Paribhashasamgraha 18
Paribhāṣāsaṃgraha 18
- Language
- Sanskrit
18.33
kvacidapavādaviṣaye'pyutsargo'bhiniviśate
18.10
ca " tumunṇvulau kriyāyām0 " ( 3|3
18.70
) ityasya prayojanaṃ bhaviṣyatkāle ṇvul
yathā syāt | tena " akenorbhaviṣyadādhamarṇyayoḥ " ( 2|3
18.12
) ityatra bhaviṣyadadhikāravihitasyākasya grahaṇād varṣaśatasya pūrakaḥ putrapautrāṇāṃ darśakaḥ ityatra ṣaṣṭhīniṣedho na bhavati || ucyate | bhaviṣyatkāle vihitasyākasya tatra grahaṇādiha doṣo
nāstīti jñāpakavādino'bhiprāyaḥ | tathāhi | varṣaśatasya pūrakaḥ ityatra pūrakaḥ iti padaṃ na
bhaviṣyatkāle | prakaraṇādeva bhaviṣyato'vagamāt | kāciditi vacanānna sarvatrāpavādaviṣaye
utsargāḥ pravartante | ata eva " gatyarthakarmaṇi dvitīyācaturthyau ceṣṭāyāmanadhvani "
( 2|3
18.32
) ityatra dvitīyāgrahaṇaṃ kriyate | anyathā ' caturthī ca ' ityevocyeta
cakārakaraṇasāmarthyātkṛdyogalakṣaṇā ṣaṣṭhī na bhaviṣyati grāmaṃ gantā grāmāya gantā
bhāṣye tu sūtrameva pratyākhyātam | taduktam | kimarthamidamucyate | caturthī yathā
syāt | dvitīyā tu siddhā karmaṇītyeva | caturthīpi siddhā saṃpradāna ityeva | na sidhyati
" karmaṇā yamabhipraiti sa saṃpradānam " ( 1|4
18.12-2
) ityucyate | na ca karmaṇātra
grāmamabhipraiti | kiṃ tarhi kriyayā | kayā kriyayā | gatikriyayā | kriyāgrahaṇaṃ ca tatrātidiśyata iti
tatraitasminbhāṣye rakṣitenoktam | yathā bhāṣye sūtraṃ pratyākhyātaṃ tathā śobhanaṃ grāmaṃ
gacchatīti kriyāviśeṣaṇasya karmatvaṃ na syāt | grāmāya gamyata iti cākarmakatvādbhāve
lakāraḥ syāt | atrocyate | nanu keyaṃ vācoyuktiḥ | gatyarthādi- ( 2|3
18.12-3
) sūtre
sati kriyāviśeṣaṇasya karmatvāt śobhanaṃ grāmaṃ gacchatīti sidhyati | tadaiva ca bhāve
lakārābhāvād grāmāya gamyata iti na bhavati | grāmo gamyata ityeva bhavatīti || ucyate
gatyarthādi-( 2|3
18.12-4
) sūtre sati prārthanādhyavasānādikriyābhedena karmabhūtāyā gatikriyāyā viśeṣaṇatvācchobhanasya karmatvena 'kriyāgrahaṇaṃ kartavyam' ityasyāsarvaviṣayatvācchobhanaṃ
grāmaṃ gacchatīti bhavati | tathā gamikriyāvyāpyatvād grāmasya karmatvena karmaṇi lakāreṇa
karmaṇo'bhihitatvād grāmo gamyata ityeva bhavati | nākarmakatvādbhāve lakāreṇa grāmāya gamyata
iti | gatyarthādi-( 2|3
18.34
) sūtrābhāve tu grāmāya gacchatīti siddhaye ' kriyāgrahaṇaṃ
kartavyam' ityanena saṃpradānatvaṃ vaktavyam | asya cārthaḥ | kriyayā karmaṇā yamabhipraiti sa saṃpradānaṃ bhavatīti | atra grāmāya gacchatītyatra yā gatikriyā tasyāḥ prārthanādhyavasānādikriyāvyāpyatvātkarmatvam | tathāhi | kaścitphalepsuḥ phalaṃ paśyatyetasyā etatphalamiti | dṛṣṭvā
prārthayate | tatastāṃ kartumadhyavasyati | gamyamānā ca kriyā kārakāṇāṃ nimittamiti gamyamānayāpi prārthanādhyavasānādikriyayā gatikriyāyāḥ karmatvam | tathā ca karmabhūtayā gatikriyayā grāmasyābhisambandhātsaṃpradānatvam | ata evātra pakṣe rakṣitena grāmāya gamyata iti
antaraṅgānapi vidhīn bahiraṅgo lyap bādhate
18.35
śakāropadeśavaiyarthyāditsaṃjñā tarhi śāseḥ śakārasyetsaṃjñāyāṃ "śāsa idaṅhaloḥ"
(6|4|34) ityatra viśeṣaṇamarthaḥ syāt | etadapi nāsti | aṅā sāhacaryāddāsa upaveśana ityasyāgrahaṇāt | sthita eva yathā āṅaḥ śāsu icchāyāmityasyāgrahaṇam | ḍvṛ
śabda ityatra tarhi āderḍakārasyetsaṃjñā syāt | etadapi na | antaraṅgatvādanubandhakārasyetsaṃjñāyāmiṣṭasiddheḥ | yadi vā ḍakāradvayamādau kṛtvā ḍḍvṛ śabda iti paṭhite ḍvṛte ityatra na
dūṣaṇam | "śā hau" (6|4|35) ityatra tarhi śādeśe śakārasyetsaṃjñāyāṃ sarvādeśārthaḥ
syāt | paramadaṇḍaḥ paramaślakṣṇa ityādau prātipadikasakārasyetsaṃjñāyāṃ "khityanavyayasya"
(6|3|66) iti mum syāt | ucyate | sthānivatvenāsya pratyayatvāditsaṃjñā bhavati
yacce "dvigurekavacanam" (2|4|1) ityatra yaduktaṃ rakṣitena pāribhāṣikaikavacanagrahaṇe
pratyayādhikāre'syāvidhānādasati pratyayatve pañcamyādyekavacanaṅakārasyetsaṃjñā nai syāt iti
tadayuktam | tathāhi | pañcamūlīśabdādanarthakapakṣe bahvarthatvāt bhyasādiṣu kṛteṣu teṣāṃ sthāne
pañcamyādyekavacaneṣu kṛteṣu tatra pūrvavatsthānivattvamastyevetītsaṃjñāprāpteḥ | ucyate | yathā ktvāpratyayasthāne lyap vidhīyate na tathā bhyasādiṣu kṛteṣu ṅasyādayo vidhīyante | kiṃ tarhi bahuṣu
bahuvacane prāpte ekavacanaṃ ṅasyādi vidhīyate | kuto'tra sthānyādeśabhāvaḥ
nanu tathāpi rakṣitoktirasaṅgatā | ṅasyādiṅakāravaccaturthīṅakārasyāpītsaṃjñāprāpteḥ
ucyate | pañcamyaudiryasya sa pañcamyādiḥ pañcamyau ādiḥ pañcamyādiriti ca pañcamyādiśabdasya
bahuvrīhitatpuruṣayorekaśeṣeṇa caturthyāḥ sākṣādeva grahaṇamākhyām̐tam | nanvevamapi ṭāṭakārasye
"cuṭū" (1|3|7) itītsaṃjñā na syāt | evaṃ tarhi pañcamyāderityādiśabdaḥ prakāre
yathaivaṃ ṅakārasya na syādityayuktam | ṭakārasyāpi na syāditi vaktavyam | ucyate | ṅakārasyeti doṣopalakṣaṇamidam | tena pratyayatvābhāve paradeśe niyamena prayogo na syādityapi
draṣṭavyam | nanu tathāpi labdhapratyayaikavacanasaṃjñakasya ṅasyādervidhānādastyevetsaṃjñā | kiṃ caikavacanādisaṃjñānubandharahitasyaiva vidhīyate na sānubandhakasya | ekavacanādisaṃjñāyāḥ prāgevetsaṃjñakatvāllopapravṛtteḥ | ucyate | ekavacanādisaṃjñā svādi-(4|1|2) sūtra eva vidhīyate
atra pratyayatvābhāvāditsaṃjñā nāsti | ataḥ sānubandhakasyaivekavacanādisaṃjñā | na ca
svādi-(4|1|2) sūtra eva pratyayasaṃjñā śakyate kartum | arthavattvābhāvāt | prayoga
evārthavattvāt pratyayasaṃjñā | na cātra pratyayādhikāro nāstīti vācyam | yato'rthavataḥ
pratyayasaṃjñāvidhānasāmarthyāt śāstradvāreṇa prayoga eva pratyayasaṃjñā pravartate | yattu dvigu(2|4|11) sūtre bhāgavṛttikāreṇoktam | samāharaṇaṃ samāhāra iti bhāve ghañ iti sthite
yaduktaṃ karmasādhane pañca kumāryaḥ samāhṛtāḥ pañcakumāri iti "gostriyorupasarjanasya"
asati saṃbhave bādhanaṃ bhavati | asti ca saṃbhavo yadubhayaṃ syāt
18.36
kṛtyalyuṭtumunkhalartheṣu vā'sarūpavidhirnāsti
18.59
na ca vā'sarūpavidhirasti | katyudityādi vacanāt | tatrāyaṃ maitreyābhiprāyaḥ | katyuṭtumunkhalartheṣvityatra ktagrahaṇena napuṃsakakto gṛhyate | lyuṭā sāhacaryāt | lyuṭasahacaritasya
ktapratyayasya grahaṇāt | “ tadadhīte tadveda ” ( 4|2
18.188
) iti “ matibuddhipūjārthebhyaśca ”
( 3|2
Linked texts (1)
- Bṛhatparibhāṣāvṛtti — Sīradeva, Sanskrit