Paribhashasamgraha 47
Paribhāṣāsaṃgraha 47
- Language
- Sanskrit
47.33
kvacidapavādaviṣayepyutsargobhiniviśate
47.34
antaraṅgānapi vidhīn bahiraṅgo lyab bādhate
47.35
samāsaśca dvipadāśrayatvādvahiraṅgopi lyapaṃ bādhate
47.36
asati saṃbhave bādhanaṃ bhavati
47.37
asti ca saṃbhavo yadubhayaṃ syāt
47.38
ktalyuṭtumunkhalartheṣu vāsarūpavidhirnāsti
47.39
sāṃpratikābhāve bhūtapūrvagatiḥ
47.40
nānubandhakṛtamasārūpyam
47.41
lakṣaṇapratipadoktayoḥ pratipadoktasyaiva grahaṇaṃ na tu lākṣaṇikasya
47.42
ekadeśavikṛtamananyavat
47.43
kvacidvikṛtirapi prakṛtiṃ gṛhṇāti
47.44
bahuvrīhau tadguṇasaṃvijñānamapi
47.45
tācchīlikeṣu vāsarūpavidhirnāsti
47.46
purastādapavādā anantarān vidhīn bādhante nottarān
47.47
nānubandhakṛtamanejantatvam
47.48
cānukṛṣṭaṃ netaratra
47.49
madhyepavādāḥ pūrvān vidhīn bādhante nottarān
47.50
anantarasya vidhirvā pratiṣedho vā
47.51
‘ sūtreṣveva hi tatsarvaṃ yad vṛttau yacca vārtike ’
akṛtavyūhāḥ pāṇinīyāḥ
47.52
niranubandhakagrahaṇe na sānubandhakasya grahaṇam
47.53
ekānubandhakagrahaṇe na dvyanubandhakasya
47.57
grahaṇavatā prātipadikena tadantavidhirnāsti
47.58
vyapadeśivadbhāvo'prātipadikena
47.59
samāsapratyayavidhau pratiṣedha ugidvarṇagrahaṇavarjam
47.60
svārthikāḥ prakṛtito liṅgavacanānyativartante
47.61
saṃprasāraṇaṃ saṃprasāraṇāśrayaṃ ca kāryaṃ balīyo bhavati
47.62
ubhayata āśraye nāntādivat
47.63
varṇāśraye vidhau nāntādivat
47.64
kṛdgrahaṇe gatikārakapūrvapadasyāpi grahaṇam
47.65
samāsāntāvidhiranityaḥ
47.66
saṃnipātalakṣaṇo vidhiranimittaṃ tadvighātasya
47.66-2
tathā 'śrīpam' ityatra pāteḥ kvipi napuṃsakahrasvatve "hrasvasya piti kṛti tuk"
(6|1|71) iti na tuk| ajantatvasaṃnipātena kṛtasya hrasvasya tadvighātakatvāt
bahiraṅgasya hrasvasyāsiddhatvādvā| iyaṃ paribhāṣā "kṛnmejantaḥ" (1|1|39) ityatra
bhāṣye paṭhitā| atra mūlaṃ prasiddho laukikanyāyaḥ| sīradevastu jñāpakamāha- "na
tisṛcatasṛ" (6|4|4) iti dīrdhanaṣedhavacanam| taddhi satyāmasyāṃ vibhaktyānantaryanimittayostisṛcatasṛ ityanayordīrghe pratyayanimittatvādīrghaprauṣānuṣapadyata iti| tanna
tisṛcatasṛnvāṃ svalādipāṭhāt "na ṣaṭsvasrādibhyaḥ" (4|1|10) iti ṅīnniṣedhenaiva dīrghopravṛttyā "na tisṛcatasṛ" (6|4|4) ityasyopapatteḥ| pratyuta svasrādau
tisṛcatastroḥ pāṭhādāneṣeyam| "kaṣṭāya kramaṇe" (3|1|14) iti nirdeśāt
tena rāmāya dātiḥ kāśyati ityādi siddham
47.67
aninsamannahaṇānyarthavatā cānarthakena ca tadantavidhiṃ prayojayanti
47.67-2
krameṇodāharaṇāni| "alloponaḥ" (6|4|134) rājñaḥ damnaḥ| "inahanpūṣāryamṇāṃ śau" (6|4|12) bahuvṛtrahaॉni bahuyābhīni| "atvasantasya cādhātoḥ"
(6|4|14) supayāḥ susrotāḥ| "mnoḥ" (4|1|11) sudāmā, suyavimā
iyaṃ paribhāṣā 'yena vidhiḥ' (1|1|72) ityatra vārtikarūpeṇa paṭhitā| atra mūlam
"iṇaḥ ṣīdhvaṃ luṅliṭo0" (8|3|78) ityādisūtragatāṅgagrahaṇajñāpimarthavatparibhāṣāyā anityatvam| anyathā hi pariveviṣīdhvamityatra ṣīdhvaṃśabdasyānarthakyeva na
grahaṇamiti kimaṅgagrahaṇena
47.68
vārṇādāṅgaṃ balīyaḥ
47.69
tena korakaḥ ityatra yaṇaṃ bādhitvā vṛddhirbhavati| tathā "ūdupadhāyāḥ" ityādau
dvitve kṛtādiśeṣe ca kṛte antaraṅgamapi varṇāśrayaṃ savarṇadīrgha bādhitvā āṅgaḥ paraśca hrasvaḥ
parjanyavatpravṛttyāpravṛttau| ata eva taduttaraṃ savarṇadīrghe kṛte antaraṅgatvena māto hrasvo na
sahāvṛvṛttatvāt| yatta "cchvoḥ śūḍanunāsike ca" (6|4|19) ityatra tuksahitachakārīpādānālliṅgāt samānāśraya eva vārṇaparibhāṣopasthiterastvatiriṇādikaṃ syona itikadanudāharaṇam, hrasvasya pratyayāśrayatvena savarṇadīrghasya tadanāśrayatvena vyāśrayatvādityāhuḥ
tanna| vyāśrayepi kvacitpravṛtterabhyupagamāt| "pañcāca0" (3|1|90) itivihitanaṅo ḍitkaraṇājjñāpakāt| taddhi ḍittvaṃ prakṣaḥ ityatra "grahijyā0" (6|1|16)
iti saṃprasāraṇārthe viva ityatra guṇaniṣedhārthaṃ vā| nādyaḥ| "prathe ṣāspra0"
(3|2|117) iti nirdeśena saṃprasāraṇasyāsādhutvāt| nāntyaḥ| antaraṅgasya tukaḥ
pravṛttyā guṇāpravṛtteḥ| ato vyāśrayepīyaṃ pravarttate| anyathā aṭā siddhe āṭvacanametaparibhāṣāyā jñāpakamanye kvīyantītyādikau "na māḍyoge" (6|4|74) iti sūtragatau
yo 'nādiṣṭādacaḥ pūrvastasya vidhiṃ prati sthānivadbhāvaḥ
47.70
prakṛtigrahaṇe yaṅlugantasya grahaṇam
47.37-2
yuktaḥ sāmyādyaṅlugantepi na dīrgha iti lakṣyata iti | atredaṃ vaktavyam | prakṛtigrahaṇe yaṅlugantasyeti paribhāṣayā jāgarūkatvātkathaṃ yuktisāmyam | tathā ca kathaṃ bhāṣyavirodha iti
pratyuta “ maho'liṭi dīrghaḥ ” ( 7|2