Paribhashasamgraha 37
Paribhāṣāsaṃgraha 37
- Language
- Sanskrit
37.98
anityamāgamaśāsanam
37.111
suptiṅantamityatra kapratyaye'pade parataḥ ṣakārāntaṃ tathaivāpadāntatvaṃ ṣāntasya | ucyate
padādividhiśabdena “ sātpadādyoḥ ” ( 8|3
37.63
) ityārabhya ye vidhīyante gṛhyante
tena “apadādividhau” ( 1|1
37.4
vā. 6 ) itivacanāduttarasya padatvaṃ bhavatyeva | atra cārthe
“ṣātpadāntāt” (8|4|45) ityatra padāntagrahaṇaṃ jñāpakam | tathā ca “padavyavāye'pi”
(8|4|38)ityatra maitreyaḥ | atra ca jñāpakam “ṣātpadāntāt”(8|4|45) ityatra pade'ntaḥ
padānta ityevamarthasya padāntagrahaṇasyopādānam| na hi tadanyathā sambhavatīti || atrocyate
nanu yadyevamarthaṃ padāntagrahaṇaṃ tadā tadakṛtvā ṣātsupītyevaṃ kriyatām | yātvada iti vā | ayaṃ
cārthaḥ subante parato yaḥ ṣakāraḥ pade parata iti | etadevoktārthasya jñāpakaṃ bhaviṣyati | kiṃ
vaiyarthyajñāpane na prayojanam | ṣātpadāntāditi karttavye pratyayalakṣaṇaṃ bhavatītyevāstu
ucyate | yattāvaduktaṃ supīti kriyatāṃ pada iti vā | tanna | yadi tannirdekṣyati tadā kiṃ
prakṛtyāhṛtasyoktārthajñāpakatā nvāha-nate | dvitīyamapi na | yata evaṃvidhajñāpane vṛṣalau
kauṇḍinya ityādāvuttarasya nas-śabdasya padāntatvāt “ pūrvapadāntajñāyāmagaḥ ” (8|4|3)
iti ṇatvaṃ bhavati | carmanāsike ṇatvābhāvaḥ | anyathā mātṛbhogīṇāvannanāsika ityatrāpi
ṇatvaṃ syāt | tathā māṣakumbhavāpeneti samāse uttarasya kumbhaśabdasya padatvaṃ bhavati | tena
māṣakumbhavāpenetyatra padavyavāye ṇatvapratiṣedhaḥ sidhyati | anyathā pratyayalakṣaṇābhāvānnimittanimittinoḥ padavyavāyo na syāt
nanvatrāpi “ padavyavāye'pi ” ( 8
37.111-2
38 ) itisāmarthyātpratyayalakṣaṇena
padatvaṃ bhaviṣyati | ucyate | yadi sāmarthyādvyavasthā tadoktaprakāre niṣphalo vyāpāraḥ
nanu yadi “ sātpadādyoḥ ” ( 8|3
37.13
) ityārabhya kārye'padādividhāvitivacanāduttarasya padatvaṃ bhavati tarhi “ bhāvakarmaṇoḥ ” ( 1|3
37.4-2
) ityādau “ padāntasya ”
( 8
37.4-3
37 ) iti karttavye ṇatvapratiṣedhe padatvaṃ prāpnoti | tataśca “ padāntasya ”
( 8
37.109
37 ) iti ṇatvapratiṣedhena bhavitavyam | ucyate | “ bhāvakarmaṇoḥ ”
(1|3|13) iti nirdeśādadoṣaḥ | nanu ca yadi ‘ uttarapadatve cāpadādividhau ’ ityasti
kāryaṃ tarhi vimalakṣu dinamiti | yāvatā'trāpi “ uttarapadatve cāpadādividhau ” iti
vacanāddivaśabdasya padatvaṃ nāsti | ucyate | tatra “eṅaḥ padāntādati” ( 6|1
Linked texts (2)
- Vaiyākaraṇasiddhāntakaumudī — Bhaṭṭoji Dīkṣita 1600, Sanskrit
- Bṛhatparibhāṣāvṛtti — Sīradeva, Sanskrit