Naditarangini (Nāḍītaraṅgiṇī)

नाडीतरङ्गिणी

Language: Sanskrit
Extent: 97 passages, 1,045 words
Text: partly digitised
Source: archiveorg · Nadi Gyana Tarangini Aur Anupana Tarangini Nauka Rasik Bihari Raghunath Prasad Sukal Sanskrit and Hindi… · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…

1 — 17 parts
2 atha nāḍīsparśnavidhiḥ || vāratrayaṃ parī- — 79 parts
3 — 1 part

Text

1.1

natvā śrīrāghavaṃ devaṃ bhūmijāramaṇaṃ harim
racayāmyatha lolākṣināḍījñānataraṃgiṇīm

1.2

jñātvā kālaṃ balaṃ bāle nṛṇāmādhunikaṃ vayaḥ || parāśarādikarṣīṇāṃ vākyaiḥ
siddhāṃtināmapi

1.3

nīratīrādirūpaiśca
svarṇaratnādikairyathā || kirīṭaṃ bhūmipālānāṃ maharghaiḥ suṣamāpradam

1.4

cāpalyaṃ me kṣamiṣyaṃti vidvāṃso gatamatsarāḥ || mūrkhāṇāṃ matsaravatāṃ virodhaiḥ kā kṣatirmama

1.5

lolākṣī pṛcchati
vada bhiṣagvara kaṃjavilocana
pavanapittakaphairdharmanīgatim
tava mukhābjavaco'mṛtapānato
bhavati me manasi pravaraṃ sukham

1.6

kecidvātaṃ vadaṃtyādau kecitpittaṃ bhiṣajvarāḥ || niścitaṃ brūhi kaścādau ko madhyeṃ'te ca kaḥ pṛthak

1.7

kaṃ devāḥ sāṃti nāḍīnāṃ kathaṃ tāṃśca parīkṣayet || anāpṭaṣṭaṃ ca yatkiṃcittadapi pravada priya

1.8

raghunāthaprasādaḥ
ayi śṛṇu kuṃjaragāmini kāṃte ṛṣivacanāni vadāmyahamadyā
ghanakucayugmavare vidhuvaktre matimati buddhimadātmabhavā tvam

1.9

śrīśrīnivāsatātāryaḥ suprasanno mayi
sthitaḥ || raghunāthaprasādo'pi kavitve'to'śramaṃ kṣamaḥ

1.10

vātikāyāḥ patirbrahmā paittikāyātriśūladhṛk || ślaiṣmikāyāḥ patirviṣṇurvadaṃtīti vipaścitaḥ

1.11

anyacca—
vātikāyāḥ patirvāyuḥ paittikāyā divākaraḥ|| ślaiṣmikāyāḥ patiścaṃdro vadaṃtīti munīśvarāḥ

1.12

atha nāḍījñānayogyavaidyaḥ || sthiracitto
nirogaśca sukhāsīnaḥ prasannadhīḥ || nāḍī
jñānasamarthaḥ syādityāhuḥ paramarṣayaḥ

1.13

atha nāḍījñānāyogyavaidyaḥ || pītamadyaścaṃcalātmā malamūtrādivegayukt || nāḍījñāne'samarthaḥ syādyomātkrāṃtaśca kāmukaḥ

1.14

atha nāḍīṃ draṣṭuṃ yogyo rogī||tyaktamūtrapurīṣasya sukhāsīnasya rogiṇaḥ ||aṃtarjānukarasyāpi nāḍīṃ samyakparīkṣayet

atha nāḍīṃ draṣṭumayogyaḥ || sadyaḥ snātasya
bhuktasya tathā tailāvagāhinaḥ || kṣuttṛṣārtasya suptasya nāḍī samyaḍ na buddhyate 15
atha strīpuṃsornāḍījñānabhedamāha
yoṣito vāmabhāgasya dakṣiṇasya
ca nurbhiṣak|| paśyetsvānubhavānnāḍīmabhyāsenāpi ratnavat

1.17

asya bhedasya kāraṇaṃ taṃtrāṃtare coktam|| kūrmo vai dehināmastinābhisthāne sadā sthitaḥ || strīṇāmūrdhvamukhaḥ puṃsāmadhovaktraḥ prakīrtitaḥ

1.18

tasyaiva dākṣiṇe bhāge nāḍī jñeyā bhiṣagvaraiḥ||anena kāraṇenaiva nārīpuṃsoryatikramaḥ

atha nāḍīsparśnavidhiḥ || vāratrayaṃ parī-

2.19

kṣeta dhṛtvā dhṛtvā vimucya ca || vimarśya bahudhā buddhyā tato rogaṃ vinirdiśet

2.20

anyacca || īṣaddhināmitamaye vitatāṃguliṃ
ca bāle nigṛhya karamāmayino janasya||puṃso'pasavyamapi savyakareṇa paśyennāḍayāṃ
ca ścāśvadapasavyakarāṃgulībhiḥ

2.21

pittaṃ
samīraṇamatho hi kaphaṃ krameṇa hāṃguṣṭhamūlata iti pravadaṃti vaidyāḥ|| nāryāstu vāmamapasavyakareṇa dhīraḥ saṃgṛhya savyakarakāṃgulimistathaiva

2.22

uktaṃ ca parāśarasanatkumārābhyām
vātādhikā vahenmadhye tvagre vahati pittalā || aṃte śleṣmavatī jñeyā miśrite
miśri tā bhavet

2.23

vakrago yathā

2.24

evaṃ madhyagato vāyuḥ
kṛtvā pittaṃ puraḥsaram||svānugaṃ kaphamādāya nāḍyāṃ vahati sarvadā

2.25

ataeva ca
pittasya jñāyate capalā gatiḥ || vakrā pramaṃ
janasyāpi vaidyairmandā kaphasya ca

2.27

vā
tāgre'sti gatiḥ śīghrā tṛṇasyeti viddaśya
tām || maṃdānugasya vakrā vai maruto madhyaga
sya ha ||26||tathā'traiva ca jñātavyā gati
rdoṣātrikodbhavā|| nānyathā jñāyate snāyurga
tiretaddiniścitam

2.28

tadidaṃ kāraṇam| pittaṃ paṃgu kaphaḥ paṃ-guḥ paṃgavo maladhātavaḥ || vāyunā ya tra nīyaṃte tatra varṣāti meghavat

2.29

atha svasthasya nāḍīlakṣaṇam| bhū- nāgasadṛśī prāyaḥ svacchā svastha- sya vai śirā| sukhitasya sthirā jñe- yā tathā balavatī matā

2.30

prātaḥ snigdhā śirā jñeyā madhyāhne'pyuṣṇatānvitā || sāyāhne dhāvamānā ca
sadā rogavivarjitā

2.31

atha nāḍayā gatirucyate|| vātādyakagatirnāḍī pittāccapalagā bhavet|| kaphānmaṃdagatiścaiṣā miśrite miśragā tathā

2.32

anyacca || sarpajalaukādigatiṃ vadaṃti hi budhāḥ prabhaṃjane nāḍīm||pitte ca kākalāvaka
mekādigatiṃ tathā capalām

2.34

rājahaṃsamayūrāṇāṃ pārāvatakapotayoḥ|| ku
kkuṭādigatiṃ dhatte dhamanī kaphasaṃgatā 33
sarpādigatikāṃ nāḍīṃ kākādigatikāṃtathā || vātapittāmayonmiśrāṃ pravadaṃti
bhiṣagvarāḥ

2.35

daṃdaśūkagatiṃ nāḍīṃ kadāciddhaṃsagāminīm|| kaphavātāmayonmiśrāṃ pravadaṃti
bhiṣagvarāḥ

2.36

maṃḍūkādigatiṃ nāḍīṃ kadāciddhaṃsagāminīm|| kaphapittāmayonmiśrāṃ pravadaṃti
bhiṣagvarāḥ

2.37

anye'pyāhuḥ || kṣaṇe vakrā kṣaṇe tīvrā
madhyamātarjanītale || sphuṭā bhavati
sā nāḍī vātapittagadodbhavā

2.38

sphuṭā vakrā ca maṃdā ca madhyamānāmikātale || yā bhavetsā hi vijñeyā
kaphavātasamudbhavā

2.39

kṣaṇe maṃdā kṣaṇe tīvrā'nāmikātarjanītale || sphuṭā syātsādharā jñeyā
kaphapittasamudbhavā

2.40

anye cānyarītyā sphuṭamāhuḥ
vātasthāne ca yā tīvrā vātapittagadoddhavā || maṃdā vātakaphonmiśrā
madhyamādho hi nāḍikā

2.41

pittasthāne ca yā vakrā pittavātoddhavā ca sā || maṃdā pittakaphātaṃkasaṃbhavātarjanītale

2.42

kaphasthāne ca yā tīvrā kaphāpittagadoddhavā || vakrā śleṣmamarunmiśrātaṃke sānāmikātale

2.43

atha jvarakāmādināḍīlakṣaṇam || jvarakopena dhamanī soṣṇā vegavatī bhavet||kāmakrodhāddegavahā kṣīṇā ciṃtāmayaplutā

2.45

maṃdāgneḥ kṣīṇadhātośca nāḍī maṃdatarā bhavet || amṛkpūrṇā bhavetkoṣṇā gurvī
sāmā garīyasī||44||laghvī vahati dīpcalledgnestathā vegavatī matā|| sukhitasya sthirā
jñeyā tathā balavatī smṛtā

2.46

atha sannipātanāḍīlakṣaṇam||lāvatittiravartīkagamanā sannipātata:||aṃgulītritaye'pi syātpravyaktā sā dharā dhruvam

2.47

gatise calatī hai so sannipātakī tīnoṃ aṃgulianyacca || kāṣṭhakuḍḍhoyathā kāṣṭhaṃ kuṭṭate
cātivegataḥ || sthitvāsthitvā tathā
nāḍī sannipāte bhaveddhruvam

2.48

atha sādhyāsādhyavicāraḥ || spaṃdate caikamānena triṃśadvāraṃ yadā gharā || svasthānena
tadā nūnaṃ rogī jīvati nānyathā

2.49

athāsādhyanāḍīlakṣaṇam || sthirā nāḍī
bhavedyasya vidyuddyutirivekṣate || dine kaṃjīvitaṃ tasya dvitīye mṛtyureva ca

2.50

atisūkṣmātivegā vā śītalā ca
bhavedyadi || tadā vaidyo vijānīyādayaṃ rogī vinaśyati

2.51

tiryaguṣṇā ca yā nāḍī sarpavegavattarā || kaphapūritakaṃṭhasya jīvitaṃ tasya durlabham

2.52

dṛśyate caraṇe nāḍī kare naiva vidṛśyate || mukhaṃ vikasitaṃ yasya jīvitaṃ
tasya durlabham

2.53

kaṃpate spaṃdate'tyaṃtaṃ punaḥ spṛśāti cāṃgulīḥ || tāmasādhyāṃ vijānīyānnāḍīṃ dūreṇa varjayet

2.53-2

nār̤ī asādhya jānake dūrahīse tyāga de

2.54

śīghrā nāḍī malopetā śītalā vātha
hṛyate || dvitīye divase mṛtyustasya
nurbhavati dhruvam

2.55

mukhe nāḍī vahettīvrā kadācicchītalā vahet||āyāti picchalaḥ svedaḥ
saptarātraṃ sa jīvati

2.56

mukhe nār̤ī yadā nāsti madhye śaityaṃ
bahiḥ kramaḥ || yadā maṃdā vahennāḍī
sa trirātraṃ na jīvati

2.57

śīghrā nāḍī malopetā madhyāhne'gnisamo jvaraḥ || dinaikaṃ jīvitaṃ tasya
dvitīye'hi mriyeta saḥ

2.58

himavacchītalā nāḍī jvaradāhena
tāpinaḥ || tridoṣarugvibhajato mṛtyureva dinatrayāt

2.59

svasthānavicyutā nāḍī yadā vahati
vā navā || jvalā ca hṛdaye tīvrā
tadā jvalāvadhisthitiḥ

2.60

aṃguṣṭhamūlato bāhye dvayaṃgule yadi nāḍikā || praharārdhādbahirmṛtyuṃ jānīyācca vicakṣaṇaḥ

2.61

madhye rekhāsamā nāḍī yadi tiṣṭhāti niścalā || ṣaḍbhiśca praharaistasya mṛtyu- jñeyo vicakṣaṇaiḥ

2.62

maṃdaṃ maṃda śithilaśithilaṃ vyākulaṃvyākulaṃ vā sthitvā sthitvā vahati dhamanī yāti sūkṣmā narāṇām|| nityaṃ sthānātskhalati punarapyaṃgulīḥ saṃspṛśedvā bhāvairevaṃ bahuvidhataraiḥ sannipāte tvasādhyā

2.63

atha caitāddaśālakṣaṇāpi anayā gatyā sādhyā || pūrvaṃ pittagatiṃ prabhaṃjanagatiṃ śleṣmāṇamābibhratīṃ svasthānādgamaṇaṃ
muhurvidadhatīṃ cakrādirūḍhāmiva ||tīvratvaṃ dadhatīṃ kadācidapi vā sūkṣmatvamātanvatīṃ nā'sādhyāṃ dhamanīṃ vadaṃti
sudhiyo nāḍīgatijñāninaḥ

Naditarangini (Nāḍītaraṅgiṇī)

Contents

Text

atha nāḍīsparśnavidhiḥ || vāratrayaṃ parī-