūrcchājvarotkledadāhapittakaphān jayet
14.20
kledamedovasāmajjāśakṛnmūtropaśoṣaṇaḥ
laghurmedhyo himo rūkṣaḥ stanyakaṇṭhaviśodhanaḥ
14.21
dhātukṣayaṃ calavyādhīnatiyogāt karoti saḥ
kaṭurglāmayodardakuṣṭhālasakaśophajit
14.22
vraṇāvasādanaḥ snehamedaḥkledopaśoṣaṇaḥ
dīpanaḥ pācano rucyaśśodhano'nnasya rūkṣaṇaḥ
14.23
bhinatti bandhān srotāṃsi vivṛṇoti kaphāpahaḥ
kurute so'tiyogena tṛṣṇāṃ śukramalakṣayam
14.24
mūrcchāmākuñcanaṃ kampaṃ kaṭipṛṣṭhādiṣu vyathām
kaṣāyaḥ pittakaphahā gururasraviśodhanaḥ
14.25
pīḍano ropaṇaśśītakledamedoviśoṣaṇaḥ
āmasaṃstambhano grāhī rūkṣo'titvakprasādanaḥ
14.26
karoti śīlitassotiviṣṭambhādhmānahṛdrujaḥ
tṛṭkārśyapauruṣabhraṃśasrotobandhanalagrahān
14.27
madhuraṃ śleṣmaḷaṃ prāyo jīrṇācchāliyavāhate
mudgādgodhūmasaḥ kṣaudrātsitāyā jāṃgalāmiṣāt
14.28
prāyo'mlaṃ pittajananaṃ ḍāḍimāmalakādṛte
apathyaṃ lavaṇaṃ prāyaścakṣuṣyo'nyatra saindhavāt
14.29
tiktaṃ kaṭu ca bhūyiṣṭhamavṛṣyaṃ vātakopanam
ṛte'mṛtāpaṭolībhyāṃ śuṇṭhīkṛṣṇārasonataḥ
14.30
kaṣāyaḥ prāyaśaśśītastambhanaścābhayāṃ vinā
rasāḥ kaṭvamlalavaṇā vīryeṇoṣṇā yathottaram
14.31
tiktaḥ kaṣāyo madhurastadvadeva ca śītalaḥ
tiktaḥ kaṭuḥ kaṣāyaśca rūkṣā baddhamalāstathā
14.32
paṭvamlamadhurāḥ snigdhāssṛṣṭaviṇmūtramārutāḥ
paṭoḥ kaṣāyastasmācca madhuraḥ paramaṃ guruḥ
14.33
laghuramlaḥ kaṭustasmāttasmādapi ca tiktakaḥ
ghṛtahemaguḷākṣoḷamocatālaparūṣakam
14.34
bhīruvīrāpanasarājātanabalātrayam
mede catasraḥ parṇinyo jīvantī jīvakarṣabham
14.35
madhūkaṃ madhukaṃ biṃbī vidārī śrāvaṇīyugam
kṣīraśuklā tukākṣīrī kṣīriṇyaḥ kāśmarī sahe
14.36
kṣīrekṣugokṣurakṣaudradrākṣādirmadhuro gaṇaḥ
amlo dhātrīphalāmlīkāmātuluṅgāmlavetasam
14.37
dāḍimaṃ rajataṃ takraṃ śuktaṃ pārāvataṃ dadhi
āmrāmrātakaṃ bhavyaṃ kapitthaṃ karamardakam
14.38
varaṃ sauvarcalaṃ kṛṣṇaṃ biḍaṃ sāmudramaudbhidam
romakaṃ pāṃsujaṃ sīsaṃ kṣāraśca lavaṇo gaṇaḥ
14.39
tiktaḥ paṭolī trāyantī bālakośīracandanam
bhūnimbanimbakaṭukā tagarāgaruvatsakam
14.40
naktamālaṃ dvirajanī mustā mūrvāṭarūṣakam
pāṭhāpāmārgakaṃ sāyaṃgulūcīdhanvayāpakam
14.41
pañcamūlaṃ mahaddvyāghrī viśālātiviṣā vacā
kaṭuko hiṅgumaricakṛmijitpañcakolakam
14.42
kuṭherādyā haritakaṃ pittaṃ mūtramaruṣkaram
vargaḥ kaṣāyaḥ pathyākṣaśirīṣaḥ khadiro madhu
14.43
kadambodumbaraṃ muktaḥ pravālāñjanagairikam
bālaṃ kapitthaṃ kharjūraṃ bisaṃ padmotpalādi ca
14.44
dravyaprabhedeṣu rasaṃ vipākaṃ
vīryaṃ prabhāvaṃ parimṛśya sādhu
samāhitātmā vidhivat prayuñjan
bhiṣak pṛthivyāmupayāti kīrtim
14.44.p1
iti hṛdayapriye prathamakhaṇḍe rasādirūpaṇakalpaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ
Linked texts (8)
- Aṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Vāgbhaṭasaṃhitā — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Bhāvaprakāśa (another edition) — Sanskrit
- Tantrayuktivicāra — Nīlamegha, Sanskrit
- Dravyaguṇa rājavallabha — Nārāyaṇadāsa Kavirāja, Sanskrit
- Paryāyaratnamālā — Mādhavakara, Sanskrit
- Śāligrāmanighaṇṭubhūṣaṇa — Śāligrāma Vaiśya, Sanskrit
- Vaidyakaśabdasindhu (Umeśacandragupta) — Umeśacandragupta, Sanskrit