Pramāṇa · Search · About · API

Hridayapriya 26: atha dvitīyakhaṇḍaḥ

Hṛdayapriyā 26

Language
Sanskrit

atha dvitīyakhaṇḍaḥ

26.p1

prathamakhaṇḍaḥ samāptaḥ

26.p2

prathamo'dhyāyaḥ

26.p3

dūtādilakṣaṇam

26.1

athāto vakṣyate sthānaṃ sanidānaṃ cikitsitam
sādhyāsādhyavibhāgārthamādau dūtādilakṣaṇam

26.2

pāṣaṇḍāśramavarṇānāṃ savarṇāḥ karmasiddhaye
ta eva viparītāḥ syurdūtāḥ karmavipattaye

26.3

dīnaṃ bhītamaniṣṭokti raktamālyānulepanam
daṇḍinaṃ jaṭilammuṇḍamāhvayantaṃ ca dūrataḥ

26.4

śastriṇaṃ tailapaṅkāṅgaṃ kāṣṭhaloṣṭādimardinam
ārdravastraṃ ca jānīyāddūtamapriyamūcakam

26.5

aśastacintāvacane nabhe chindati bhindati
juhvāne pāvakaṃ piṇḍān pitṛbhyo nirvapatyapi

26.6

supte muktakace'bhyakte rudatyaprayate'thavā
vaidye dūtā manuṣyāṇāmāgacchanti mumūrṣatām

26.7

tathārdharātre madhyāhne sandhyayoḥ parvavāsare
ṣaṣṭhīcaturthīnavamīrāhuketūdayādiṣu

26.8

bharaṇīkṛttikā''śleṣāpūrvā''drāpitryanairṛte
dūtasya sparśanaṃ nābhināsākeśanakhadvije

26.9

guhyapṛṣṭhastanagrīvājaṭhare'pyaśubhapradam
dūtālāpe nirgame ca gṛhaprāptau ca rogiṇaḥ

26.10

nimittamaśubhaṃ paśyanna cikitsāparo bhavet
rodanaṃ patanaṃ pūrṇapātrādeḥ krūranisvanaḥ

26.11

chatravastrādisaṅgo vā pūtigandhodgamaḥ śrutiḥ
pathacchedo'himārjāragodhāmakulavānaraiḥ

26.12

udaśviccarmalavaṇatūlatailāyasendhanam
mārjanīśūrpaparaśubhasmasarpapakardamāḥ

26.13

vidhavākāsakharapāṣaṇḍatṛṇāni ca
nirgacchato'bhiyātāni sūcayanti śubhetaram

26.14

dadhyakṣatekṣuniṣpāvapriyaṅgumadhusarpiṣām
yāvakāñjanaśṛṅgāraghaṇṭādīpasaroruhām

26.15

dūrvārdramatsyamāṃsānāṃ lājānāṃ phalabhakṣyayoḥ
ratnebhapūrṇakumbhānāṃ kanyāyāsyandanasya ca

26.16

narasya vardhamānasya devatānāṃ nṛpasya ca
śuklānāṃ sumanovastracāmarāmbaravājinām

26.17

sādhuśaṅkhadhvajoṣṇīṣatoraṇasvastikasya ca
bhūmessamuddhṛtāyāśca vahneḥ prajvalitasya ca

26.18

manojñasyānnapānasya pūrṇasya śakaṭasya ca
nṛbhirdhenvāssavatsāyā baḍavāyāḥ striyā api

26.19

baddhaikadhenoriṣṭasya mukurādeśca darśanam
pathi veśmapraveśe ca vidyādārogyalakṣaṇam

26.20

dadhyakṣatādikaṃ yacca pitṛkarmopayogikam
gṛhapraveśe dṛṣṭaṃ cet tadbhavenmṛtisūcakam

26.21

ataḥ parantu vikṛtivijñānīyannirūpyate
puṣpaṃ phalasya dhūmo'gnervarṣasya jaladodayaḥ

26.22

yathā bhaviṣyato liṅgaṃ riṣṭaṃ mṛtyostathā dhruvam
ariṣṭaṃ nāsti maraṇaṃ dṛṣṭariṣṭaṃ ca jīvitam

26.23

ariṣṭe riṣṭavijñānaṃ na ca riṣṭe'pyanaipuṇāt
rūpendriyasvaracchāyāpraticchāyākriyādiṣu

26.24

anyeṣvapi ca bhāveṣu prākṛteṣvanimittataḥ
vikṛtiryā samāsena riṣṭaṃ taditi lakṣayet

26.25

keśaroma nirabhyaṅgaṃ yasyābhyaktamivekṣyate
yasyātyarthaṃ cale netre stabdhāntargatanirgate

26.26

jihvavistṛtasaṃkṣipte saṃkṣiptāvinatabhruṇī
nāsikātyarthavivṛtā saṃvṛtā piṭakācitā

26.27

ucchūnā sphuṭitā mlānā yasyoṣṭhaṃ yātyadho'dharaḥ
ūrdhvaṃ dvitīyassyātāṃ vā pakvajambūnibhāvubhau

26.28

dantāssaśarkarāśśyāvāstāmrāḥ puṣpitapaṅkitāḥ
sahasaiva pateyurvā jihvā jihmā visarpiṇī

26.29

śūnā śuṣkā guruśyāvā liptā suptā sakaṇṭakā
śiraśśirodharāṃ voḍhuṃ pṛṣṭhaṃ vā bhāramātmanaḥ

26.30

hanū vā piṇḍamāsyasthaṃ śaknuvanti na yasya ca
yasyānimittamaṅgāni gurūṣyatilaghūni vā

26.31

viṣadoṣādvinā yasya khebhyo raktaṃ pravartate
utsiktaṃ mehanaṃ yasya vṛṣaṇāvatinissṛtau

26.32

ato'nyathā vā yasya syātsarve te kālacoditāḥ
yasyāpūrvāssirā rekhā vālendrākṛtayo'pi vā

26.33

lalāṭe vastiśīrṣe vā ṣaṇmāsaṃ tasya jīvitam
mūrdhni bhruvorvā jāyante sīmantāvartakā navāḥ

26.34

mṛtyuḥ svasthasya ṣaḍrātrāt trirātrādāturasya tu
jihvā śyāvā mukhaṃ pūti savyamakṣi nimajjati

26.35

khagā vā mūrdhni līyante yasya taṃ parivarjayet
yasya snātānuliptasya pūrvaṃ śuṣyatyuro bhṛśam

26.36

ārdreṣu sarvagātreṣu so'rdhamāsaṃ na jīvati
akasmādyugapad gātre varṇau prākṛtavaikṛtau

26.37

tathaivopacayaglāniraukṣyasnehādi mṛtyave
yasya sphuṭeyuraṅgulyo nākṛṣṭyā na sa jīvati

26.38

kṣayakāsādiṣu tathā yasyāpūrvo dhvanirbhavet
hrasvo dīrgho bhavecchvāsaḥ pūtissurabhireva vā

26.39

āplutānāplute kāye yasya gandho'timānuṣaḥ
malavastravraṇādau vā paryāptaṃ tasya jīvitam

26.40

satatoṣmasu gātreṣu śaityaṃ yasyopalakṣyate
śīteṣu bhṛśamauṣṇyaṃ vā svedaḥ stambho'pyahetukaḥ

26.41

urasyūṣmā bhavedyasya jaṭhare cātiśītatā
bhinnaṃ purīṣaṃ tṛṣṇā ca sa pretādhipagocaraḥ

26.42

mūtraṃ purīṣaṃ niṣṭhītaṃ śuklaṃ cāpsu nimajjati
niṣṭhyūtaṃ bahuvarṇaṃ vā yasya māsātsa naśyati

26.43

arundhatīṃ vyomagaṅgāṃ yo dhruvaṃ ca na paśyati
paśyatyanetrarogo vā candraṃ vikṛtarūpiṇam

26.44

dīpagandhaṃ na jānāti ṣaṇmāsaṃ na sa jīvati
asato rūpaśabdādīn yo jānāti sato na ca

26.45

gandhasparśarasādīn vā manyate yo viparyayāt
jānātyatīndriyaṃ yaśca teṣāmmaraṇamādiśet

26.46

ātapādarśatoyādau praticchāyā śarīragā
chinnā vyaṅgā ca vikṛtā yasya syāt sa ca mṛtyave

26.47

varṇaprabhāśrayā chāyā sā viparyeti yasya vā
svarahānirayuktyā vā vivakṣuryaśca muhyati

26.48

aṅgaghātaṃ ca no vetti teṣāṃ maraṇamādiśet
nikarṣanniva yaḥ pādau cyutāṃsaḥ parisarpati

26.49

hīyate balataścāthyo'nnamaśnan hitaṃ bahu
dīrghamucchvasya yo hrasvaṃ niśvasya paritāmyati

26.50

drutapracalanādiṃ ca viṣamaṃ spandate bhṛśam
śiro vikṣipate kṛcchrādyo'bjayitvā prapāṇikau

26.51

yo lalāṭātsrutasvedaḥ ślathasandhānabandhanaḥ
utthāpyamānasaṃsaṃmuhyedyo balī durbalo'pi vā

26.52

uttāna eva svapiti yaḥ pādau vikaroti ca
śayanāsanakuḍyādau yo'sadeva jighṛkṣati

26.53

ahāsyahāsī sammuhyet phūtkārāṃśca karoti yaḥ
baliṃ balibhujo yasya praṇītaṃ nopabhuñjate

26.54

bhiṣagbheṣajapānānnagurumitradviṣaśca ye
vaśagāstva sarva evaite vijñeyāssamavartinaḥ

26.55

bhaktiśśīlaṃ smṛtistyāgo buddharbalamahetukam
ṣaḍetāni nivartante ṣaḍbhirmāsairmariṣyataḥ

26.56

mattavad gativākkampamohā māsānmariṣyataḥ
naśyatyajānan paḍahāt keśolluñchanavedanām

26.57

atyāhāro'pyanāhāro nirnidro vātinidrakaḥ
vikārāṇāṃ nivṛttirvā sahasā sambhavo'pi vā

26.58

iṣṭāḥ pratīpā yasya syurvinaśyanti ca te javāt
jvaro nihanti balavān kṣīṇaṃ śūnaṃ hatānalam

26.59

śvāsinaṃ saktavacanaṃ raktākṣaṃ hṛdi śūlinam
raktapittaṃ bhṛśaṃ raktaṃ kṛṣṇamindradhanuṣprabham

26.60

romakūpodgataṃ pūti śrūyatīsāraśophavat
yakṣmā pārśvarujānāharaktacchardyasatāpinam

26.61

chardirviṭpūyaraktāḍhyā mahāvegā sacandrakā
tṛṣṇānyarogaglapitaṃ bahirjihvaṃ vicetanam

26.62

madātyayo'tiśītārtaṃ kṣīṇaṃ tailanibhānanam
aśām̐si pāṇipādanābhigudamuṣkāsyaśophinam

26.63

hṛtpārśvāsrujāchardipāyupākajvarāturam
atīsāro yakṛtkhaṇḍamāṃsadhāvanamecakaiḥ

26.64

tailamajjāvasāraktairyukto'nekavidho'nvavān
pārśvāsthiśūlinaṃ kṣīṇaṃ sajvarānāhahṛddvamim

26.65

aśmarī śūnavṛṣaṇaṃ baddhamūtraṃ rujārditam
mehastṛddāhapiṭakāmāṃsakothātisāriṇam

26.66

piṭakā marmahṛtpṛṣṭhastanāṃsagudamūrdhagāḥ
parvapāṅkarasthā vā mandotsāhaṃ pramehiṇam

26.67

gulmassirāvṛtaśchardihidhmādhmānarujājvaraiḥ
kāsapīnasahṛllāsaśvāsātīsāraśophavān

26.68

viṇmūtrasaṃgrahaśvāsaśophahidhmāmajvaraiḥ
mūrcchāccharddatisāraiśca jaṭharaṃ hanti durbalam

26.69

śūnākṣaṃ kuṭilopasthaṃ reke'pyānāhinaṃ muhuḥ
pāṇḍurogiśvayathumān pītākṣinakhadarśanaḥ

26.70

tandrādāhāruciccharddimūrcchādhmānātisāravān
anekopadravayutaḥ pādābhyāṃ prasṛto naram

26.71

nārīṃ śopho mukhāddhanti kukṣiguhyāddubhāvapi
jvarātisārau śophānte śvayathurvā tayoḥ kṣaye

26.72

durbalasya viśeṣeṇa jāyante'ntāya dehinaḥ
visarpaḥ kāsavaivarṇyajvaramūrcchāṅgabhaṅgavān

26.73

bhramāsyaśoṣahṛllāsadehadāhātisāravān
kuṣṭhaṃ viśīryamāṇāṅgaṃ raktanetraṃ hatasvaram

26.74

mandāgniṃ jantubhirjuṣṭaṃ hanti tṛṣṇātisāriṇam
vātāṣṭhīlātisaṃvṛddhā satṛṣṇā hanti hṛdgatā

26.75

vātavyādhau tu nāsāyā jihmatā vaṃkṣaṇe'tiruk
tathā vastiśironābhihṛdaye kṣīṇadehatā

26.76

tṛṣṇā bhinnapurīṣatvaṃ stimitatvātatākṣate
jvaraśca sandhiviśleṣo mumūrṣorupajāyate

26.77

masūrikā pravhāḷābhā līnāśvāsātisāradāḥ
antarvaktrā masūrābhāḥ kiṇābhāśca mṛtipradāḥ

26.78

rujāvihīnā vātotthāḥ pittajā dāhavarjitāḥ
kaphādvraṇāḥ pūyahīnāḥ ghnanti marmaṇi cārujaḥ

26.79

viṇmūtramārutavahāḥ kramiṇaśca bhagandarāḥ
ghnanti sarvāmayāḥ kṣīṇasvaradhātubalānalam

26.80

śvayathuryasya pādasthaḥ parisraste ca piṇḍike
sīdataḥ sakthinī caiva taṃ bhiṣak parivarjayet

26.81

ānanaṃ hastapādaṃ ca viśeṣādyasya śuṣyati
śrūyate vā vinā dehāt sa māsādyātipañcatām

26.82

balamāṃsakṣayastīvro rogavṛddhirarocakaḥ
yasyāturasya jāyante trīn pakṣān na sa jīvati

26.83

yamuddiśyauṣadhe'nne vā kalpyamāne viparyayaḥ
yasya vā bahuśaḥ siddhamauṣadhaṃ ca na sidhyati

26.84

yākyairvihatavīryatvāt tasya nāsti cikitsitam
śvāsānāmapi cihnāni vakṣyamāṇāni lakṣayet

26.85

kathayenna ca pṛṣṭo'pi duśravaṃ maraṇaṃ bhiṣak
hatāsubandhumitrāṇānnacecchettaṃ cikitsitum

26.86

maraṇaṃ prāṇināṃ dṛṣṭamāyuḥpuṇyobhayakṣayāt
tayorapyakṣayāt proktaṃ viṣamaparihāriṇām

Linked texts (6)