Paribhashasamgraha 12
Paribhāṣāsaṃgraha 12
- Language
- Sanskrit
12.2
vā. 1 ) ityanena yatra niyamo bādhyate tatra vidheḥ kṛtārthatvāt | cikīrṣā
ruceraśokānāmiti | tathā kāryaḥ kaṭo devadattasyetyatrābhihite karmaṇi ṣaṣṭhīprasaṅgācca
na hi kāryā nimittatvenāśrīyate
12.10
tarhi pipaṭhīṣi brāhmaṇakulānītyatra " sāntamahataḥ saṃyogasya " ( 6|4
12.91
) iti
dīrghatvaṃ na syāditi cenna | numevātra nāsti numi kartavye'llopasya sthānivatvenājhalantatvāt
na ca kau lupte na sthānivadityasti | kau vidhiṃ prati na sthānivaditīdaṃ vārtikamiti
kaiyaṭena vyākhyātam | evaṃ ca kau nātra num api tu sarvanāmasthāne | vāmanastu kau lupta
ityeva manyate | tathā ca "maparyantasya" ( 7|2
12.15
) ityatra tena parigrahaṇaṃ varjanīyārthamityuktam | tena yatraiva varjanīyamasti tatraivādeśa iti | tena yuṣmadasmadorṇici ṭilopaḥ
yuṣmayateḥ kvip tataḥ svādayaḥ | atra varjanīyābhāvādādeśā na bhavanti | na cāsti ṇilopasya
sthānivatvam | kau lupte na sthānivaditi vacanāt | tadevaṃ sthitametat | bhāṣyamate na
hi kāryātparasya liṅgaṃ nāsti | " sthaṇḍilācchayitari0 " ( 4|2
12.59
) ityatra
śayitarīti nirdeśo'syā liṅgaṃ kuṭādiṣu kuṭṭa śabde ityasya pāṭho vā
anye tu vyācakṣate | iggrahaṇavṛddhipratiṣedhastāvat kidvatpratyayanimittaka eva
saṃbhavati na tu kidvaddhātunimittakaḥ | ato mṛṣṭaḥ mṛṣṭavān nyanuvīt nyanuvīta ityādau
kinnimittakapratyaya eva parato vṛddhipratiṣedhastatsāhacaryād guṇapratiṣedho'pi bhūyate
bobhūyate ityādau kinnimittakapratyaya eva kartavyaḥ | ata evāpyetā śayitetyatra
kidvaddhātunimittakena pratiṣedhena na bhavitavyam | aririṣatītyatrāpi "dvirvacane'ci"
( 1|1
12.35
) ityajādeśaṃ prati nimittabhāvo'kāryitvenaiva niyataḥ | tadevamajādeśasaṃbandhe'cītyasyākāryitvaṃ tatsāhacaryād dvirvacanavidhāne'pi yadyakāryitvamevācītyasya tadā
sthānivatvaṃ yathā cakraturiti | aririṣatītyatra tu dvitīyasyaikāco dvirvacanādhikārasya
dvirvacanamāktamiti dvirvacanāvidhāne'cītyasya kāryitvaṃ na punarakāryitvamiti | tasmātparibhāṣā
prayojanābhāvānna svīkartavyā | yuktaṃ caitat | anyathā asyāṃ satyāṃ prorṇunaviṣatītyatra
guṇāvādeśayoḥ kṛtayordvirvacane'cīti sthānivatvaṃ na syāt | sannantasya kāryitvāt
tathā dvirvacane'cītyatrācīti kimityuktvā jeghrīyate dedhmīyate iti yatpratyudāhṛtaṃ tannopapadyate
iyaṅghayairulpāt | yathaiva yaṅ ajādirna bhavati tathā dvirvacananimittamapīti | tatra tarhīdaṃ
vaktavyam | kāryamanubhavanneva yo yo nimittatvena nāśrīyate | jeghrīyata ityatra kāryamanubhavan
nimittatvenāśrīyate | anyastu nāśrīyata eva | tathā hi | aririṣatītyatra sthānivatvena iso
dvirvacanaprasaṅgādajādereva sanaḥ kāryitvaṃ nimittatvaṃ ca | prorṇunaviṣatītyatra tu ajādeḥ
sano nimittatvaṃ, kāryitvaṃ ca dhātornuśabdasyaiva | tasyaiva dvirvacanavidhānāt | ato'tra sanaḥ
sākṣāt kāryitvaṃ nāstīti yuktameva nimittatvenāśrayaṇamiti | evamapi śādhītyatra
" śā hau " ( 6|4
Linked texts (2)
- Paribhāṣāvṛtteh — Sanskrit
- Bṛhatparibhāṣāvṛtti — Sīradeva, Sanskrit