Tantrayukti 1.p6
Tantrayukti 1.p6
- Language
- Sanskrit
1.p6
tatra piṇḍavyākhyā nāma - saṅkṣepatayā sūtrarūpeṇādhyāyādīnāṃ vyākhyā. yathā- rūpendriyasvaracchāyāpraticchāyākriyādiṣu. anyeṣvapi ca bhāveṣu prākṛteṣvanimittataḥ.. vikṛtiryā samāsena riṣṭaṃ taditi lakṣayet. ityanena sakariṣṭādhyāya samāsa uktaḥ.
2 padavyākhyā nāma - yatpadānāṃ chedaṃ kṛtvoccāraṇam. yathā - atha ataḥ āyuṣkāmīyaṃ adhyayaṃ vi ākhyāsyāmaḥ. iti saptapadaṃ sūtraṃ pūrvaṃ vyākhyātam.
3 padārthavyākhyā nāma teṣāmeva padānāṃ vivaraṇam. yathā atha śabdaṃ ānantarye adhikāre vā ataḥ śabdo hetāvityādi.
4 adhikaraṇavyākhyā nāma yadvastukṛtamārabhya tadanuṣaṅgeṇa vyākhyānamārabhyate. yathā- athāto dinacaryādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ. iti pratyutya brāhme muhūrta uttiṣṭhetsvastho rakṣārthamāyuṣaḥ. ityādinā saiva dinacaryā vivṛtya vyākhyāyate savistarā.
5 prakaraṇavyākhyā nāma yasminnarthe sūtre vā prakṛtenāprakṛtaṃ sādhyate yathā - trilavaṇādye cūrṇe guṇānuktvā'bhayākhye evamāha samānaṃ pūrveṇa iti. tatra samānaguṇatā vyākhyātā.
6 arthavyākhyāna nāma yatra prakaraṇe sūtre vā svabhāvasyopavarṇanaṃ kriyate. tadyathā - prakṛtirucyate svabhāvaḥ. sa punarāhārauṣadhadravyāṇāṃ svabhāviko gurvādiguṇayogaḥ. tadyathā- māṣamudgayoḥ sūkaraiṇayośca.
7 kṛcchravyākhyā nāma - yatra leśata uktānāmavispaṣṭānāṃ prakaraṇe sūtre vā arthānāṃ yatnata udbhāvanaṃ kriyate. tadyathā- anuyāyātpratipadaṃ sarvadharmeṣu madhyamām. iti leśato bruvāṇaḥ śāstrakāraḥ sarveṣu hetuliṅgauṣadhādiṣu madhyamā pratipadāśrayaṇīyeti sūcayati.
8 phalavyākhya nāma - yatra vastuni bahuṣvaniścitārtheṣvekīyamateṣu prastuteṣu vastusārabhūtaṃ svamataṃ svamarthamupanikṣipyaikīyamatāni tasminneva svamate'ntarbhāvaṃ nayati. yathā dvādaśa prasṛto nirūhaḥ kāryaḥ ityeke. mātrāṃ tripalikāṃ kuryāt snehamākṣikayoḥ pṛthak. ityādyanye. tadetāni matāni doṣauṣadhabalāpekṣayā svamatāntarbhāvitāni pramāṇāni ca. yathoktaṃ- doṣauṣadhādibalataḥ sarvametatpramāṇayet. anyonyaviruddhamapi samyaṅnirūḍhaliṅgaṃ tu nāsambhāvya nivartayet.. iti.
9 uccitakavyākhyā nāma- yasmin sūtre nidarśanabhūtānyudāharaṇāni tantrāntaḥ samākṛṣyārthaḥ śasyate. yathā- pṛthivyādiṣu ca mahābhūtasaṃjñā sthāpitā rasādiṣu ca dhātusaṃjñā niveśitā. rasāsṛṅmāṃsamedo'sthimajjaśukrāṇi dhātavaḥ. iti. punarucyate- parasparopasaṃstambhāddhātusnehaparamparā. iti. atra kiṃ dhātorgrahaṇena bhūtānyapi dhātuśabdavācyāni bhavanti iti.
10 nyāsavyākhyā nāma - yasminnadhikāre vartamāne tenādhikaraṇārthena sahitaṃ sambandhamabhivīkṣyānyasyārtho vinikṣipyate. yathā -dṛśyante bhagavan kecidātmavanto'pi rogiṇaḥ. iti hitāhitavibhāgasya phalaṃ prati saṃśayamabhivikṣya na cikitsā'cikitsā ca tulyā bhaviturmahati. ityādinā uttaraṃ datvā tenaiva prasaṅgenānyo'rtho nikṣipyate. yathā - etattadamṛtaṃ sākṣājjagadāyāsavarjitam. yāti halāhalatvaṃ tu sadyo durbhājanasthitam.. iti. evamanyeṣāmapyarthānāṃ sambandhamavadhāryaṃ vyākhyā'rthārhā kalpanīyā.
11 prayojanavyākhyā nāma- yatsūtramabhidhīyamānaṃ svārthasya niṣpattau nimittabhāvamupaiti. yathā - ukto'ṅgavibhāge'nekadhā sirāvistaraḥ. na ca tena sirāvistaraṇoktena kiñcidihopakāro dṛśyate. yadi prakaraṇāvasare prayojanamidaṃ brūyāt ityavedhyavibhāgārthaṃ pratyaṅgaṃ varṇitāḥ sirāḥ. etadarthaṃ sirāvaraṇaṃ pravṛttam.
12 anulomyaṃ nāma
Linked texts (2)
- Carakasaṃhitā — Agniveśa (Āyurveda) & Caraka, Sanskrit
- Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit