Paribhashasamgraha 53
Paribhāṣāsaṃgraha 53
- Language
- Sanskrit
53.1
) ‘yathoddeśapakṣe na saṃjñāparibhāṣasya pradeśaikavākyatā’ iti kaiyaṭaḥ spaṣṭamāha
evaṃ ‘ pūrvatrāsiddham ’ ( 8|2
53.64
) iti sūtre'pi | kiṃ ca pradhānānāṃ guṇadeśasaṃnidhau
guṇabhedaprayuktāvṛttirapi na yuktā, sakṛcchrutasyaiva guṇasya bhedamantareṇa yugapadupāsthitasarvapradhānopakārakatvasaṃbhavāt | tathā ca ekaśeṣasūtre bhāṣye ‘ yathaiva bahavo yañaḥ, evaṃ prakṛtayo'pi
bahvyaḥ syuḥ ’ iti kaṃcitpakṣamupanyasya, ‘ atha vā punarastvekā prakṛtiḥ | bahvaśca yañaḥ ’
(mahābhāṣya 1|2
53.64-2
vā. 20) iti nyāyyaṃ pakṣāntaramuktam | tatra kaiyaṭaśca ‘ekaikasyāpatyasya prakṛtyarthena yogāt pradhānabhede ca guṇābhyāvṛttyā gargaśabdānāmapyekaśeṣaḥ kriyate ’ iti
prakṛtibahutvaṃ sopapattikaṃ vyākhyāya ‘ prakṛtyarthasyaikatvāttenaiva bahunāmapatyānāṃ saṃbandhasaṃbhavāt ’
( mahābhāṣyapradīpa 1|2
53.12
vā. 20 ) iti ekā prakṛtiriti dvitīyapakṣe nyāyamāha
yugapadupāsthitānekāpatyaṃ prati sakṛcchrutasyaiva guṇasya gargasya tantreṇa saṃbandhasaṃbhavāt
pradhānabhede'pi na guṇabhedo nyāyyaḥ iti hi tadāśayaḥ | vyaktipakṣe sarvavyaktīnāṃ
yugapadanupasthitatvāt tadbhede śāstrabhedo nānutpannaḥ ityetadbhāṣyakaiyaṭagranthavirodhāccopekṣyaḥ
“ saṃjñāśāstrasya tu kāryakālapakṣe na pṛthagvākyārthabodhaḥ ” ( paribhāṣenduśekhara
pari. 2,3) ityapyayuktam | yathoddeśapakṣe'pi tvatpakṣe ka vṛddhisaṃjñetyapekṣāyāṃ tvatpakṣe
paribhāṣāsu darśitarītyā ‘ sici vṛddhiḥ’ (7|2|1) ityādeḥ saṃnidhānena tadekavākyatāyā
āvaśyakatvāt | etena “ aṇo'pragṛhyasyetyetadekavākyatāpannamadaso mādityetatprati na
mutvādyasiddham ” ( paribhāṣenduśekhara pari. 2, 3) ityādi nirastam | tvatpakṣe ‘ adaso
māt ’ (1|1|12) iti pragṛhyasaṃjñaikavākyatāpannam ‘ aṇo'pragṛhyasya0 ’ (8|4|57)
ityetatprati yathoddeśapakṣe mutvādeḥ siddhatvasya durvāratvāt saṃjñāpradeśa eva kāryasya jñānena
kāryārthāsiddhatvasyāpravṛttirityasya durvacatvāt | tvanmate kāryadeśaṃ gacchantyā api saṃjñāyāstadeśasthatvābhāvācca ' ekadeśasthaḥ sarvaṃ śāstramabhijvalayati ' iti bhāṣyoktahetoḥ saṃjñāsādhāraṇyāt | ata eva 'kāryajñānānantaraṃ virodhanirūpaṇātsaṃjñāsūtrāṇāṃ kāryadeśasthaparatvameva vipratiṣedhasūtrapravṛttau bījam' iti 'adaso māt' ( 1|1
53.12-2
) iti sūtrasthatvadudāhṛtabhāṣyagranthaśca
tvanmate viruddhaḥ| manmate tu yathoddeśapakṣe kāryasūtrāṇāṃ saṃjñāpradeśe asaṃnidhānāt kāryakālapakṣe
saṃjñāsūtrāṇāṃ kāryadeśeṣu saṃnidhānāt tatra saṃnihitānāṃ ca taddeśasthatvāt ' adaso māt '
( 1|1