Pramāṇa · Search · About · API

Paribhashasamgraha 47

Paribhāṣāsaṃgraha 47

Language
Sanskrit

47.33

kvacidapavādaviṣayepyutsargobhiniviśate

47.34

antaraṅgānapi vidhīn bahiraṅgo lyab bādhate

47.35

samāsaśca dvipadāśrayatvādvahiraṅgopi lyapaṃ bādhate

47.36

asati saṃbhave bādhanaṃ bhavati

47.37

asti ca saṃbhavo yadubhayaṃ syāt

47.38

ktalyuṭ‌tumunkhalartheṣu vāsarūpavidhirnāsti

47.39

sāṃpratikābhāve bhūtapūrvagatiḥ

47.40

nānubandhakṛtamasārūpyam

47.41

lakṣaṇapratipadoktayoḥ pratipadoktasyaiva grahaṇaṃ na tu lākṣaṇikasya

47.42

ekadeśavikṛtamananyavat

47.43

kvacidvikṛtirapi prakṛtiṃ gṛhṇāti

47.44

bahuvrīhau tadguṇasaṃvijñānamapi

47.45

tācchīlikeṣu vāsarūpavidhirnāsti

47.46

purastādapavādā anantarān vidhīn bādhante nottarān

47.47

nānubandhakṛtamanejantatvam

47.48

cānukṛṣṭaṃ netaratra

47.49

madhyepavādāḥ pūrvān vidhīn bādhante nottarān

47.50

anantarasya vidhirvā pratiṣedho vā

47.51

‘ sūtreṣveva hi tatsarvaṃ yad vṛttau yacca vārtike ’
akṛtavyūhāḥ pāṇinīyāḥ

47.52

niranubandhakagrahaṇe na sānubandhakasya grahaṇam

47.53

ekānubandhakagrahaṇe na dvyanubandhakasya

47.57

grahaṇavatā prātipadikena tadantavidhirnāsti

47.58

vyapadeśivadbhāvo'prātipadikena

47.59

samāsapratyayavidhau pratiṣedha ugidvarṇagrahaṇavarjam

47.60

svārthikāḥ prakṛtito liṅgavacanānyativartante

47.61

saṃprasāraṇaṃ saṃprasāraṇāśrayaṃ ca kāryaṃ balīyo bhavati

47.62

ubhayata āśraye nāntādivat

47.63

varṇāśraye vidhau nāntādivat

47.64

kṛdgrahaṇe gatikārakapūrvapadasyāpi grahaṇam

47.65

samāsāntāvidhiranityaḥ

47.66

saṃnipātalakṣaṇo vidhiranimittaṃ tadvighātasya

47.66-2

tathā 'śrīpam' ityatra pāteḥ kvipi napuṃsakahrasvatve "hrasvasya piti kṛti tuk"
(6|1|71) iti na tuk| ajantatvasaṃnipātena kṛtasya hrasvasya tadvighātakatvāt
bahiraṅgasya hrasvasyāsiddhatvādvā| iyaṃ paribhāṣā "kṛnmejantaḥ" (1|1|39) ityatra
bhāṣye paṭhitā| atra mūlaṃ prasiddho laukikanyāyaḥ| sīradevastu jñāpakamāha- "na
tisṛcatasṛ" (6|4|4) iti dīrdhanaṣedhavacanam| taddhi satyāmasyāṃ vibhaktyānantaryanimittayostisṛcatasṛ ityanayordīrghe pratyayanimittatvādīrghaprauṣānuṣapadyata iti| tanna
tisṛcatasṛnvāṃ svalādipāṭhāt "na ṣaṭsvasrādibhyaḥ" (4|1|10) iti ṅīnniṣedhenaiva dīrghopravṛttyā "na tisṛcatasṛ" (6|4|4) ityasyopapatteḥ| pratyuta svasrādau
tisṛcatastroḥ pāṭhādāneṣeyam| "kaṣṭāya kramaṇe" (3|1|14) iti nirdeśāt
tena rāmāya dātiḥ kāśyati ityādi siddham

47.67

aninsamannahaṇānyarthavatā cānarthakena ca tadantavidhiṃ prayojayanti

47.67-2

krameṇodāharaṇāni| "alloponaḥ" (6|4|134) rājñaḥ damnaḥ| "inahanpūṣāryamṇāṃ śau" (6|4|12) bahuvṛtrahaॉni bahuyābhīni| "atvasantasya cādhātoḥ"
(6|4|14) supayāḥ susrotāḥ| "mnoḥ" (4|1|11) sudāmā, suyavimā
iyaṃ paribhāṣā 'yena vidhiḥ' (1|1|72) ityatra vārtikarūpeṇa paṭhitā| atra mūlam
"iṇaḥ ṣīdhvaṃ luṅliṭo0" (8|3|78) ityādisūtragatāṅgagrahaṇajñāpimarthavatparibhāṣāyā anityatvam| anyathā hi pariveviṣīdhvamityatra ṣīdhvaṃśabdasyānarthakyeva na
grahaṇamiti kimaṅgagrahaṇena

47.68

vārṇādāṅgaṃ balīyaḥ

47.69

tena korakaḥ ityatra yaṇaṃ bādhitvā vṛddhirbhavati| tathā "ūdupadhāyāḥ" ityādau
dvitve kṛtādiśeṣe ca kṛte antaraṅgamapi varṇāśrayaṃ savarṇadīrgha bādhitvā āṅgaḥ paraśca hrasvaḥ
parjanyavatpravṛttyāpravṛttau| ata eva taduttaraṃ savarṇadīrghe kṛte antaraṅgatvena māto hrasvo na
sahāvṛvṛttatvāt| yatta "cchvoḥ śūḍanunāsike ca" (6|4|19) ityatra tuksahitachakārīpādānālliṅgāt samānāśraya eva vārṇaparibhāṣopasthiterastvatiriṇādikaṃ syona itikadanudāharaṇam, hrasvasya pratyayāśrayatvena savarṇadīrghasya tadanāśrayatvena vyāśrayatvādityāhuḥ
tanna| vyāśrayepi kvacitpravṛtterabhyupagamāt| "pañcāca0" (3|1|90) itivihitanaṅo ḍitkaraṇājjñāpakāt| taddhi ḍittvaṃ prakṣaḥ ityatra "grahijyā0" (6|1|16)
iti saṃprasāraṇārthe viva ityatra guṇaniṣedhārthaṃ vā| nādyaḥ| "prathe ṣāspra0"
(3|2|117) iti nirdeśena saṃprasāraṇasyāsādhutvāt| nāntyaḥ| antaraṅgasya tukaḥ
pravṛttyā guṇāpravṛtteḥ| ato vyāśrayepīyaṃ pravarttate| anyathā aṭā siddhe āṭvacanametaparibhāṣāyā jñāpakamanye kvīyantītyādikau "na māḍyoge" (6|4|74) iti sūtragatau
yo 'nādiṣṭādacaḥ pūrvastasya vidhiṃ prati sthānivadbhāvaḥ

47.70

prakṛtigrahaṇe yaṅlugantasya grahaṇam

47.37-2

yuktaḥ sāmyādyaṅlugantepi na dīrgha iti lakṣyata iti | atredaṃ vaktavyam | prakṛtigrahaṇe yaṅlugantasyeti paribhāṣayā jāgarūkatvātkathaṃ yuktisāmyam | tathā ca kathaṃ bhāṣyavirodha iti
pratyuta “ maho'liṭi dīrghaḥ ” ( 7|2