Hridayapriya 20: athaikādaśo'dhyāyaḥ
Hṛdayapriyā 20
- Language
- Sanskrit
Contents
- 20.136 — 1 part
athaikādaśo'dhyāyaḥ
20.1
vātolbaṇeṣu doṣeṣu vāte vā bastiriṣyate
upakramāṇāṃ sarveṣāmagraṇīstrividhaśca saḥ
20.2
nirūho'nvāsanaṃ bastiruttarastena sādhayet
gulmānāhakhuḍaplīhagudātīsāraśūlinaḥ
20.3
jīrṇajvarapratiśyāyaśukrānilamalagrahān
vardhmāśmarīrajonāśān dāruṇāṃścānilāmayān
20.4
anāsthāpyāstvatisnigdhaḥ kṣatorasko bhṛśaṃ kṛśaḥ
āmātisāravamimān saṃśuddho dattanāvanaḥ
20.5
śvāsakāsaprasekārśohidhmādhmānāvpavahnayaḥ
śūnapāyuḥ kṛtāhāro baddhacchidradakodarāḥ
20.6
kuṣṭhī ca madhumehī ca māsān sapta ca garbhiṇī
āsthāpyā eva cānvāsyā viśeṣādativahnayaḥ
20.7
rūkṣāḥ kevalavātārttā nānuvāsyāsta eva ca
ye'nāsthāpyāstathā pāṇḍukā milāmehapīnasāḥ
20.8
nirannaplīhavidvidbhedgurukakoṣṭhakaphodarāḥ
abhiṣyandikuśasthūlakṛmikoṣṭhāḍhyamārutāḥ
20.9
pīte viṣe gare'pacyāṃ ślīpadī galagaṇḍavān
āsthāpyaṃ snehitaṃ svinnaṃ śuddhaṃ labdhabalaṃ punaḥ
20.10
anvāsanārhaṃ vijñāya pūrvamevānuvāsayet
śīte vasante ca divā rātrau kecittato'nyadā
20.11
abhyaktasnātamucitāt pādahīnaṃ hitaṃ laghu
asnigdhamalpamaśitaṃ sānupānaṃ dravādi ca
20.12
kṛtacaṅkramaṇaṃ muktaviṇmūtraṃ śayane sukhe
nātyucchrite na cocchīrṣe saṃviṣṭaṃ vāmapārśvataḥ
20.13
saṃkocya dakṣiṇaṃ sakthi prasārya ca tato'param
athāsya netraṃ praṇayet snigdhe snigdhamukhaṃ gude
20.14
ucchvāsya vastervadanaṃ badhvā hastamakampayan
pṛṣṭhavaṃśaṃ prati tato nātidrutavilambitam
20.15
nātivegaṃ na vā mandaṃ sakṛdeva prapīḍayet
sāvaśeṣaṃ ca kurvīta vāyuśśeṣe hi tiṣṭhati
20.16
datte tūttānadehasya pāṇinā tāḍayet sphijau
tatpārṣṇibhyāṃ tathā śayyāṃ pādataśca trirutkṣipet
20.17
tataḥ prasāritāṅgasya sopadhānasya pārṣṇike
āhanyānmuṣṭināṅgañca snehenābhyajya mardayet
20.18
vedanārtamiti sneho nahi śīghraṃ nivartate
yojayacchīghraṃ nivṛtte'nyaḥ sneho'tiṣṭhanna kāryakṛt
20.19
dīptāgniṃ tvāgatasnehaṃ sāyāhne bhojayellaghu
nivṛttikālaḥ paramastrayo yāmāstataḥ param
20.20
ahorātramupekṣeta parataḥ phalavartibhiḥ
tīkṣṇairvā vastibhiḥ kuryādyatnaṃ snehanivṛttaye
20.21
atiraukṣyādanāgacchanbhavejjāḍyādidoṣakṛt
upekṣaitaiva hi tato'dhyuṣitaśca niśāṃ pivet
20.22
prātarnāgaradhānyāmbhaḥ koṣṇaṃ kevalameva vā
anvāsayettṛtīye'hni pañcame vā punaśca tam
20.23
yadā vā snehapaktissyādato'tyuddhatamārutān
vyāyāmanityān dīptāgnīn rūkṣāṃśca prativāsaram
20.24
iti snehaustricaturaiḥ snigdhe srotoviśuddhaye
nirūhaṃ śodhanaṃ yuñjyādasnigdhe snehanaṃ tanoḥ
20.25
pañcame'tha tṛtīye vā divase sādhake śubhe
madhyāhne kiñcidāvṛtte prayukte balimaṅgale
20.26
abhyaktasveditotsṛṣṭamalaṃ nātibubhukṣitam
avekṣya puruṣaṃ doṣabheṣajādīni cādarāt
20.27
vastiṃ prakalpayedvaidyastadvidyairbahubhiḥ saha
kvāthayedviṃśatipalaṃ dravyasyāṣṭau phalāni ca
20.28
dravyāccaturguṇe toye kuryāttat pādaśeṣitam
tataḥ kvāthāccaturthāṃśaṃ snehaṃ vāte tu kalpayet
20.29
pitte svasthe ca ṣaṣṭhāṃśamaṣṭamāṃśaṃ kaphe'dhike
sarvatra cāṣṭamaṃ bhāgaṃ kalkād bhavati vā yathā
20.30
nātyacchasāndratā vasteḥ palamātraṃ guḍasya ca
madhupadvādiśeṣaṃ ca yuktyā sarvaṃ tadekataḥ
20.31
uṣṇāmbu kumbhībāṣpeṇa taptaṃ khajasamāhatam
prakṣipya vastau praṇayet pāyau nātyuṣṇaśītalam
20.32
nātisnigdhaṃ na vā rūkṣaṃ nātitīkṣṇaṃ na vā mṛdu
nātyacchasāndraṃ no nātimātraṃ nāpaṭṭu nāti ca
20.33
lavaṇaṃ tadvadamlaṃ ca paṭhantyanye tu tadvidaḥ
mātrāṃ tripalikaṃ kuryāt snehamākṣikayoḥ pṛthak
20.34
karṣārddhaṃ māṇimanthasya svasthe kalkapaladvayam
sarvadravāṇāṃ sārāṇāṃ palāni daśa kalpayet
20.35
mākṣikaṃ lavaṇaṃ snehaṃ kalkaṃ kvāthamiti kramāt
āvapet nirūhāṇāmeṣa saṃyojane vidhiḥ
20.36
nirūhamātrāprathame prakuñco vatsare param
prakuñcavṛddhiḥ pratyabdaṃ yāvat ṣaṭ prasṛtāstataḥ
20.37
prasṛtaṃ vardhayedūrdhvaṃ dvādaśāṣṭādaśasya tu
āsaptateridaṃ mānaṃ daśaiva prasṛtāḥ param
20.38
yathāyathaṃ nirūhasya pādo mātrānuvāsane
uttāno dattamātre tu nirūhe tanmanā bhavet
20.39
kṛtopadhānassañjātavegaścotkuṭikassṛjet
āgatau paramaḥ kālo muhūrto mṛtyave paraḥ
20.40
tatrānulomikasnehakṣāramūtrāmlakalpitam
tvaritaṃ snigdhatīkṣṇoṣṇaṃ vastimantyaṃ prapīḍayet
20.41
vidadhyāt phalavartiṃ vā svedanotrāsanādi ca
svayameva nivṛttau tu dvitīyo vastiriṣyate
20.42
tṛtīyo'pi caturtho'pi yāvadvā sunirūhatā
viriktavacca yogārdīn vicāryāgre ca yojayet
20.43
koṣṇena vāriṇā snāto dhanvantarirataudanam
vikārā ye nirūḍhasya bhavanti malayatnaiḥ
20.44
te sukhoṣṇāmbusiktasya yānti bhuktavataśśamam
atha vātārditaṃ bhūyastathya evā'nuvāsayet
20.45
samyagdhīnātiśogeāśca tasya syuḥ snehapītavat
kiñcitkālaṃ sthito yaśca sapurīṣo nivartate
20.46
sānulomānilasnehastassidbhavamudāharet
ekaṃ trīn vā kaphātte tu snehavastiṃ prakalpayet
20.47
pañca vā sapta vā pitte navaikādaśa cāniṃle
punastato'pyayugmāṃstu punarāsthāpanaṃ tataḥ
20.48
kaphapittānaleṣvevaṃ yūṣakṣīrarasaiḥ kramāt
vātaghnauṣadhaniṣkvāthasiddhatailaiśśarorutaiḥ
20.49
vastireko'nile snigdhaḥ svādvamloṣṇo rasānvitaḥ
nyagrodhādigaṇakvāthapadmakādisitāyutau
20.50
pitte svāduhimau sājyakṣīrekṣurasamākṣikau
āragvadhādiniṣkvāthavatsakādiyutastathāḥ
20.51
rūkṣāssakṣaudragomūtrāstīkṣṇoṣṇakaṭukāḥ kaphe
trayaśca sannipāte'pi doṣān ghnanti yataḥ kramāt
20.52
tribhyaḥ paraṃ vastimato necchantyanye cikitsakāḥ
na hi doṣaścaturtho'sti punardīyaṃta yaṃ prati
20.53
utkleśanaṃ śuddhikaraṃ doṣāṇāṃ śamanaṃ kramāt
tridhaiva kalpayedvastimityanye'pi pracakṣate
20.54
doṣauṣadhādibalatassarvametat prabhāṇayet
prāk sneha ekaḥ paścānte dvādaśā''sthāpanāni tu
20.55
sānvāsanāni karmaivaṃ vastayastriṃśadīritāḥ
kālaḥ pañcadaśaiko'tra prāk sneho'nte trayastathā
20.56
ṣaṭpañcavastyantaritā, yogo'ṣṭau vastayo'tra tu
trayo nirūhāḥ snehāśca snehāvādyantayorubhau
20.57
snehavastiṃ nirūhaṃ vā naikamevātiśīlayet
utkleśāgnivadhau snehānnirūhānmārutād bhayam
20.58
snehayojanayuktyaivaṃ vastikarma tridoṣajit
hrasvayā snehapānasya mātrayā yojitassamaḥ
20.59
mātrāvastiḥ smṛtaḥ sneha,śśīlanīyassadākhilaiḥ
doṣaghno niṣparīhāro balyassṛṣṭamalaśca saḥ
20.60
asnigdhasvinnadehasya gurukoṣṭhasya yojitaḥ
śīto'lpasnehalavaṇadravyamātro ghano'pi vā
20.61
vastiḥ saṃkṣobhya taṃ doṣaṃ durbalatvādanirharan
karotyayogaṃ tena syādvātamūtraśakṛdgrahaḥ
20.62
nābhivastirujānāho hṛllepaśśvayathurgude
kaṇḍūrdehe ca vaivarṇyamaratirvahnimārdavam
20.63
tatrātisāravihitaṃ pācanakvāthamādiśet
pūtīkapippalyādyaṃ vā vilvadhānyādikaṃ tathā
20.64
phalavartyastathā svedāḥ kālaṃ jñātvā virecanam
vilvamūlatṛṇoddāruyavakolakulatthavān
20.65
surādimūtravān vastiryavānyādiyuto hitaḥ
raukṣyādinā vastiruddhaḥ pavano marmapīḍanam
20.66
gude koṣṭhe vidāhaṃ ca muṣkavaṃkṣaṇavedanām
ādhmānaṃ hṛdaye rodhamitaścetaśca dhāvanam
20.67
karoti tatra cābhyaktasvinne vartiṃ prayojayet
vilvādiśca nirūhassyāt pīlusarṣapakalkavān
20.68
saraḷāmaradārubhyāṃ sādhitaṃ cānuvāsanam
kurvato vegasaṃrodhaṃ pīḍito vātimātrayā
20.69
raukṣyāccairvā vāyunordhvamutkṣipto mukhanāsikāt
nireti mūrchāhṛllāsatṛddāhādīn pravartayet
20.70
mūrcchāvikāraṃ dṛṣṭvāsya siñcecchītāmbunā mukham
bījedākramanāśācca ghrāṇāyāmaṃ ca kārayet
20.71
pṛṣṭhapārśvodaraṃ mṛdnāt karairuṣṇairadhomukham
keśeṣūtkṣipya dhunvīta vividhaṃ bhrātayedapi
20.72
tathā vastiradho yāti pāyayeccāmlasaṃyutam
kuṣṭhakramukakalkaṃ ca vastiṃ so'syānulomayet
20.73
bilvādipañcamūlena siddho vastiruraḥsthite
śirasthe nāvanaṃ kāryaṃ pracchādyaṃ sarṣapaiśśiraḥ
20.74
atiyogena vastistu bhavet kukṣirujākaraḥ
virecanātiyogena sa tulyākṛtisādhanaḥ
20.75
bhūrikṣārādimān vastiḥ kuryāt pittāsravisrutim
gudaṃ dahanmohakarastatra kuryāccikitsitam
20.76
raktapittātisāraghnaṃ, kumbhaṃ drākṣāmbhasā pibet
saśarkarāṃ himāṃ peyāṃ snehavastau ca vakṣyate
20.77
śīto'lpo vādhike vāte pitte'tyuṣṇaḥ kaphe mṛduḥ
dattastairāvṛtaḥ sneho nāyātyabhibhavādapi
20.78
stambhorusadanādhmānajvaraśūlāṅgamardanaiḥ
pārśvarūgveparnairvidyādvāyunā snehamāvṛtam
20.79
vātahārinirūhaistaṃ cikitsetsānuvāsanaiḥ
tṛddāharāgasammohavaivarṇyatamakajvaraiḥ
20.80
vidyāt pittāvṛtaṃ svādutiktaistaṃ vastibhirharet
tandrāśītajvarālasyaprasekārucigauravaiḥ
20.81
saṃmūrcchāglānibhirvidyāt śleṣmaṇā snehamāvṛtam
kaṣāyatiktakaṭvādyairvastibhistaṃ virecayet
20.82
chardimūrcchāgnimāndyairvidyādatyaśanāvṛtam
tatra syāt kaṭupadvādyaiḥ kvāthaiścūrṇaiśca pācanaiḥ
20.83
viṇmūtrānilasaṅgādyairjñātvā snehaṃ viḍāvṛtam
snehasvedairvastibhiścāpyudāvartaharairharet
20.84
evaṃ nānāvikāreṣu pratikuryādyathāyatham
parityaktavikāraughassa yāvat prakṛtiṃ bhajet
20.85
gudottareṇa mārgeṇa datto bastistathottaraḥ
vastirogeṣu sarveṣāṃ yonigarbhāśaye striyāḥ
20.86
yojyo yantreṇa tatra syānmātrā śuktirvikalpya vā
atha snātāśitasyāsya snehavastividhānataḥ
20.87
ṛjoḥ sukhopaviṣṭasya pīṭhe jānusame mṛdau
hṛṣṭe meḍhe sthite carjau śanaiḥ srotoviśuddhaye
20.88
sūkṣmāṃ śalākāṃ praṇayet tayā śuddhe'nusīvanīm
āmeḍhranāntaṃ netraṃ ca niṣkampaṃ gudavattataḥ
20.89
pīḍite'nugate snehe snehavastikramo hitaḥ
vastīnanena vidhinā dadyāttrīṃścaturo'pi vā
20.90
anuvāsanavaccheṣaṃ sarvamevāsya cintayet
strīṇāmārtavakāle tu yonirhyahlātyapāvṛteḥ
20.91
vidadhīta tadā tasmādanṛtāvapi cātyaye
yonivibhraṃśaśūleṣu yonivyāpadyasṛgdare
20.92
mūtrāpatyādhvanoryojyaṃ vyaṅgulaṃ caturaṅgulam
yantrāgraṃ mūtrarogeṣu bālānāntvekamaṅgalam
20.93
prakuñco madhyamā mātrā bālānāṃ śuktireva vā
uttānāyāśśayānāyāssamyak saṅkocya sakthinī
20.94
ūrdhvajānvāstricaturānahorātreṇa yojayet
vastiṃ trirātramevaṃ ca snehamātrāṃ vivardhayet
20.95
tryahameva ca viśramya praṇidadhyāt punastryaham
yogāścātra vilikhyante prasiddhā vastikarmaṇi
20.96
balāṃ gūḍūcīṃ triphalāṃ sarāsnāṃ
dvipañcamūlaṃ ca palonmitāni
aṣṭau phalānyardhatulāṃ ca māṃsācchāgāt pacedaṃbu caturthaśeṣam
20.97
pūto yavānīphalabilvakuṣṭhavacāśatāhvāghanapippalīnām
kalkairguḍakṣaudrayutaissatailairyuktassukhoṣṇo lavaṇānvitaśca
20.98
bastiḥ paraṃ sarvagadapramāthī
svasthe hito jīvanabṛṃhaṇaśca
bastau ca yasmin paṭhito na kalkassarvatra dadyādamumeva tatra
20.99
dvipañcamūlasya raso'mlayuktassachāgamāṃsasya sapūrvapeṣyaḥ
trisnehayuktaḥ pravaro nirūhaḥ
sarvānilavyādhiharaḥ pradiṣṭaḥ
20.100
eraṇḍamūlāttripalaṃ palāśāttathā palāśaṃ laghupañcamūlam
rāsnābalācchinnaruhāśvagandhā
punarnavāragvadhadevadāruḥ
20.101
phalāni cāṣṭau salilāḍhakābhyāṃ
vipācayedaṣṭamaśeṣite'smin
vacāśatāhvāhapuṣāpriyaṅguyaṣṭīkaṇāvatsakabījamustam
20.102
dadyāt supiṣṭaṃ saha tārkṣyaśailamakṣapramāṇaṃ lavaṇāṃśayuktam
samākṣikastailayutassamūtro
bastirjayeddīpanapācano'sau
20.103
jaṅghorupādatrikapṛṣṭhakoṣṭhahṛdguhyaśūlaṃ gurutāṃ vibandham
gulmāśmavarmagrahaṇīgudotthāṃstāṃstāṃśca rogān kaphavātajātān
20.104
yaṣṭyāhvalodhrābhayacandanaiśca
śṛtaṃ payo'yaṃ kamalotpalaiśca
savirka kṣaudrayutaṃ suśītaṃ
pittāmayān hanti sajīvanīyam
20.105
kośātakāragvadhadevadārumūrvāśvadaṃṣṭrākuṭacārkapāṭhāḥ
paktvā kulatthān bṛhatīṃ ca toye
rasasya tasya prasṛtā daśa syuḥ
20.106
tān sarṣapailāmadanaissakuṣṭhairakṣapramāṇaiḥ prasṛtaiśca yuktān
kṣaudrasya tailasya śatāhvayasya
kṣārasya tailasya ca sārṣapasya
20.107
dadyānnirūhaṃ kapharogitāya
mandāgnaye cāśanavidviṣe ca
vakṣye mṛdūn snehakṛto nirūhān
sukhocitebhyaḥ prasṛtaiḥ pṛthak tuṃ
20.108
kṣīrād dvau prasṛtau kāryo madhuvailaghṛtāttrayaḥ
khajena mathito vastirvātaghno balavarṇakṛt
20.109
ekaikaprasṛtastailaprasannākṣaudrasarpiṣām
vilvādimūlakvāthau dvau kaulatthād dvau sa vātajit
20.110
paṭolanimbapūtīkarāsnāsaptacchadāmbhasaḥ
prasṛtaḥ pṛthagājyācca vastissarṣapakalkavān
20.111
sa pañcatikto'bhiṣyandakṛmikuṣṭhapramehahā
catvārastaila gomūtradadhimaṇḍāmlakāñcikāt
20.112
prasṛtāssarṣapaiḥ piṣṭairviṭsaṅgānāhabhedanaḥ
payasyekṣusthirārāsnāvidārīkṣaudrasarpiṣaḥ
20.113
ekaikaprasṛto vastiḥ kṛṣṇakalkau vṛṣatvakṛt
siddhavastīnato vakṣye sarvadā tān prayojayet
20.114
nirvyāpado bahuphalān balapuṣṭikarān sukhān
madhutaile same karṣaṃ saindhavād dvipicūmisiḥ
20.115
eraṇḍamūlakvāthena nirūho māghutailikaḥ
rasāyanaṃ pramehārśaḥkṛmigulmāntravṛddhihṛt
20.116
sayaṣṭīmadhukaścaiṣa cakṣuṣyo raktapittajit
yāpano ghanakalkena madhutailarasājyavān
20.117
pāyujānūruvṛṣaṇavastimehanaśūlanut
prasṛtāṃścairghṛtakṣaudravasātailaiḥ prakalpayet
20.118
yāpanaṃ saindhavārdhākṣapuṣārdhapalānvitam
eraṇḍamūlaniṣkvātho madhutailaṃ sasaindhavam
20.119
eṣa yuktaratho vastissavacāpippalīphalaḥ
sakvātho madhuṣaḍgranthāśatāhvāhiṅgusaindhavam
20.120
devadāru ca rāsnā ca vastirdoṣaharaśśivaḥ
pañcamūlasya niṣkvāthastailaṃ māgadhikā madhu
20.121
sasaindhavassamadhukassiddhavastiriti smṛtaḥ
snehāṃścāyantraṇān siddhān siddhadravyaiḥ prakalpayet
20.122
doṣaghnāssaparīhārā vakṣyante snehavastayaḥ
daśamūlaṃ balāṃ rāsnāmaśvagandhāṃ punarnavām
20.123
gulūcyeraṇḍapūtīkabhāṅgīvṛkṣakarohiṣam
śatāvarīṃ sahacaraṃ kākanāsāṃ palāṃśikam
20.124
yavamāṣātasīkolakulasthān prasṛtonmitān
vahe vipācya toyasya droṇaśeṣeṇa tena ca
20.125
pacettailāḍhakaṃ paiṣyairjīvanīyaiḥ palonmitaiḥ
anuvāsanamityetatsarvavātavikāranut
20.127
ānūpānāṃ vasā tadvat jīvanīyopasādhitā
saindhavenāgnivarṇena taptaṃ cānilajid ghṛtam
jīvantīṃ madanaṃ medāṃ śrāvaṇīṃ madhukaṃ balām
20.128
śatāhvarṣabhakau kṛṣṇāṃ kākanāsāṃ śatāvarīm
svaguptāṃ kṣīrakākoḷīṃ karkaṭāruyāṃ śaṭhīṃ vacām
20.129
piṣṭvā tailaghṛtaṃ kṣīre sādhayeta caturguṇe
bṛṃhaṇaṃ vātapittaghnaṃ balaśuklāgnivardhanam
20.130
rajaśśukrāmayaharaṃ putriyaṃ cānuvāsanam
saindhavaṃ madanaṃ kuṣṭhaṃ śatāhvā niculò vacā
20.131
hrīberaṃ madhukaṃ bhārṅgī devadāru sakaṭphalam
nāgaraṃ puṣkaraṃ medā cavikā citrakaśśaṭhī
20.132
viḷaṅgātiviṣā śyāmā hareṇurnīlinī sthirā
vilvājamaudau capalā dantī rāstrā ca taissamaiḥ
20.133
sādhyemeraṇḍajaṃ tailaṃ tailaṃ vā kapharoganut
vardhmodāvartagulmārśaḥplīhamehāḍhyamārutān
20.134
ānāhamaśmarīṃ cāśu hanyāttadanuvāsanam
sādhitaṃ pañcamūlena tailaṃ vilvādināthavā
20.135
kaphaghnaṃ kalpayettailaṃ dravyairvā kaphaghātibhiḥ
phalairaṣṭaguṇaiścāmlaissiddhamanvāsanaṃ hitam
20.136
balakālarogadoṣaprakṛtīḥ pravibhajya yojito vastiḥ
svaiḥ svairauṣadhavagaiḥ kṛcchrān rogānivartayati
20.136.p1
iti hṛdayapriye prathamakhaṇḍe vastikalpaṃ nāma ekādaśo'dhyāyaḥ
Linked texts (8)
- Aṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Vāgbhaṭasaṃhitā — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Cakradatta (Cikitsāsaṅgraha) — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
- Śārṅgadharasaṃhitā — Śārṅgadhara (physician), Sanskrit
- Paribhāṣāpradīpa — Govindasena, Sanskrit
- Cakrasaṃgraha — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
- Vāgbhaṭamaṇḍana — Narahari, Sanskrit