Pramāṇa · Search · About · API

Paribhashasamgraha 18.35

Paribhāṣāsaṃgraha 18.35

Language
Sanskrit

18.35

śakāropadeśavaiyarthyāditsaṃjñā tarhi śāseḥ śakārasyetsaṃjñāyāṃ "śāsa idaṅ‌haloḥ"
(6|4|34) ityatra viśeṣaṇamarthaḥ syāt | etadapi nāsti | aṅā sāhacaryāddāsa upaveśana ityasyāgrahaṇāt | sthita eva yathā āṅaḥ śāsu icchāyāmityasyāgrahaṇam | ḍvṛ
śabda ityatra tarhi āderḍakārasyetsaṃjñā syāt | etadapi na | antaraṅgatvādanubandhakārasyetsaṃjñāyāmiṣṭasiddheḥ | yadi vā ḍakāradvayamādau kṛtvā ḍḍvṛ śabda iti paṭhite ḍvṛte ityatra na
dūṣaṇam | "śā hau" (6|4|35) ityatra tarhi śādeśe śakārasyetsaṃjñāyāṃ sarvādeśārthaḥ
syāt | paramadaṇḍaḥ paramaślakṣṇa ityādau prātipadikasakārasyetsaṃjñāyāṃ "khityanavyayasya"
(6|3|66) iti mum syāt | ucyate | sthānivatvenāsya pratyayatvāditsaṃjñā bhavati
yacce "dvigurekavacanam" (2|4|1) ityatra yaduktaṃ rakṣitena pāribhāṣikaikavacanagrahaṇe
pratyayādhikāre'syāvidhānādasati pratyayatve pañcamyādyekavacanaṅakārasyetsaṃjñā nai syāt iti
tadayuktam | tathāhi | pañcamūlīśabdādanarthakapakṣe bahvarthatvāt bhyasādiṣu kṛteṣu teṣāṃ sthāne
pañcamyādyekavacaneṣu kṛteṣu tatra pūrvavatsthānivattvamastyevetītsaṃjñāprāpteḥ | ucyate | yathā ktvāpratyayasthāne lyap vidhīyate na tathā bhyasādiṣu kṛteṣu ṅasyādayo vidhīyante | kiṃ tarhi bahuṣu
bahuvacane prāpte ekavacanaṃ ṅasyādi vidhīyate | kuto'tra sthānyādeśabhāvaḥ
nanu tathāpi rakṣitoktirasaṅgatā | ṅasyādiṅakāravaccaturthīṅakārasyāpītsaṃjñāprāpteḥ
ucyate | pañcamyaudiryasya sa pañcamyādiḥ pañcamyau ādiḥ pañcamyādiriti ca pañcamyādiśabdasya
bahuvrīhitatpuruṣayorekaśeṣeṇa caturthyāḥ sākṣādeva grahaṇamākhyām̐tam | nanvevamapi ṭāṭakārasye
"cuṭū" (1|3|7) itītsaṃjñā na syāt | evaṃ tarhi pañcamyāderityādiśabdaḥ prakāre
yathaivaṃ ṅakārasya na syādityayuktam | ṭakārasyāpi na syāditi vaktavyam | ucyate | ṅakārasyeti doṣopalakṣaṇamidam | tena pratyayatvābhāve paradeśe niyamena prayogo na syādityapi
draṣṭavyam | nanu tathāpi labdhapratyayaikavacanasaṃjñakasya ṅasyādervidhānādastyevetsaṃjñā | kiṃ caikavacanādisaṃjñānubandharahitasyaiva vidhīyate na sānubandhakasya | ekavacanādisaṃjñāyāḥ prāgevetsaṃjñakatvāllopapravṛtteḥ | ucyate | ekavacanādisaṃjñā svādi-(4|1|2) sūtra eva vidhīyate
atra pratyayatvābhāvāditsaṃjñā nāsti | ataḥ sānubandhakasyaivekavacanādisaṃjñā | na ca
svādi-(4|1|2) sūtra eva pratyayasaṃjñā śakyate kartum | arthavattvābhāvāt | prayoga
evārthavattvāt pratyayasaṃjñā | na cātra pratyayādhikāro nāstīti vācyam | yato'rthavataḥ
pratyayasaṃjñāvidhānasāmarthyāt śāstradvāreṇa prayoga eva pratyayasaṃjñā pravartate | yattu dvigu(2|4|11) sūtre bhāgavṛttikāreṇoktam | samāharaṇaṃ samāhāra iti bhāve ghañ iti sthite
yaduktaṃ karmasādhane pañca kumāryaḥ samāhṛtāḥ pañcakumāri iti "gostriyorupasarjanasya"
asati saṃbhave bādhanaṃ bhavati | asti ca saṃbhavo yadubhayaṃ syāt

Linked texts (1)