Paribhashasamgraha 14
Paribhāṣāsaṃgraha 14
- Language
- Sanskrit
14.2
prāpnoti pakṣe | tathetaratarayogadvandve'pi pakṣe ekavacanaṃ syāt | ucyate | sarvo dvandva ityanena
samāhāradvandvasyetaratarayogadvandvaśca nāpūrvatayā vibhāṣaikavat kriyate kiṃ tarhi nyāyasiddho'nūdyate | tathāhi | “ cārthe dvandvaḥ ” (2|2|29) ityanena cārthe dvandvaḥ kriyate cārthaścetaretarayogaḥ sa eva yadodbhūtāvayavabhedo bhavati tadāvayavabhedānugamād dvivacanabahuvacane siddhe
eva | yadā tu tirohitāvayavavivakṣā saṃhatiḥ pradhānamiti yāvat tadā samāhāra iti tatra
saṃhatipradhānatvādekavacanamiti | tadevaṃ cārthe eva sarvo dvandvo vibhāṣayaikavadbhavatīti paribhāṣārūpeṇa paṭhyate
nanu cārthaḥ samuccayo netaratarayogaḥ | caśabdaprayoge samuccayasyaiva pratīteḥ
satyametat | kiṃ tu tacchābheda evetaretarayogo na tu samuccayādanyaḥ | tathāhi | samuccaya
eva yadā yugapadarthābhidhāyināṃ parasparopekṣāṇāṃ padānāṃ bhavati tadā dvandvaḥ kriyate | etāvatevetaretarayogaścārtha evetyucyate | nanu yadi cārtha evārthaṃ sarvo dvandva iti kimarthaṃ tarhi
“tiṣyapunarvasvoḥ0” (1|2|63) ityatrāsyāṃ bahuvacanagrahaṇaṃ jñāpanārthaṃ nyāsakṛtābhidhīyate
tiṣya ekaḥ punarvasū ca dvau iti bahutvādbahuvacanaṃ siddhameva | ekavacanasya prasaṅga eva nāsti
bahuvacanaprasaṅge eva dvivacanaṃ bhaviṣyati kiṃ bahuvacanasyetyanena | tatkṛtaṃ jñāpayati | astīyaṃ
paribhāṣā sarvo dvandva ityādi | ucyate | jñāpayati bodhayatīti jñāpakaṃ bodhakam | kasya
bodhakam | abhimatasya niyamasyeti | kābhimataniyamaḥ | “ dvandvaśca prāṇitūryasenāṅgānām ”
( 2|4
14.2-2
) ityatra samāhāre eva prāṇyaṅgādīnāmiti | prāṇyaṅgādīnāmeva samāhāre nānyeṣāmiti viparītaniyame hi tiṣyapunarvasūnāṃ sarvadā itaretarayoga eva dvandvaḥ syānna samāhāre | evaṃ
ca bahuvacanaprasaṅga eva dvivacanamiti bahuvacanagrahaṇamanarthakaṃ syāt | etacca “dvandvaśca prāṇitūrya0” ( 2|4
14.63
) ityatra prāṇyaṅgādīnāmeva samāhāra ityevaṃ viparītanigamo nāśrīyate
“tiṣyapunarvasvornakṣatradvandve bahuvacanasya0” ( 1|2
Linked texts (2)
- Paribhāṣāvṛtteh — Sanskrit
- Bṛhatparibhāṣāvṛtti — Sīradeva, Sanskrit