Pramāṇa · Search · About · API

Hridayapriya 14: atha pañcamo'dhyāyaḥ

Hṛdayapriyā 14

Language
Sanskrit

Contents

atha pañcamo'dhyāyaḥ

14.1

rasādvipākādvīryācca prabhāvācca caturvidhā
dravyeṣu kathyate śaktiḥ balavatyuttarottaram

14.2

pañcabhūtātmakaṃ dravyaṃ teṣāṃ nyūnātirekataḥ
nānārthakāritāheturvyapadeśastu bhūyasā

14.3

sammiśre'pi rase tatra jihvāgrāhyaḥ sphuṭo rasaḥ
asphuṭo'nurasaḥ proktastayormiśrastvanekadhā

14.4

jāṭhareṇāgninā pāke rasānāṃ pariṇāmataḥ
yo raso'nyo vipākassa rasebhyo'pi balādhikaḥ

14.5

svādvamlakaḍurūpeṇa vipākastrividho mataḥ
svāduḥ paṭuśca madhuramamlo'mlaṃ pacyate rasaḥ

14.6

tiktoṣaṇakaṣāyāṇāṃ vipākaḥ prāyaśaḥ kaṭuḥ
śītamuṣṇamiti dvedhā varatvādvīryamiṣyate

14.7

gurumandahimasnigdhaślakṣṇasāndramṛdusthirān
sasthūlapicchilān prāhurguṇān śaityakarān daśa

14.8

laghvatīkṣṇoṣṇarūkṣatvaparuṣadravasaṃyutān
kāṭhinyakharasūkṣmatvaviśadānuṣṇakāyam̐dān

14.9

rasādisāmye yat karma viśiṣṭaṃ yat prabhāvajam
dantī rasādyaistulyāpi citrakasya virecanī

14.10

madhukasya ca mṛdvīkā ghṛtaṃ kṣīrasya dīpanam
kiñcidrasena kurute karma pākena cāparam

14.11

guṇāntareṇa vīryeṇa prabhāvenaiva kiñcana
kurute janmataḥ sātmyāt svādurdhātvābalaṃ balam

14.12

bālavṛddhakṣatakṣīṇavarṇakeśendriyaujasām
praśasto bṛṃhaṇaḥ kaṇṭhyo stanyasandhānakṛdguruḥ

14.13

āyuṣyo jīvanaḥ snigdhaḥ pittānilaviṣāpahaḥ
kurute'tyupayogena sa medaḥśleṣmajān gadān

14.14

sthaulyāgnisaṃnyāsamehagaṇḍārbudādikān
amlo'gnidīptikṛt snigdho hṛdyaḥ pācanarocanaḥ

14.15

uṣṇavīryo himasparśaḥ prīṇanaḥ kledano laghuḥ
karoti kaphapittāsraṃ mūḍhavātānulomanam

14.16

so'tyabhyastastanoḥ kuryācchaithilyaṃ timiraṃ bhramam
kaṇḍūpāṇḍutvavīsarpaśophavisphoṭatṛḍjvarān

14.17

lavaṇaḥ stambhasaṅghātabandhavidhmāpano'gnikṛt
snehanaḥ svedanastīkṣṇo rocanaḥ chedabhedakṛt

14.18

so'tiyukto'srapavanaṃ khalītaṃ palitaṃ valim
tṛṭkuṣṭhaviṣavīsarpaṃ janayet kṣapayed balam

14.19

tiktaḥ svayamarociṣṇurarucikṛmitṛḍviṣān
kuṣṭhamūrcchājvarotkledadāhapittakaphān jayet

14.20

kledamedovasāmajjāśakṛnmūtropaśoṣaṇaḥ
laghurmedhyo himo rūkṣaḥ stanyakaṇṭhaviśodhanaḥ

14.21

dhātukṣayaṃ calavyādhīnatiyogāt karoti saḥ
kaṭurglāmayodardakuṣṭhālasakaśophajit

14.22

vraṇāvasādanaḥ snehamedaḥkledopaśoṣaṇaḥ
dīpanaḥ pācano rucyaśśodhano'nnasya rūkṣaṇaḥ

14.23

bhinatti bandhān srotāṃsi vivṛṇoti kaphāpahaḥ
kurute so'tiyogena tṛṣṇāṃ śukramalakṣayam

14.24

mūrcchāmākuñcanaṃ kampaṃ kaṭipṛṣṭhādiṣu vyathām
kaṣāyaḥ pittakaphahā gururasraviśodhanaḥ

14.25

pīḍano ropaṇaśśītakledamedoviśoṣaṇaḥ
āmasaṃstambhano grāhī rūkṣo'titvakprasādanaḥ

14.26

karoti śīlitassotiviṣṭambhādhmānahṛdrujaḥ
tṛṭkārśyapauruṣabhraṃśasrotobandhanalagrahān

14.27

madhuraṃ śleṣmaḷaṃ prāyo jīrṇācchāliyavāhate
mudgādgodhūmasaḥ kṣaudrātsitāyā jāṃgalāmiṣāt

14.28

prāyo'mlaṃ pittajananaṃ ḍāḍimāmalakādṛte
apathyaṃ lavaṇaṃ prāyaścakṣuṣyo'nyatra saindhavāt

14.29

tiktaṃ kaṭu ca bhūyiṣṭhamavṛṣyaṃ vātakopanam
ṛte'mṛtāpaṭolībhyāṃ śuṇṭhīkṛṣṇārasonataḥ

14.30

kaṣāyaḥ prāyaśaśśītastambhanaścābhayāṃ vinā
rasāḥ kaṭvamlalavaṇā vīryeṇoṣṇā yathottaram

14.31

tiktaḥ kaṣāyo madhurastadvadeva ca śītalaḥ
tiktaḥ kaṭuḥ kaṣāyaśca rūkṣā baddhamalāstathā

14.32

paṭvamlamadhurāḥ snigdhāssṛṣṭaviṇmūtramārutāḥ
paṭoḥ kaṣāyastasmācca madhuraḥ paramaṃ guruḥ

14.33

laghuramlaḥ kaṭustasmāttasmādapi ca tiktakaḥ
ghṛtahemaguḷākṣoḷamocatālaparūṣakam

14.34

bhīruvīrāpanasarājātanabalātrayam
mede catasraḥ parṇinyo jīvantī jīvakarṣabham

14.35

madhūkaṃ madhukaṃ biṃbī vidārī śrāvaṇīyugam
kṣīraśuklā tukākṣīrī kṣīriṇyaḥ kāśmarī sahe

14.36

kṣīrekṣugokṣurakṣaudradrākṣādirmadhuro gaṇaḥ
amlo dhātrīphalāmlīkāmātuluṅgāmlavetasam

14.37

dāḍimaṃ rajataṃ takraṃ śuktaṃ pārāvataṃ dadhi
āmrāmrātakaṃ bhavyaṃ kapitthaṃ karamardakam

14.38

varaṃ sauvarcalaṃ kṛṣṇaṃ biḍaṃ sāmudramaudbhidam
romakaṃ pāṃsujaṃ sīsaṃ kṣāraśca lavaṇo gaṇaḥ

14.39

tiktaḥ paṭolī trāyantī bālakośīracandanam
bhūnimbanimbakaṭukā tagarāgaruvatsakam

14.40

naktamālaṃ dvirajanī mustā mūrvāṭarūṣakam
pāṭhāpāmārgakaṃ sāyaṃgulūcīdhanvayāpakam

14.41

pañcamūlaṃ mahaddvyāghrī viśālātiviṣā vacā
kaṭuko hiṅgumaricakṛmijitpañcakolakam

14.42

kuṭherādyā haritakaṃ pittaṃ mūtramaruṣkaram
vargaḥ kaṣāyaḥ pathyākṣaśirīṣaḥ khadiro madhu

14.43

kadambodumbaraṃ muktaḥ pravālāñjanagairikam
bālaṃ kapitthaṃ kharjūraṃ bisaṃ padmotpalādi ca

14.44

dravyaprabhedeṣu rasaṃ vipākaṃ
vīryaṃ prabhāvaṃ parimṛśya sādhu
samāhitātmā vidhivat prayuñjan
bhiṣak pṛthivyāmupayāti kīrtim

14.44.p1

iti hṛdayapriye prathamakhaṇḍe rasādirūpaṇakalpaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ

Linked texts (8)