Paribhashasamgraha 2
Paribhāṣāsaṃgraha 2
- Language
- Sanskrit
Contents
- 2.6-2 — 10 parts
2.2
) iti | atra
rūpagrahaṇaṃ karoti | kathaṃ kṛtvā jñāpakam | asminsūtre rūpagrahaṇaṃ na kartavyam | svaṃ śabdasyetyeva siddham | na hi śabdasya svarūpamanyadato rūpāt | paśyati tvācāryaḥ yadanyacchabdasya
svam | kiṃ punastat | anyadarthaḥ | teneha na rūpaṃ gṛhyate | anyatra cārthavān gṛhyate
nānarthakaḥ | kiṃ kṛtaṃ bhavati | arthavadgrahaṇe nānarthakasyeti paribhāṣā kartavyā bhavati
kimetasyā jñāpane prayojanam | kāśe kuśe babhruśe iti pragṛhyasaṃjñā na bhavati iti | saiṣā
paribhāṣātiprasaktā yaitra neṣyate tatra pratiṣidhyate
na varṇagrahaṇeṣu
2.77
kathaṃ jñāyate | yadayamiḍvahimahaṅiditi abaiṃkaṃ ṭitaṃ karoti | asya kila ṭitkaraṇaṃ
viśeṣaṇārtham | tacca śakyamakartum | ‘eram̐t’ iti vakṣyāmaḥ | na ca vahimahyorapi ikārasyādyāpnoti
arthavata ikārasya grahaṇāt | yaśca vahimahyorikāraḥ asāvanarthakaḥ | anarthakatvādasya
na bhaviṣyati | arthavadgrahaṇe nānarthakasyeti siddhe sati yaṭṭakāraṃ karoti viśeṣaṇārthaṃ tajjñāpayati varṇagrahaṇamidaṃ na caiṣā paribhāṣā varṇagrahaṇeṣu bhavati | na ca sāmānyagrahaṇametatsyāt
ārdhadhātukaiṭaśca vibhakteśceti | asya cākāro yathā syāt | lavirṣīya | paviṣīya | na
cātreṣyate | yadyapi neṣyate tathāpi prāpnoti | na prāpnoti | katham | ṅita iti iḍ
viśeṣyate | ṅito ya iḍiti | yaścārdhadhātuke asau ṅitaścānyeṣāṃ ca bhavati | tena tasya na
bhaviṣyati | evamapi puṭiṃṣīyityatra prāpnoti | ayaṃ hi ‘ gāhakuṭādibhyoñṇinṅit ’ (1|2|1)
iti ṅit kriyate | evaṃ tarhi ‘lasya’ ( 3|4
2.74
) ityetadapi vartate tena viśeṣaṇaṃ kriyate
katham | lasya tiṅo ya iḍiti tasyākāro bhavati | sa ceṇṅito yadi bhavatīti | tasmājjñāpanārthamidaṃ ṭitkaraṇaṃ na sāmānyagrahaṇārtham
yadyetajjñāpyate ‘ smipūṅgrañjvaśāṃ sani ’ ( 7|2
2.75
) ityatra ṛvarṇagrahaṇam | tatra
ṛvarṇamātrasya prāpnoti | ataiśceṣyate | naitadevam | atem̐revedaṃ grahaṇaṃ na ṛvarṇasya | kathaṃ jñāyate
yadayaṃ ‘ kiraśca pañcabhyaḥ ’ ( 7|2
2.12
) ityāha | atra hi yadi ṛvarṇasya grahaṇaṃ syāt
kiraśca pañcabhya ityetanna vaktavyaṃ syāt | kirādayo hi ṛvarṇāntāstatra pūrveṇaiva siddham
naitadevamartham | tatra tāvatpraccheravaśyaṅgrahaṇaṃ kartavyam | ekāca iti pratiṣedhārtham
kirādīnāmapyārdhadhātukasyeṭ prāptaḥ | ‘ sani grahaguhośca ’ ( 7|2
2.74-2
) iti ugantānāṃ
pratiṣiddhaḥ | ‘ smipūṅgrañjvaśāṃ sani ’ ( 7|2
2.41
) ityanenam̐ varṇagrahaṇena punaḥ prāpitaḥ
vṛto veti vartamāna ‘ iḍ sani vā ’ ( 7|2
2.75-2
) iti vibhāṣitaḥ | tataḥ idaṃ sūtraṃ
nityārthaṃ bhavati | yadyevametatsūtraṃ na kartavyaṃ ‘ kiraśca pañcabhyaḥ ’ ( 7|2
2.3
)
lakṣaṇapratipadoktayoḥ pratipadoktasya grahaṇam
2.59
kṛtādibhiḥ ' ( 2|1
2.61
) iti | atra hyaniṣṭāntāni pūrvapadāni kāntāni cottarapadāni
mahāpravṛddha iti punaḥ ' sammahataparamottama0 ' ( 2|1
2.96
) ityatra pūrvapadameva pratipadoktaṃ
bhavati nottarapadam | atha viśeṣaṇaviśeṣyasamāsaḥ ubhayaṃ noktaṃ bhavati | evaṃ sati kiṃ
kṛtaṃ bhavati | ' lakṣaṇapratipadoktayoḥ pratipadoktasyaiva ' iyaṃ paribhāṣā kartavyā bhavati
kimetasyā jñāpane prayojanam | ' usyapadāntāt ' ( 6|1
2.4
) ityatra kā ukhā kokhā
iti pararūpaṃ na bhavati | naitadasti prayojanam | atrāpadāntādityucyate ayaṃ ca padāntāduttaraḥ
na cāsmin kaścidus pratipadoktaḥ pūrvopyādisyate | tasmāt prayojanābhāvānnāstyeṣā
paribhāṣā | jñāpaneṣu parihārā vaktavyāḥ
gauṇamukhyayormukhye saṃpratyayaḥ
2.32
gauṇasya mukhyasya ca grahaṇe mukhyasya grahaṇaṃ bhavati | kathaṃ jñāyate | yadayaṃ ' dyāvāpṛthivīśunāsīra0 ' ( 4|2
2.82
) ityatra agnīṣometyalākṣaṇikaṃ ṣatvaṃ paṭhati | iha ' agneḥ
stutsomasomāḥ ' ( 8|3
2.79
) iti ṣatvaṃ vidhīyate isvāt | tatra kaḥ prasaṅgaḥ yadīrghādagniśabdātsomaśabdasya ṣatvaṃ syāt | nanu ca vacanād bhaviṣyati | āhāyamagneḥ parasya
ṣatvaṃ na cāsti isvogniśabdaḥ | tatra vacanād bhaviṣyati | asti vacanasyāvakāśaḥ
agniguṇogniḥ somaguṇassomaḥ agniśca somaścāgnisomāvityayamavakāśaḥ | nanu cāpītvena
bhavitavyaṃ 'devatādvandve ca', 'īdagneḥ' (6|3|26,27) iti | naiṣa devatādvandvaḥ | asminnavakāśe
sati yadagnīṣometi paṭhati tajjñāpayatyācāryaḥ mukhyogniśabdo yastasya tad grahaṇam | bhavatīti
cātra dīrghaḥ | evaṃ gauṇamukhyayormukhye saṃpratyaya iti bhavati
kimetasyāḥ paribhāṣāyā jñāpane prayojanam | agnisomau māṇavakāvityatra ṣatvaṃ na
bhavati | athāgaugauḥ samapadyata go'bhavat | odityanena pragṛhyasaṃjñā na bhavati | kathaṃ punarayaṃ
nipātaḥ | agnirapyayamiti gṛhyate tena nipātatvātsyādeva | gauṇamukhyayormukhye saṃpratyaya iti
naiṣā paribhāṣā | kutaḥ | yo hi gauṇāgniḥ agnirivāyamagniḥ soma ivāyaṃ soma iti
anyārthopadeśako vāsau bhavati | evaṃ sati lākṣaṇika evāsau bhavati | prāyogiko vā yaśca
mukhyaḥ pratipadokto vā | tasmādeṣā lakṣaṇapratipadoktayoḥ aupadeśikaprāyogikayorvā
anyatarayā prayuktā bhavati
yadetasyā jñāpakamuktaṃ tadapyajñāpakameva asyāṃ paribhāṣāyāṃ satyavakāśe hrasvāttvamucyamānaṃ dīrdhānna prāpnoti tadarthametatsyāt | athavā nedamalākṣaṇikaṃ ṣatvaṃ dīrgho hyagniśabdaḥ
ekadeśavikṛtamananyavaditi svagniśabda eva | tatra tenaiva sūtreṇa hrasvādīrghācca ṣatvaṃ prāpnoti
athavā sutreṇa iti ' vibhāṣeṭaḥ ' ( 8|3
2.5
) iti vibhāṣā prakṛtānuvartate | sā tatra
vyavasthitā bhavati | tena hrasvātreva bhaviṣyati dīrghād bhaviṣyatyeva | evaṃ ca kṛtvā
aprayojanametadbhaviṣyati agnisomau māṇavakāviti
aupadeśikaprāyogikayoraupadeśikasya grahaṇam
2.6
kṛtrimākṛtrimayoḥ kṛtrime saṃpratyayaḥ
2.7
kṛtrimākṛtrimayorubhayagatirbhavati
2.8
bhavati ca bahuvrīhau tadguṇasaṃvijñānamiti
2.9
purastādapavādā anantarān vidhīn bādhante
2.10
saṃnipātalakṣaṇo vidhiranimittaṃ tadvighātasya
2.117
( 7|3
2.119
) ityaukāre kṛte ' ava veḥ ' ( 7|3
2.113
) iti ca śakādipaddhatiśabdādakārāntādata iti ṭāp prāpnoti | ṭāpi ca ' yāḍāpaḥ ' ( 7|3
2.11
) iti
yāṭ syāt | tatrāniṣṭaṃ rūpaṃ bhavati | saṃnipātalakṣaṇo vidhiranimittaṃ tadvighātasyeti na
doṣo bhavati | atra hi aukārasaṃnipātajanitaṃ adantatvaṃ tadidānīmaukāravighātāyānimittaṃ
bhavati || etadapi nāsti prayojanam | atrāpi hi 'ava veḥ' (7|3|119) iti atkaraṇaṃ
pratyākhyāya prayojanamucyate tadevaṃ yathā syādyadanyatprāpnoti tanmā bhūditi | kiṃ ca prāpnoti
ṭābiti | tasmāt prayojanaṃ mṛgyam
uccaritapradhvaṃsinonubandhāḥ
2.12-2
nānubandhakṛtamanekāltvam
2.13
nānubandhakṛtamasārūpyam
2.14
bhūtapūrvagatiriha śāstre saṃbhavati
2.15
vasuprabhṛtyā iha śāstre kāryaṃ bhavati
2.16
anantarasya vidhirvā pratiṣedho vā
2.3-2
paratvād guṇo nityatvād vṛddhiḥ | kṛtepi guṇe prāpnotyakṛtepīti nityā vṛddhiḥ | na hi
guṇepi kṛte prāpnoti | 'iko guṇavṛddhī' ( 1|1
2.3-3
) ityucyate | evaṃ tarhi antaraṅgā
vṛddhiḥ sicītyucyate | antaraṅgatarau guṇaḥ | katham | na hi vṛddheḥ sijeva nimittaṃ kiṃ
tarhi parasmaipadamapi | guṇasya tu sijeva bhavati nimittam | antaraṅgatvād guṇe kṛte
yādeśe ca ila iti pratiṣedho bhavati nārtho ṇicyapītigrahaṇena | evaṃ siddhe yaṇṇiggrahaṇaṃ
karoti tajjñāpayatyācāryaḥ na sicyantaraṅgamastīti | ataścaitadevaṃ yat ' iko guṇavṛddhī '
( 1|1
2.5-2
) ityatra vṛddhigrahaṇaṃ karoti sijartham | sici vṛddhirigglakṣaṇā yathā syāditi
tasyāśca pratiṣedho yathā syāt ' kṅiti ca ' ( 1|1
2.13-2
) iti | tasyāṃ pratiṣiddhāyāṃ
nyamṛjīt iti upadhādeśaḥ siddho bhavati | tasmānna jñāpakam
idaṃ tarhi jñāpakam | ' ṅyābgrahaṇyām0 ' ( 4|1
2.4-2
) ityatra umānyorgrahaṇam
' tābhyāmanyatroṇādayaḥ ' (3|4|75) iti tābhyāṃ grahaṇam | ' yathāvidhyanuprayogaḥ pūrvasmin '
( 3|4
2.42
) iti pūrvagrahaṇam | anantarasya prāpnoti vidhiḥ pūrvamātrasya na prāpnoti
iṣyate ca | ata idamucyate || kimetasyā jñāpane prayojanam | ' suḍanapuṃsakasya ' (1|1|43)
ityatra napuṃsakagrahaṇena anantarā yā prāptiḥ sā pratiṣidhyate | ' śi sarvanāmasthānam '
( 1|1
2.48
) iti na pratiṣidhyate | tena kuṇḍāni tiṣṭhantītyatra sarvanāmasthānasaṃjñā siddhā
bhavati | yadyeṣā paribhāṣāsti ' sāmantritam ' ( 2|3
2.112
) iti sāgrahaṇaṃ kimartham
nanu anantarasya vidhirvā bhavati pratiṣedho veti anayā saṃbodhanalakṣaṇāyā eva prathamāyā
āmantritasaṃjñā bhavati na prātipadikalakṣaṇāyāḥ | evaṃ tarhi siddhe yatsāgrahaṇaṃ karoti taj
jñāpayati anityaiṣā paribhāṣeti | kimetasyā anityatvajñāpane prayojanam | ' na
gośvansāvavarṇa0 ' (6|1|182) ityayaṃ pratiṣedha iti ' sāvekāca0 ' (6|1|168) iti
kāṇḍasya bhavati nānantarasya | ' vibhāṣā sākāṅkṣe ' (3|12|114) iti ' abhijñāvacanamātrasya ' ( 3|2
2.67
) bhavati | nānantarasya na yadītyasya | ' orañ ' (4|2|71)
ityevamādayo yogāḥ ' tadasminnastīti deśe ' ( 4|2
2.17
) ityevamādiṣu caturṣveva
bhavanti nānantarasyeti
tadbhaktastadgrahaṇena gṛhyate
2.18
yo yasya bhaktaḥ sa tadgrahaṇena bhavati | kathaṃ jñāyate | yadayaṃ ' na ktvā seṭ '
( 1|2
2.18-2
) iti kittvapratiṣedhaṃ śāsti | kathaṃ kṛtvā jñāpakam | atra hi vyavadhānādeva
kiti pratiṣedho na bhaviṣyati | tasmānnārthaḥ pratiṣedhena | paśyati tvācāryaḥ ayamiḍāgamaḥ
paraṃ ktinaṃ bhaktaḥ kidgrahaṇena gṛhyate iti | tasmādvacanam | apare āhuḥ na seṭvacanaṃ
jñāpakam | pratiṣedhavacanameva | katham | devitvā sevitveti ' sārvadhātukārdhadhātukayoḥ,'
' pugantalaghūpadhasya ca ' ( 7|3|84,86 ) ucyate | na cāyamiṭ sārvadhātukaṃ
nāpyārdhadhātukam | yaścārdhadhātukamaṣṭau iṭā vyavahitaḥ | tasmādatrāsatyapi kitve na guṇaḥ
nārthaḥ pratiṣedhena | paśyati tvācāryaḥ ārdhadhātukabhaktoyaṃ ārdhadhātukagrahaṇena gṛhyate
tadbhaktastadgrahaṇena gṛhyate iti | evaṃ sati iṭi guṇaḥ prāpnoti sa kiṅīti pratiṣidhyate
tasmātkittvapratiṣedho jñāpakārthaḥ | kimetasyā jñāpane prayojanam | sarveṣāmiti suḍāgamaḥ
suḍbhaktaḥ suḍgrahaṇena gṛhyate | tena 'bahuvacane jhalyet' (7|3|103) ityetvaṃ siddhaṃ bhavati
tanmadhyapatitastadgrahaṇena gṛhyate
2.19
naiṃ nimittakārye naimittikasya
2.20
abhyāsavikāreṣvapavādā notsargān vidhīn bādhante
2.21
asati saṃbhave bādhanaṃ bhavati
2.22
satyapi saṃbhave bādhanaṃ bhavati
2.23
ekayoganirdiṣṭānāmadhyekadeśānuvartanam
2.24
itaretarāśrayāṇyapi kāryāṇi śāstreṣu prakalpante
2.25
prātipadikagrahaṇe liṅgaviśiṣṭasyāpi grahaṇam
2.26
varṇaikadeśā varṇagrahaṇena gṛhyante
2.27
tācchīlikeṣu vā'sarūpavidhirnāsti
2.28
pratyekaṃ vākyaparisamāptiḥ
2.29
samudāyepi vākyaparisamāptiḥ
2.30
bhāvyamānoṇ savarṇānna gṛhṇāti
2.31
ukāra evaiko bhāvyamānopi savarṇān gṛhṇāti
2.32-2
iha śāstre vyavasthitavibhāṣā bhavati
2.33
svaravidhau vyañjanamavidyamānavat
2.34
aṅgavṛtte punarvṛttādāvirvidhirniṣṭhitasyai
2.35
sakṛdgatau vipratiṣedhe yad bādhitaṃ bādhitameva tatṃ
2.35-2
rapi pratiṣedhaḥ prasajyeta | vyatigamyante grāmāḥ, vyatihanyante dasyavaḥ | astu | punaḥprasaṅgavijñānād bhaviṣyati | nāyaṃḥ kartṛgrahaṇena | evaṃ siddhe sati yatkartṛgrahaṇaṃ karoti
tajjñāpayati sakṛdgatau vipratiṣedhe yad bādhitaṃ bādhitameva tat || sakṛcca vyatihāralakṣaṇena
ātmanepadena bhāvaḷakṣaṇamātmanepadaṃ bādhitaṃ na punaḥ syāt | kimetasyā jñāpane prayojanam
śās hi iti sthite ' tuhyostātaṅāśiṣyanyatarasyām ' ( 7|1
2.36
) iti tātaṅādeśaśca
prāptaḥ | śāṃbhāvajabhāvau ca | paratvāttātaṅādeśe kṛte punaḥprasaṅgācchābhāvajabhāvau na bhavataḥ
sakṛdgatau vipratiṣedhe yadbādhitaṃ bādhitameva taditi na bhavataḥ | śiṣṭādityādi siddhaṃ
bhavati
asiddhaṃ bahiraṅgamantaraṅge
2.95
bahiraṅgalakṣaṇamantaraṅgalakṣaṇe kartavye siddham | kathaṃ jñāyate | yadayaṃ ' omāṅośca '
( 6|1
2.101
) ityāha | atrāṅi parataḥ pararūpavacanamanarthakam | adya ā ūḍhaḥ ityevaṃ
sthitasya akaḥsavarṇedīrghatvaṃ ( 6|1
2.37
) prāpnoti paścād guṇaḥ | pūrvaṃ tāvadekādeśo
bhaviṣyati | tasmin guṇena siddham | adyoḍhaḥ | evaṃ siddhe sati yadāha taj jñāpayatidhātūpasargayorantaraṅgaṃ kāryaṃ bhavati
2.38
bahiraṅga ekādeśaḥ | tasmin kṛtepi tasyāsiddhatvāt | para ād guṇaḥ | sa nityaḥ
paścāt punarbuddhiḥ prāpnoti | tasmādārambhaḥ evamartham | kimetasyā jñāpane prayojanam
paṭṭyā mṛdvyā iti paro yaṇādeśastasyāsiddhatvāt pūrvo yaṇādeśontaraṅgo bhavati
samānāśrayamasiddhaṃ vyāśrayaṃ siddhaṃ bhavati
2.14-2
kathaṃ jñāyate astyeṣā paribhāṣā | yadayaṃ ' hanaḥ sic ' ( 1|2
2.27-2
) iti sicaḥ
kittvaṃ kṛte sicamāśritya 'anudāttopadeśa0' (6|4|37) ityanenānunāsikalopaḥ | taṃkāramāśritya ' hrasvādaṅgāt ' ( 8|2
2.44
) iti sakāralopaḥ | evamāhateti siddhaṃ bhavati
asatyapi sūtre sicaṃ ' cleḥ sic ' ( 3|1
2.4-3
) iti kṛtvā han s ta iti sthite
' sārvadhātukamapit ' ( 1|2
2.24-2
) iti ṅit | takārasya ṅittve sati tamāśritya ' aniditāṃ hala upadhāyāḥ kṅiti ' ( 6|4
2.27-3
) iti lopaḥ | ' hrasvādaṅgāt '
( 8|2
2.14-3
) iti ca salopaḥ | tata āhateti siddhaṃ bhavati | nārtho ' hanaḥ sic '
( 1|2
2.48-2
) iti sūtreṇa | naivam | akriyamāṇe sūtre sakāralope kṛte hakāre
yokārastasya sakāramāśritya ārdhadhātuke ' ato lopaḥ ' ( 6|4
2.39
) iti lopaḥ
prasajyate
yena nāvyavadhānaṃ tena vyavahitepi vacanaprāmāṇyāt
2.40
nimittābhāve naimittikasyāpyabhāvo bhavati
2.41-2
saṃniyogaśiṣṭānāmekatarāpāye ubhayorapyapāyaḥ
2.42-2
yena nāprāpte yo vidhirārabhyate sa tasya bādhako bhavati
2.43
lubvikaraṇālubvikaraṇayoralubvikaraṇasyaiva grahaṇam
2.44-2
ubhayata āśraye nāntādivad bhavati
2.45
ekānubandhakṛtamanityam
2.46
ekānubandhagrahaṇe na dvyanubandhakasya
2.47
niranubandhagrahaṇe na sānubandhakasya
2.48-3
yaṃ vidhiṃ pratyupadeśonarthakaḥ sa vidhirbādhyate
2.49
yasya vidhernimittaṃ nāsau bādhyate
2.50
kāryakālaṃ saṃjñāparibhāṣam
2.140
ka ca ' ( 4|2
2.52
) ' alontyasya ' ( 1|1
2.75-3
) ityeṣā parā bhavati | tathā
' asthidadhisakthyakṣṇāmanaḍudāttaḥ ' ( 7|1
2.52-2
) iti ' asterbhūḥ ' ( 2|4
2.53
) iti
'ṅicca' ( 1|1
2.55
) 'anekālśitsarvasya' ( 1|1
2.3-4
) iti parā bhavati | evametat
kāryakālaṃ saṃjñāparibhāṣaṃ yatra kāryaṃ tatropasthitaṃ draṣṭavyam
kathaṃ punarjñāyate astyeṣā paribhāṣeti | yadayaṃ 'na mu ne' (8|2|3) ityāha | kathaṃ kṛtvā
jñāpakam || atra hi adaśśabdāduttarasya ṭā ityetasya 'āṅo nā'striyām' (7|3|120)
iti kriyamāṇe nādeśe ghillakṣaṇo mubhāvaḥ siddhaḥ | tatra ' na mu ne ' ( 8|2
2.1
) ityanena
mubhāvasya nābhāve kriyamāṇe ' pūrvatrāsiddham ' ( 8|2
2.3-5
) iti prāpte siddhatvamucyate | sa
tu nābhāvaḥ kriyamāṇopyasminsūtre na prāpnoti | katham | yadyapyayaṃ mubhāvaḥ nābhāvasūtraṃ
prati siddhaḥ ghisaṃjñāṃ tu pratyasiddhaḥ | tatra mubhāva eva nāsti | kuto ghisaṃjñā | ghisaṃjñābhāvācca
kuto nābhāvaḥ | tasmāt ' na mu ne ' ( 8|2
2.80
) ityatra ghisaṃjñāyāṃ ceti vaktavyam
na cocyate | tajjñāpayatyācāryaḥ | kāryakāleṃ saṃjñāparibhāṣam | yatra kāryaṃ tatropasthitaṃ
draṣṭavyam | ' adasoserdādu do maḥ ' ( 8|2
2.7-2
) iti upasthitamidaṃ bhavati | ' śeṣo
ghyasakhi ' ( 1|4
2.51
) iti ca mutvātparā bhavati | tasmāt siddhāyāṃ satyāṃ ghisaṃjñāyāṃ
mutvaṃ siddhaṃ bhavati | nābhāve tvasiddhe tatosya nābhāvasya siddhatvamanena kriyate | saiṣā
sūtrārambhānjñāpitā paribhāṣā bhavati | kimetasyā jñāpane prayojanam | 'adasoserdādu do maḥ'
(8|2|80) ityatra cocyate ītvottvayoḥ pragṛhyasaṃjñocyate | 'eta īdvahuvacane' (8|2|81)
ityasmātparā bhaviṣyati | kāryakāleṃ saṃjñāparibhāṣamiti yaduktaṃ tadupapannaṃ bhavati
uktārthānāmaprayogaḥ
2.5-3
sakṛduktasyārthasya punaḥ prayogo na bhavati | kutaḥ | loke dṛṣṭatvāt | tadyathā loke puruṣa
ityukte punastasyaiva dvitīyaśca karaṇīya kāryamiti ca punaḥ prayogo bhavati | ............
yadyevaṃ ' na sāmivacane ' ( 5|4
2.52-3
) ityayaṃ pratiṣedho nopapadyate | katham | atra hi
' anantamantagartaṃ kāt ' (5|4|4) iti kani prāpte | avaśyaṃ caitadanuvartyaṃ lopa ityevamuktaṃ
tasmānnārthaścakāreṇa | paśyati tvācāryaḥ | anantyasyāpi vakārasyoducyamānontyasamānadeśasyaiva
bhavati | na cānantyamātrasya | yaśca jvaratvarayorvakāraḥ nāsāvantyasamānadeśaḥ | akāreṇa
vyavahitasya na bhavati | sa cakāreṇa vallākriyate | tasmādeṣa cakāro jñāpanārtho bhavati
anantyavikārentyasadeśasya
2.53-2
saṃjñāpūrvakavidhiranityaḥ
2.54
nañivayuktamanyasadṛśādhikaraṇaṃ tatho hyarthaḥ
2.55-2
udit svavargameva gṛhṇāti na savarṇamātram
2.56
sarvavidhibhya iḍvidhirbalavān
2.57
sarvavidhibhyo lopavidhirbalavān
2.58
vyākhyānato viśeṣapratipattirnahi saṃdehādalakṣaṇam
2.59-2
cānukṛṣṭamuttaratra nānuvartate
2.60
prakṛtigrahaṇe yaṅlugantasyāpi grahaṇam
2.61-2
ekasminnapi vyapadeśivadbhāvo'prātipadikagrahaṇena
2.62
tadekadeśabhūtaṃstadgrahaṇena gṛhyate
2.63
arthavaśādvibhaktivipariṇāmo bhavati
2.64
parjanyavallakṣaṇapravṛttiḥ
2.65
akṛtavyūhāḥ pāṇinīyāḥ
2.66
atantraṃ taranirdeśaḥ
2.67-2
pradhānānanvācayaśiṣṭayoḥ pradhānaśiṣṭe saṃpratyayaḥ
2.68
yogavibhāgādiṣṭasiddhiḥ6
2.69
prātipadikavidhau tadantavidhirnāsti
2.70
prakṛtigrahaṇe ṇijantasyāpi grahaṇam
2.71
saṃjñāvidhau tadantavidhirnāsti
2.72
abhidhānalakṣaṇāḥ kṛttaddhitasamāsāḥ
2.73
sarvo dvandvo vibhāṣayaikavad bhavati
2.74-3
pratipadavidhānādyogavibhāgo garīyān
2.75-4
pratipadapāṭhātsatyāmapyarthasiddhau yogavibhāgaḥ kriyamāṇo gurutaro bhavati | kathaṃ
jñāyate | yadayaṃ 'neṭyaliṭi radheḥ' (7|1|62) ityāha | kathaṃ kṛtvā jñāpakam | atra sūtre
radhigrahaṇaṃ na kartavyam | jameraci num bhavati | tato radheśca num bhavati | acītyeva
tato neṭyaliṭītyeva | radherityeva | punar radhigrahaṇaṃ na kartavyam | evaṃ siddhe sati yadradhigrahaṇaṃ
karoti tatpaśyati gurutarameva bhavati | katham | akriyamāṇe radhigrahaṇe yogo bhavati
pratipadavidhānādyogavibhāgo garīyāniti | kimetasyā jñāpane prayojanam | 'mṛḍaḥ ktvā ca'
(1|2|22) ityatra yogavibhāge 'na ktvā seṭ' (1|2|18) iti ktvāgrahaṇaṃ pratyākhyātaṃ
tad guru bhavati | tasmā bhūditi ktvāgrahaṇameva kriyate
samāsāntavidhiranityaḥ
2.193
ye samāsāntā vidhīyante na te sarvakālaṃ bhavanti | kathaṃ jñāyate | yadayaṃ rājaśabdaṃ
prateraṃśvādiṣu ( 6|2
2.193-2
) paṭhati | idamaṃśvādiṣu pāṭhaprayojanam | 'prateraṃśvādayaḥ0'
( 6|2
2.91
) ityantodāttatvaṃ yathā syāt iti | pratirāja iti | kathaṃ kṛtvā jñāpakam
atrāṃśvādiṣu pāṭhonarthakaḥ | atra 'rājāhaḥsakhibhyaṣṭac' ( 5|4
2.85
) vidhīyate | tatra ca
ṭaco'ntodāttatvaṃ siddhaṃ nārthaḥ pāṭheneti | tatrācāryaḥ paśyati anityaṣṭac samāsānta iti
tasmātpāṭhontodāttārtha kriyate | kimetasyā jñāpane prayojanam | śatodhvani ityatra
'upasargādadhvanaḥ ' ( 5|4
2.76
) samāsānto na bhavati
anityamāgamaśāsanam
2.87
ya ime ṭitkinmita āgamāḥ śāstre śiṣyante te anityāḥ | na sarvakālameva bhavanti
kathaṃ jñāyate | yadayaṃ 'śvo nvaḥ' ( 7|1
2.77-2
) ityāha | kathaṃ kṛtvā jñāpakam | etatsūtraṃ
śvo nuḍiti vaktavyam | nuḍāgamenāpi siddhaṃ bhavati | tataśceyamasti paribhāṣā anityamāgamaśāsanamiti | pacānaḥ ityapi bhavati | pacamāna iti prāpte 'āne muk ' (7|2|82) na
bhavati | āgamasyānityatvāt
śabdāntarasya prāpnuvan vidhiranityo bhavati
2.78
tadyathā loḍhyatairaci parataḥ loḍhya a iti sthite yakārasya 'yasyeti ca'
(2|4|74) iti luk prāpnoti | ārdhadhātuke ca 'ato lopaḥ' (6|4|48) iti lopaḥ
lakṣaṇāntareṇa prāpnuvanvidhiranityaḥ
2.79-2
asiddhaṃ bahiraṅgamantaraṅge
2.80-2
nājānantarye bahiṣpraklṛptiḥ
2.81
sakṛdgatau vipratiṣedhe yadbādhitaṃ tadbādhitameva
2.82-2
punaḥprasaṅgavijñānātsiddham
2.83
apavādaviṣayepyutsargasamāveśaḥ
2.84
navikaraṇasvaro lasārvadhātukasvaraṃ bādhate1
2.85-2
samudāyeṣu śabdāḥ pravṛttāḥ avayaveṣvapi vartante
2.86
prakṛtivadanukaraṇaṃ bhavati
2.87-2
iti siddham | nārtho dīrghavacanena | etadācāryaḥ paśyati-prakṛtivadanukaraṇaṃ bhavatīti | tato
dhātoratadanukaraṇaṃ bhavati | dhātutvevasya subutpattirna prāpnoti | yathaiva nāprāptā subutpattiriyaṅādeśopi atrāptaḥ syāt | tasmāddīrghavacanaṃ kartavyam | kimetasyā jñāpane prayojanam | iha
kaścid dviḥ pacatu ityāha | tasyaprakṛtivadanukaraṇaṃ bhavati | padadvayāt siddho bhavati tena ' tiṅtiṅaḥ ' (8|1|28) iti nighātaḥ | sarvasya subantasya tiṅantasya ca padasaṃjñā ekā | tatra
padāditi na śakyate vaktuṃ tasmātsamudāyapadatvamenena bhavati tasmādayaṃ yatnaḥ iti
avyaktaguṇasaṃdehe napuṃsakaliṅgaṃ prayujyate
2.88
avayavalopināmato lopo nāsti
2.89
antaraṅgavidheḥ pratipadavidhirbalīyān
2.90
- Center/Title: vyāḍikṛta-paribhāṣāsūcanam
- Starts with: kriyate| kimetasyā jñāpane prayojanam| yatrāntaraṅgaṃ pratipadaṃ ca prāpnoti tatra pratipadaṃ balīyo bhavati
- Sūtra: dhātuprātipadikādanubandhaprātipadikaṃ balīyaḥ
2.90-2
(or bold heading) - tag @M
dhātuprātipadikādanubandhaprātipadikaṃ balīyaḥ¹
2.91-2
sāmānyātideśe viśeṣānatideśaḥ
2.90-3
"kriyate| kimetasyā jñāpane prayojanam| yatrāntaraṅgaṃ pratipadaṃ ca prāpnoti tatra pratipadaṃ balīyo bhavati ||" - @C
Then @M: dhātuprātipadikādanubandhaprātipadikaṃ balīyaḥ¹
2.91-3
Then @C: kathaṃ jñāyate| ...
Then @M: sāmānyātideśe viśeṣānatideśaḥ
2.90-4
Then @C: kathaṃ jñāyate| ...
dhātuprātipadikādanubandhaprātipadikaṃ balīyaḥ¹
2.91-4
sāmānyātideśe viśeṣānatideśaḥ
2.90-5
dhātuprātipadikādanubandhaprātipadikaṃ balīyaḥ¹
2.91-5
sāmānyātideśe viśeṣānatideśaḥ
2.90-6
dhātuprātipadikādanubandhaprātipadikaṃ balīyaḥ 1
2.91-6
sāmānyātideśe viśeṣānatideśaḥ
2.92
dvipadaṃ subaddhaṃ bhavati
2.93
kṛdgrahaṇe gatikārakapūrvasyāpi grahaṇam
2.6-2.1
iti śrīvyāḍīyaparibhāṣāvṛttiḥ samāptā
1 arthavadgrahaṇe nānarthakasya grahaṇam
2 na varṇagrahaṇe1
3 lakṣaṇapratipadoktayoḥ pratipadoktasya
grahaṇam | na tu lākṣaṇikasya
4 gauṇamukhyayormukhye saṃpratyayaḥ
5 aupadeśikaprāyogikayoraupadeśikasya
grahaṇam
6 kṛtrimākṛtrimayoḥ kṛtrime saṃpratyayaḥ
7 bhavati bahuvrīhau tadguṇasaṃvijñānamapi
8 avayavena vigrahaḥ samudāyaḥsamāsārthaḥ
9 purastādapavādā anantarān vidhīn
bādhante
10 madhye'pavādāḥ pūrvān vidhīn bādhante
nottarān
11 niravakāśā hi vidhayaḥ sāvakāśān
vidhīn bādhante
12 saṃnipātalakṣaṇo vidhiranimittaṃ
tadvighātasya
13 uccaritapradhvaṃsino'nubandhāḥ
14 nānubandhakṛtamanekāltvam
15 nānubandhakṛtamasārūpyam
16 ekadeśavikṛtamananyavad bhavati
17 bhūtapūrvagatiriha śāstre saṃbhavati
18 vamupravṛttyā iha śāstre kāryaṃ bhavati
19 anantarasya vidhirvā pratiṣedho vā
20 tadgaktastadgrahaṇena gṛhyate
21 tanmadhyapatitastadgrahaṇena gṛhyate
22 animittena kāryaṃ naimittikasya
23 abhyāsavikāreṣu apavādā notsargān
vidhīn bādhante
24 asati hi saṃbhave bādhanaṃ bhavati
25 sati saṃbhave bādhanaṃ bhavati
26 asti ca saṃbhavo yadubhayaṃ syāt
27 ekayoganirdiṣṭānāmanyekadeśānuvartanam
28 itaretarāśrayāṇyapi kāryāṇi
śāstreṣu prakalpante
29 prātipadikagrahaṇe liṅgaviśiṣṭasyāpi
grahaṇam
30 vibhaktau liṅgaviśiṣṭāgrahaṇam
31 na hyekadeśā varṇagrahaṇena gṛhyante
32 tācchīlikeṣu na vāsarūpavidhiḥ
33 pratyekaṃ vākyaparisamāptiḥ
34 ubhayathā vākyasamāptiḥ
35 bhāvyamāno'ṇ savarṇān gṛhṇāti
36 vyavasthitavibhāṣā ceha śāstre
saṃbhavati
2.6-2.2
37 svaravidhau vyañjanamavidyamānavat
38 aṅgavṛttau punarvṛttāvavidhirniṣṭhitasya
39 varṇādāṅgaṃ balīyaḥ
40 sakṛdgatau vipratiṣedhe yad bādhitaṃ
bādhitameva tat
41 punaḥprasaṅgavijñānāt siddham
42 asiddhaṃ bahiraṅgamantaraṅge
43 antaraṅge kārye bahiraṅgamasiddhaṃ syāt
44 nājānantarye bahiṣṭvapraklṛptiḥ
45 samānāśrayamasiddhaṃ tvāśraye tu siddhameva
46 yena nāvyavadhānaṃ tena vyavahitepi
vacanaprāmāṇyāt
47 nimittābhāve naimittikasyāpyabhāvaḥ
48 saṃniyogaśiṣṭānāmekatarābhāve
ubhayorapyabhāvaḥ
49 yena nāprāpte yo vidhirārabhyate sa tasya
bādhako bhavati
50 lumbikaraṇālumbikaraṇayoralumbikaraṇasyaiva grahaṇam
51 ubhayata āśraye nāntādivadbhāvaḥ
52 ekānubandhagrahaṇe na dvyanubandhakasya
grahaṇam
53 niranubandhagrahaṇe na sānubandhakasya
54 tadanubandhakagrahaṇe nātadanubandhakasya
55 ekānubandhakṛtamanityam
56 yaṃ vidhiṃ pratyupadeśonarthakaḥ sa
vidhirbādhyate
57 yasya vidhernimittaṃ nāsau bādhyate
58 kāryakāla saṃjñāparibhāṣam
59 yathoddeśaṃ saṃjñāparibhāṣam
60 uktārthānāmaprayogaḥ
61 sakṛduccāryasya prayogaḥ
62 nānarthake'lontyavidhiranabhyāsavikāre
63 ananyavikāre antyasadeśasyaiva
grahaṇam
64 saṃjñāpūrvako vidhiranityaḥ
65 nabhiyuktamanyasadṛśādhikaraṇe tathā
hyarthagatiḥ
66 aṇdissavarṇāneva gṛhṇāti na varṇamātram
67 sahaitaccaritāhacaritayoḥ sahacaritasyaiva
grahaṇam
68 dṛṣṭānuvidhiśchandasi | bāhulyaṃvat
69 sarvavidhibhya iṣṭividhirbalavān
70 sarvavidhibhyo lopavidhirbalavān
71 sarvavidhibhyo lugvidhirbalavān
72 pratyayāpratyayayoḥ pratyaye saṃpratyayaḥ
2.6-2.3
73 abhidheyavalliṅgavacanāni bhavanti
74 svārthikā eva pratyayāḥ prakṛtito
liṅgavacanānyativartante
75 vyākhyānato viśeṣapratipattirna hi
saṃdehādalakṣaṇam
76 cānukṛṣṭamuttaratra nānuvartate
77 prakṛtigrahaṇe yaṅlugantasyāpi grahaṇam
78 ekasminnapi vyapadeśivadbhāvo'prātipadikena
79 prakṛtigrahaṇe ṇijantasyāpi grahaṇam
80 tadekadeśabhūtaṃ tadgrahaṇena gṛhyate
81 kāryanirdeśaḥ kāryanimittapratipattaye
82 arthavaśādvibhaktivipariṇāmaḥ
83 parjanyavallakṣaṇapravṛttiḥ
84 akṛtavyūhāḥ pāṇinīyāḥ kṛtamapi śāstraṃ
nivartayanti
85 atantraṃ taranirdeśaḥ
86 pradhānānyacapāśiṣyoḥ pradhānāśiṣṭe
saṃpratyayaḥ
87 yogavibhāgādiṣṭasiddhiḥ
88 granthādhikyādarthādhikyam
89 grahaṇavatā prātipadikena na
tadantavidhiḥ
90 abhidhānalakṣaṇāḥ kṛttaddhitasamāsāḥ
91 sarvo dvandvo vibhāṣayaikavad bhavati
92 pratipadavidhānād yogavibhāgo
garīyān
93 akṣaravidhitvādapi yogavibhāgo
garīyān
94 samāsāntavidhirānityaḥ
95 anityamātideśikam
96 varṇāśraye nāsti pratyayalakṣaṇam
97 praikṛtasaṃbandhācchrutasaṃbandho garīyān
98 aliṅgamasaṃkhyamavyayam
99 anityamāgamaśāsanam
100 śabdāntarasya prāpnuvan vidhiranityo
bhavati
101 apavādāviṣaye kvacidutsargasyāpi
samāveśaḥ
102 navikaraṇasvaro lasārvadhātukasvaraṃ
bādhate
103 dhātusvarāt pratyayasvaro balīyān
104 satiśiṣṭasvaro balīyānanyatra
vikaraṇebhyaḥ
105 āgamā anudāttā bhavanti
106 nirdiśyamānasyādeśā bhavanti
107 samāsakṛttaddhitāvyayā bādhyate
108 avayavaprasiddheḥ samudāyaprasiddhirbalīṃyasī
109 saṃdṛśaṃ karaṇamanukaraṇam
110 avyaktaṃ guṇasaṃdehe napuṃsakaliṅgaṃ
2.6-2.4
prayujyate
111 kṛdabhihito bhāvo dravyabat
prakāśate
112 rūḍhiṣu nāvayavārthoḥ prakāśante
113 prakṛtivadanukaraṇaṃ bhavati
114 avayavālopino'ntolopo nāsti
115 antaraṅgabahiraṅgayorantaraṅgo vidhirbalīyān
116 antaraṅgavidheḥ pratipadavidhirbalīyān
117 kṛtākṛtaprasaṅgī yo vidhiḥ sa nityaḥ
118 nityānityayornityo vidhirbalavān
119 dhātupratipadikānubandhaprātipadikaṃ
balīyaḥ
120 pradhānāpradhānayoḥ pradhāne saṃpratyayaḥ
121 pratijñāṃnunāsiktyāḥ pāṇinīyāḥ
122 pratijñāṃsvaritāḥ pāṇinīyāḥ
123 sāmānyātideśe viśeṣānatideśaḥ
124 gomādāgrahaṇeṣvāviśeṣaḥ
125 padoṅgādhikāre tasya ca grahaṇaṃ bhavati
taduttarasya ca
126 kṛdgrahaṇe gatikārakasyāpi grahaṇam
127 yasminvidhistadādāvalgrahaṇe
128 antaraṅgānapi vidhīn bahiraṅgo lug
bādhate
129 aninasmangrahaṇatā cānarthakena ca
tadantavidhiṃ prayojayanti
130 vidhiniyamasaṃbhave vidhireva
jyāyān
131 yata evakārastatonyatrāvadhāraṇam
132 kṛdantā dhātutvaṃ na jahati prātipadikatvaṃ ca
133 naikamudāharaṇaṃ yogārambhaṃ prayojayati
134 luptopyanubandhaḥ kāryaṃ prati viśeṣako
bhavati
135 chandovat hi saṃjñāvidhānamanityam
136 dvivadaṃ subadaṃ bhavati
137 iṣṭārthā bahavaḥ········kāryāḥ
138 gatikārakopapadānāṃ kṛdbhiḥ saha
samāsavacanaṃ prāk subutpatteḥ
139 caikadeśidṛṣṭo vyavasthā
140 jñāpakalakṣaṇaṃ na sarvatra
iti vyāḍiviracitāḥ pāṇinīyaparibhāṣāḥ samāptāḥ
śākaṭāyanaparibhāṣāsūtrāṇi
1 arthavadgrahaṇe nānarthakasya
2 na varṇagrahaṇepu
3 aninasmangrahaṇānyarthavatā cānarthakena
ca
4 lakṣaṇapratipadoktayoḥ pratipadoktasya na
lākṣaṇikasya
2.6-2.5
5 gauṇamukhyayormukhye kāryasaṃpratyayaḥ
6 aupadeśikaprāyogikayoraupadeśikasya
grahaṇaṃ na tu prāyogikasya
7 kṛtrimākṛtrimayoḥ kṛtrime saṃpratyayo
bhavati
8 akarmakā api hi dhātavaḥ sopasargāḥ
sakarmakā bhavanti
9 bahuvrīhau tadguṇasaṃvijñānamapi
10 pūrvepavādā anantarān vidhīn bādhante
nottarān
11 madhye'pavādāḥ pūrvān vidhīn bādhante
12 yo yamāśritya samutpannaḥ sa taṃ prati
saṃnipātaḥ | saṃnipātalakṣaṇo vidhiranimittaṃ tadvighātasya
13 uccāritapradhvaṃsinonubandhāḥ
14 nānubandhakṛtamanekāltvam
15 nānubandhakṛtamanejantatvam
16 nānubandhakṛtamasārūpyam
17 ekadeśavikṛtamananyavad bhavati
18 bhūtapūrvagatiriha śāstre saṃbhavati
19 vailakṣaṇyamapīha śāstre kāryāṇi saṃbhavanti
20 anantarasya vidhirvā bhavati pratiṣedho
vā
21 tadāgamastadgrahaṇena gṛhyate
22 tanmadhyapatitastadgrahaṇena gṛhyate
23 na nimittakāryaṃ naimittikasya
24 dvirbhāve pūrvavidhāvapavādā notsargān
bādhante
25 asati ca saṃbhave bādhanaṃ bhavati
26 satyapi saṃbhave tadubhayaṃ syāt
27 ekayoganirdiṣṭānāmanyekadeśonuvartate
28 itaretarāśrayāṇi ca kāryāṇi na
prakalpyante
29 prātipadikagrahaṇe liṅgaviśiṣṭasyāpi
grahaṇam
30 varṇaikadeśā varṇagrahaṇena gṛhyante
31 tācchīlike sarūpavidhirnāsti
32 pratyekaṃ vākyaparisamāptiḥ
33 samudāye vākyaparisamāptiḥ
34 ubhayathā vākyaparisamāptiḥ
35 vyavasthitavibhāṣā ceha śāstre saṃbhavati
36 ubhayagatiriha śāstre saṃbhavati
37 svaravidhau vyañjanamavidyamānavat
38 sakṛdgate spaddhe yad bādhitaṃ tad
bādhitameva
39 sahacaritāsahacaritayoḥ sahacaritasyaiva
grahaṇam
2.6-2.6
40 sāmānyāśrayaṃ siddhaṃ vyāśrayaṃ tvasiddhameva
41 yena nāvyavadhānaṃ tena vyavahitepi vacanaprāmāṇyādekena varṇena vyavadhānamāśrīyate
42 nimittābhāve naimittikasyāpyabhāvaḥ
43 saṃniyogaśiṣṭānāmanyatarābhāve
ubhayorapyabhāvaḥ
44 yena nāprāpte yo vidhirārabhyate sa
tasya bādhako bhavati
45 śluvikaraṇālugvikaraṇayoraślugvikaraṇam
46 ubhayata āśraye nāntādivat
47 ekānubandhakagrahaṇe na dvyanubandhakasya
48 ananubandhakagrahaṇe na sānubandhakasya
49 tadanubandhakagrahaṇe nātadanubandhakasya
50 yaṃ vidhiṃ pratyupadeśonarthakaḥ sa vidhirbādhyate | yaṃ prati nimittameva na sa
bādhyate
51 kāryakāla hi saṃjñāparibhāṣam
52 yathoddeśaṃ saṃjñāparibhāṣam
53 ukāryāṇāmapraiyogaḥ
54 śabdāntarasya prāpnuvan vidhiranityaḥ
55 nānarthake'lontyavidhiḥ
56 anyābhāve anyasadṛśasya
57 saṃjñāpūrvako vidhiranityaḥ
58 nañivayuktamanyasadṛśādhikaraṇe tathā
hyarthagatiḥ
59 sarvavidhibhya iḍvidhirbalīyān
60 sarvavidhibhyo lopavidhirbalīyān
61 vyākhyānato viśeṣapratipattirnahi
saṃdehādalakṣaṇam
62 cānukṛṣṭamuttaratra nānuvartate
63 prakṛtigrahaṇe liṅgaviśiṣṭasyāpi
grahaṇam
64 prakṛtigrahaṇe yaṅlugantasyāpi grahaṇam
65 vyapadeśivadbhāvo na prātipadikagrahaṇena
66 tadādeśastadgrahaṇena gṛhyate
67 arthavadgrahaṇenānarthakasya
68 parjanyavallakṣaṇe pravṛttiḥ jaile varṣati
sthale varṣati
69 akṛtavyūhāḥ śākaṭāyanīyāḥ kṛtamapi
śāstraṃ nivartayanti
70 atantraṃ taranirdeśaḥ praihṛdvayāḷaviśiṣṭayoḥ
71 pradhānānvācayaśiṣṭayoḥ pradhānāśaṣṭe
saṃpratyayaḥ
72 yogavibhāgādiṣṭaprasiddhiḥ
2.6-2.7
73 grahaṇavatā prātipadikena tadantavidhirnāsti
74 prātipadikavidhau pratyayagrahaṇe tadantavidhirnāsti
75 saṃjñāvidhau pratyayagrahaṇe tadantavidhirnāsti
76 abhidhānalakṣaṇāḥ kṛttaddhitasamāsāḥ
77 akṣarādhikyādyogavibhāgo garīyān
78 samāsānto vidhiranityaḥ
79 anityamāgamaśāsanam
80 lakṣaṇāntareṇa prāpnuvan vidhiranityaḥ
81 na lakṣaṇāntarabādhanenānityatvam
82 punaḥprasaṅgavijñānātsiddham
83 asiddhaṃ bahiraṅgamantaraṅge
84 nājānantarye bahiraṅgaklṛptiḥ
85 apavādaviṣayepyutsargasamāveśaḥ
86 samudāye hi pravṛttāḥ śabdā avayaveṣvapi vartante
87 prakṛtivadanukaraṇaṃ bhavati
88 avyakte guṇasaṃdehe napuṃsakaliṅgaṃ
prayoktavyam
89 avayavalopināmatolopābhāvaḥ
90 antaraṅgavidheḥ pratipadavidhirbalavān
91 dhātupratipadikapratyayapratipadaṃ balīyaḥ
92 sāmānyātideśe viśeṣānatideśaḥ
93 nityānityayornityavidhirbalavān
94 antaraṅgabahiraṅgayorantaraṅgo vidhirbalavān
95 sāvakāśānavakāśayoranavakāśo vidhirbalavān
96 ubhayatreha śāstre ṣaṣṭhī na prakalpyate
97 ubhayanirdeśe pañcamīnirdeśo balavān
98 dvirbaddhaṃ subaddhaṃ bhavati
iti śākaṭāyanīye śabdānuśāsane parimāṣāsūtrāṇi samāptāni
1 arthavadgrahaṇe nānarthakasya grahaṇam
2 lakṣaṇapratipadoktayoḥ pratipadoktasyaiva
3 nāmagrahaṇe liṅgaviśiṣṭasyāpi
4 prakṛtigrahaṇe yaṅlugantasyāpi
5 ekānubandhagrahaṇe na dvyanubandhakasya
6 niranubandhakagrahaṇe na sānubandhakasya
7 āgamā guṇībhūtāstadgrahaṇena gṛhyante
8 tanmadhyapatitastadgrahaṇena gṛhyate
9 yasminvidhistadādāvalgrahaṇe
10 sarvatra tadantavidhiranyatra chatubasvarasaṃyeḥ
2.6-2.8
11 grahaṇavatānte na tadantavidhiḥ
12 anyārthe tadguṇasaṃvijñānamapi
13 saṃnipātalakṣaṇo vidhiranimittaṃ
tadvighātasya
14 uccaritapradhvaṃsinonubandhāḥ
15 ekadeśavikṛtamananyavat
16 ekadeśepyatra na vyapadeśopi tatkṛtaḥ
tadabhāvepi tadvyapadeśāt
17 vyapadeśivadbhāva ekasmin
18 ādyantavadekomyac
19 nirdiśyamānasyādeśāḥ
20 sthānivadādeśaḥ
21 ṇau kṛtaṃ ca
22 sthānentaratamaḥ
23 pratyāsatteḥ prakṛtikadanukaraṇam
24 pūrvatrāsiddhīyamadvirvacane
25 pratyekaṃ vākyaparisamāptiḥ
26 samudāye vākyaparisamāptiḥ
27 sāpekṣasamartham
28 uktāthīnāmaprayogaḥ
29 anirdiṣṭāthī vidhayaḥ svārthe ruhanti
30 anantarasya vidhiḥ pratiṣedho vā
31 yena nāprāpte yo vidhirārabhyate sa
tasya bādhako bhavati
32 asati saṃbhave bādhanaṃ bhavati
33 satyāpe saṃbhave bādhe bādhā
34 asti ca saṃbhavo yadubhayaṃ syāt
35 purastādapavādā anantarān vidhīn
bādhante
36 madhyepavādāḥ pūrvān vidhīn bādhante na
parān
37 yaṃ vidhiṃ pratyupadeśonarthakaḥ sa
vidhirbādhyate
38 yasya tu vinimittameva nāsau bādhyate
39 ekayoganirdiṣṭānāmadhyekadeśonuvartate na
tvekavibhaktinirdiṣṭānām
40 cānukṛṣṭamuttaratra nānuvartate
41 kāryānubandhādadhikārānuvṛttiḥ
42 bhinnasaṃbandhe pratiyoge pratighāte
cādhikārāṇāṃ nivṛttiḥ
43 iṣṭe tadadhikārāṇāṃ pravṛttinivṛttī
44 bhāvyamānot savarṇaṃ gṛhṇāti
45 asiddhaṃ bahiraṅgamantaraṅge
46 ajānantarye na bahiraṅgaparibhāṣā
47 antaraṅgabahiraṅgayorantaraṅgo
vidhirbalīyān
48 nāmadheyerantaṅgāt sarvato lopaḥ
49 śrutānumitayoḥ śrauto balīyān
50 niravakāśā vidhayaḥ sāvakāśān
vidhīn bādhante
2.6-2.9
51 sahacaritapratyāsatteḥ taditaretarayogaḥ
52 viśeṣavidhiḥ sāmānyāt
53 gauṇamukhyayormukhye saṃpratyayaḥ
54 itaretaraṃ kāryamasadvat
55 vyavasthitavibhāṣayā yogavibhāgādeṣṭasiddhiḥ
56 vatsyaitpravṛttyā śāstre kāryam
57 gamakatve kāryayogaḥ
58 gamayati adhikopyadhikaṃ kāryam
59 prakṛtipravṛtteḥ punarhṛttau avidhirnimittatasya
60 vipratiṣedhena yad bādhitaṃ tad
bādhitameva
61 punaḥprasaṅgavijñānāt siddham
62 vyavadhānepyuktiprāmāṇyāt
63 nimittāpāye naimittikasyāpyabhāvaḥ
64 saṃniyogaśiṣṭayorekatarābhāve
ubhayorapyabhāvaḥ
65 nañivayukte sadṛśasaṃpratyayaḥ
66 vyākhyānato viśeṣapratipattirnahi
saṃdehādalakṣaṇam
67 vivakṣāvyāpteriṣṭāvasāyaḥ
68 vivakṣātaḥ kārakāvasāyaḥ
69 upapadavibhakteḥ kārakavibhaktirbalīyasī
70 sūtre liṅgavacanamapramāṇaṃ
avivakṣitatvāt
71 vācyavalliṅgavacane
72 avyakte guṇasaṃdehe napuṃsakaliṅgaṃ
prayujyate
73 liṅgamaśiṣyaṃ lokāśrayatvāt
74 arthavaśādvibhaktivacanaliṅgavipariṇāmaḥ
75 nānukṛṣṭakṛtamanekāltvam
76 kṛtākṛtaprasaṅgī vidhirnityaḥ
77 jñāpakairdhamanityam
78 anityamāgamaśāsanam
79 svārthe ṇij nityam
80 prādīnāṃ kriyāyogitvaṃ viśeṣadyotitve
svabhāvāt
81 abhidhānapratyayāḥ sanādisamāsāḥ
82 bhūtapūrvagatiratrāsti
83 akṣarādhikyādapi yogavibhāgo
garīyān
84 arthāpattyā śāstre siddhiruktiprāmāṇyāt
85 siddhaśabdopadeśāt netaretarāśrayadoṣaḥ
86 svaravidhau vyañjanamavidyamānavat
iti cāndraparibhāṣāsūtrāṇi samāptāni
oṃ śrījināya namaḥ || praṇamya sadasadvādadhvāntavidhvaṃsabhāskaram | bāhyārthaṃ paribhāṣāyai vakṣye bālāvabuddhaye || iha hi
2.6-2.10
“ sūtreṣveva hi tatsarvaṃ yad vṛttau yacca vārtike
sūtraṃ yonirvihāyānāṃ sarvaṃ sūtre pratiṣṭhitam ”
iti kenaicid vyākhyātukāmenāvaśyamevābhyupagantavyam | tathā cānvarthaḥ | arthān
sūtrayati sūte sūcayati vā sūtram | tatra sūtrakārayoḥ śarvavarmakātyāyanayoḥ sūtrāṇāṃ catuḥśatyāṃ pañcāśadadhikāyāṃ paribhāṣā noktāḥ | atha ca vṛttiṭīkayostatra tatra prayuktāḥ kāryeṣu
dṛśyante | atastāsāṃ yuktitaḥ saṃsiddhiscyate | tāśca dvividhāḥ | laukikyaḥ śāstrīyāśca
yāstu śāstrīyāstā dvividhāḥ | liṅgavatyo vidhyaṅgaśeṣabhūtāśceti | tatra liṅgaṃ vidyate yāsāṃ
tāḥ liṅgavatyaḥ | tāścaikatra deśe gṛhītasaṃbandhāḥ satyo liṅgāpekṣayā pradīpavat sarvaṃ śāstramabhijvalayantīti | yathā ‘ āgama udanubandhaḥ svarādantyātparaḥ ’ ( 2|1
2.4-4
) ‘ yugapadvacane
paraḥ puruṣāṇām ’ ( 3|1
2.1-2
) ityādayaḥ | vidhyaṅgaśeṣabhūtā ucyante | niyamadvāreṇa
vidhisūtraiḥ saha ekavākyatāmāpadyamānā lāghavārthayo vidhyaṅgaśeṣabhūtāstāḥ pratisūtramupatiṣṭhanti | yathā ‘ pratyayaḥ paraḥ ’ ( 3|2
2.46-2
) ‘ kartari kṛtḥ ’ ( 4|6
Linked texts (5)
- Paribhāṣā (Vyāḍi) — Vyāḍi, Sanskrit
- Śabdakaustubha — Bhaṭṭoji Dīkṣita 1547, Sanskrit
- Paribhāṣāsūcana — Vyāḍi, Sanskrit
- Kātantraparibhāṣā — Sanskrit
- Pāṇinīyaparibhāṣāḥ — Sanskrit