Pramāṇa · Search · About · API

Paribhashasamgraha 61

Paribhāṣāsaṃgraha 61

Language
Sanskrit

Contents

61.2

) ityasyānuvṛttyāśrayaṇe gauravāt
'nāmi namaṃ ca' (5|1

61.2.p1

gavādigaṇa-gaṇasūtra) ityādau 'ṣaṣṭhī sthāne
prathamā' iti kaiyaṭoktakalpanasyāprāmāṇikatvena vyabhicārācca na 'anāgamakānāṃ
sāgamakā ādeśāḥ' iti pakṣe sthānivadbhāvavirodhaḥ | ata eva vṛddhisūtre 'ṣaṣṭhīnirdiṣṭasyādeśā ucyante' iti bhāṣyavyākhyānāvasare 'ṣaṣṭyabhāve'pi tadarthasadbhāvādbhavatyeva
sthānyādeśabhāvaḥ | yathā-nāmi namaṃ ca ityādau' iti kaiyaṭenoktam | etadasvarasādeva ca punarmāṣye śyan-nam-namiti śabapavādānāṃ keṣāṃcit śitkaraṇamapavāde utsargakāryāpravṛtterjñāpakamiti prathamapakṣa evopasaṃhṛtaḥ
atredabhavadheyam-'tanmadhyapatitastadgrahaṇena gṛhyate' (pari. śe. pari 89)
'tadāgamāstadguṇībhūtāstadgrahaṇena gṛhyante' (pari. śe. pari. 11) 'ekadeśavikṛtamananyavadbhavati' (pari. śe. pari. 37) iti vacanatrayamidaṃ sthānivatsūtreṇaiva

61.2.p2

1|1|56) siddham | yānyatra jñāpakāni-'nedamadasorākoḥ' (7|1|11

61.56

'ṇeraniṭi' (6|4|51) 'āḍhyasubhagasthūla0' (3|1|56) iti, tāni
sthānivatsūtre (1|1|56) ādeśagrahaṇena teṣāṃ grahaṇe jñāpakāni | evaṃ sati vacanatrayākalpanāllāghavam | tadāgamaikadeśavikṛtaparibhāṣayoralvidha|vapravṛttaye jñāpakāntarānusaraṇamapi na kartavyam, analvidhāviti niṣedhenaiva tatra tadapravṛtteḥ | alvidhau
pravṛttiprayojanatrayaṃ tu prāgeva dūṣitam | tasmātsthānivatsūtreṇaivasiddhau vacanatrayamidaṃ na kartavyamiti | idaṃ tvavaśiṣyate-āpibādibhyaḥ prathamamaṭi kṛte 'pāghrā0'
(3|1|37) iti pibādeśaḥ sarvasya syāditi | atra nirdiśyamānaparibhāṣayā
(pari. śe. pari. 12) na bhavati | na ca pāśabdasya sthāne apāśabda ādeśa iti
pakṣe sthānivadbhāvena kāryasya nirdiśyamānaparibhāṣayā vāraṇe tisṛṇāmityādau nirdiśyamānatriśabdābhāvādeva trayādeśavāraṇasaṃbhave 'trayādeśe santasya pratiṣedhaḥ' (1|1

61.130

vā. 26) iti sthānivatsūtrasthavārtikaṃ tadbhāṣyaṃ ca virudhyeteti vācyam | anāgamakānāṃ na ye kecitsāgamakā ādeśāḥ | tathā sati tavyasya abhū ityādeśaprasaṅgāt
kiṃ tu sāgamakāsta eveti tadbuddhipūrvakamevādeśaśāstrapravṛtteḥ | ata evāsyāḥ paribhāṣāyāḥ 'prayojanaṃ suptiṅādeśeṣu' (6|4

61.130-2

vā. 4) iti vārtikoktaprayojanakathanaparabhāṣye 'yasyai tasyai ityatra syāṭi kṛte sasyāṭkasya smaibhāvaḥ prāpnoti
nirdiśyamānasyeti na doṣo bhavati' (6|4

61.12

vā. 4 mahābhāṣya) ityāgabhasahite
nirdiśyamānasyādeśā bhavanti

61.13

yatrānekavidhamāntaryaṃ tatra sthānata āntaryaṃ balīyaḥ

61.14

arthavadgrahaṇe nānarthakasya

61.14-2

syānnābhāvāt kevalātmanepadaprayojanasvīkāreṇāpi susādhatvāt | tasmādyuktrannādigrahaṇaṃ jñāpakameva

61.15

gauṇamukhyayormukhye kāryasaṃpratyayaḥ

61.3

statprātipadikakāryabādho yuktaḥ | saṃjñayā babhrurasyāpatyaṃ bābhravirityatra iñsiddhaye upāttamityādi | na ca prātipadikapadaṃ tādṛśamiti vācyam, tena hi prātipadikatvarūpeṇopasthitiriti tasya viśiṣṭārthopasthāpakatvābhāvāt | nipātapadaṃ tu cāditvenaiva cādīnāmupasthāpakamiti taduddeśyakakāryavidhāyake 'ot' (1|1|15)
ityādāvetadapravṛttyā gobhavadityādau doṣo na | gāṃ pāṭhayetyādau kriyāsaṃbandhātprāgeva
gauṇārthatvapratītirityapyayuktam, prayoktuḥ prāgeva gauṇārthatvapratītāvapi pratipattṝṇāṃ svatantrapadasyaiva padāntareṇa saṃbandhe gauṇārthatvapratīteḥ | khaṭvārūḍha ityādau khaṭvādyādeśakaraṇaṃ mahadbhūtaśabdamā ityatra ātvākaraṇaṃ ca bhāṣyasthaṃ prātipadikakāryeṣvasyāpravṛttau padakāryeṣu
pravṛttau ca mānam ; anyathā vākyasaṃskārapakṣe khaṭvārūḍha ityādau tvādeśāpattiḥ | kiṃ
ca gāmiti padaṃ kriyāsāmānyanirūpitakarmatvasāmānyaparaṃ satkriyate | kriyāpadaprayogastu ākṣiptakriyāviśeṣaniyamārtha ityarthavatsūtre bhāṣyokteḥ (1|2|45) gāmiti
dvitīyāntapadasaṃskāradaśāyāṃ na pāṭhanakriyāpekṣā yena dvitīyotpatteḥ prāgeva gauṇatā
syāt | prayokturapyevameva | etanmūlakaḥ 'abhivyaktapadārthā0' iti śloko'pi padakāryaviṣayakaḥ | sarvādisūtre saṃjñāpratiṣedhaṃ kurvanvārttikakāraḥ, pūrvādisūtre asaṃjñāyāmiti
vadansūtrakāraḥ anvarthasaṃjñayā saṃjñāpratiṣedhaṃ pratyācakṣāṇo bhāṣyakāraścātrānukūlāḥ"
(pari. śe. pari. 15) ityāhuḥ
atropāttaviśiṣṭarūpasyaiva etannyāyapravṛttirityayuktam | otsūtre (1|1|15)
viśiṣṭarūpānupādāne'pi etannyāyasya bhāṣyādāvupannastatvāt | na ca nipātapadaṃ
viśiṣṭārthapratītyaupayikarūpeṇa nipātānāmupasthāpakam, tasya saṃjñāśabdena prātipadikapadavat svaprakāra kabodhajanakatvāt | yadrūpāvacchinnasya saṃjñā kriyate tadrūpabodhakatvaṃ
saṃjñāpadasyetyabhyupagame'pi vyañjanatvena nipātapadasya vyañjanopasthāpakatvam, na tvarthapratītyaupayikarūpeṇeti nipātapadaṃ ca svārthapratītyaupayikarūpeṇopasthāpakamityapyayuktam
ata eva 'ānmahataḥ0' (6|3|46) iti sūtre kaiyaṭena gobhavadityatra 'śabdaviśeṣānāśraye'pi' iti granthena 'ot' (1|1|15) iti sūtre arthapratītyaupayikaśabdaviśeṣānāśrayaṇamuktam | tasmāt 'ot' (1|1|15) iti sūtre viśeṣarūpāśrayaṇamityayuktam | kiṃ ca gauṇatvasya padāntarasaṃbandhāpekṣatvena tatra padakārye
pravṛttāvapi saṃjñāyāḥ padāntarasaṃbandhāpekṣāṃ vinaiva prayoktṛpratipattṛbhyāṃ nirṇayane tatra
prātipadikakārye'pyetannyāyapravṛttau na kiṃcidbādhakam | ata eva 'ekāca prācām'
(5|3|94) ityatra na smādyādeśaḥ, 'yuṣmadasmadoḥ' (7|2|1, 6|1|211,
7|2|86, 8|1|20; ityatra na tvamādeśaḥ| na ca tvadbhavatotyādau tvemādyādeśo
na syāditi vācyam, padakāryeṣvabhyupagame'pi iha tvādyādeśasya padakāryatvena taddopasya
duruddharatvāt| iha hi nāntamūlasuppratyayamapekṣya tvādeśaḥ, 'antaraṅgānapi vidhīnvahiraṅgo lugbādhate' (pari. śe. pari. 52) iti nyāyāt, anyathā gomatpriya
ityādau numādyāpatteḥ| kiṃ tu ṇipratyāyanapekṣya 'pratyayottarapadayośca' (7|2|97)
iti sūtreṇeti vaktavyam| evaṃ ca mahadbhūtaścandramā ityatreva gauṇatvānantarameva ṇipratya
yotpatyā gauṇapadaviṣayatvaṃ tvādyādeśasya spaṣṭam| na ca yuṣmadasmadoriti prātipādikoddeśena vidhīyamānatvāttasya prātipadikakāryatvameveti vācyam, 'ānmahataḥ 0' (6

61.27

46) ityātvasyāpi prātipadikoddeśena vidhīyamānatayā tathātvāpatteḥ| samānādhikaraṇottarapadādau vidhīyamānasyātvasya vastutaḥ prātipadikoddeśe'pi padasaṃjñakamahacchabde
paryavasānāt padakāryatvamiti tu yuṣmadasmadoriti prātipadikoddeśe'pi ṇipratyaye parato
vidhīyamānasya tvādyādeśasya vastutaḥ padasaṃjñakayuṣmadādiviṣayatayā padakāryatvamiti
tulyamiti padakāryaviṣayatvapakṣe'pi duruddharo'yaṃ doṣaḥ
sarvādisūtrasthavārtikādigranthaḥ (1|1

61.15-2

vā. 2) saṃjñāviṣaye'pyasya nyāyasya
padakāryaviṣayatve pramāṇamiti kalpane tu tadā syāt, yadi tatrānanyathāsiddhaṃ prayojanaṃ
labhyeta| tadabhāve 'upāyasyopāyāntarādūṣakatvam' iti nyāyena pravṛtta iti vyākhyeyaḥ
ata eva 'abhivyaktapadārthā ye—' iti vṛthakaṭyate| sarvādisūtre saṃjñāpratiṣedho na
vaktavyaḥ, 'abhivyaktapadārthā ye' iti nyāyāditi haradattaḥ| upāyasyopāyāntarādūṣakatvanyāyaśca sarvādisūtre kaiyaṭagranthe spaṣṭaḥ| tasmāt śuddhagauṇatve padakārya eva, saṃjñārūpatve prātipadikakārye'pīti yuktam| idaṃ tvavaśiṣyate—svarūpānupādāne'pi etanmapāyapravṛttau bāśurirityatra 'rājaśvaśurādyat' (4|1|137) iti yatpratyayavad ijapi
(4|1|95) na syāditi, tatrāsyāḥ paribhāṣāyā anityatvameva śaraṇam| 'svaṃ
rūpam0' (1|1|68) ityatra rūpagrahaṇena jñāpitārthavatparibhāṣā viśiṣṭarūpānupādāne'pi
pravartate, tanmūlā gauṇamukhyaparibhāṣāpi tatheveti autsargikambhāṣyādeśayaḥ| 'āni
loṭ' (8|4|16) ityatra loṭgrahaṇaṃ pravāṇānītyatra ṇatvavāraṇārthaṃ kriyamāṇamarthavatparibhāṣāyā anityatvajñāpakamiti tanmūlāyā asyā api tata evānityatvam| ata
evaṃ tvadbhavatītyādau tvādyādeśaḥ, mahadbhūtā brāhmaṇītyatra puṃvadbhāvaśceti sarvaṃ siddham

61.16

aninsmangrahaṇānyarthavatā cānarthakena ca tadantavidhiṃ
prayojayanti

61.17

ekayoganirdiṣṭānāṃ saha vā pravṛttiḥ saha vā nivṛttiḥ

61.18

ekayoganirdiṣṭānāmadhyekadeśo'nuvartate

61.19

bhāvyamānena savarṇānāṃ grahaṇaṃ na

61.20

kacidbhāvyamāno'pyaṇ savarṇān gṛhṇāti

61.21

varṇāśraye nāsti pratyayalakṣaṇam

61.22

uṇādayo'vyutpannāni prātipadikāni

61.23

pratyayagrahaṇe yasmātsa vihitastadādestadantasya grahaṇam

61.24

pratyayagrahaṇe cāpañcamyāḥ

61.25

uttarapadādhikāre pratyayagrahaṇaparibhāṣā na bhavati

61.26

strīpratyaye cānupasarjane na

61.27-2

saṃjñāvidhau pratyayagrahaṇe tadantagrahaṇaṃ nāsti

61.28

kṛdgrahaṇe gatikārakapūrvasyāpi grahaṇam

61.29

padāṅgādhikāre tasya ca tadantasya ca

61.30

vyapadeśivadekasmin

61.31

grahaṇavatā prātipadikena tadantavidhirnāsti

61.32

vyapadeśivadbhāvo'prātipadikena

61.33

yasminvidhistadādāvalgrahaṇe

61.34

sarvo dvandvo vibhāṣaikavadbhavati

61.35

sarve vidhayaśchandasi vikalpyante

61.36

prakṛtivadanukaraṇaṃ bhavati

61.37

ekadeśavikṛtamananyavadbhavati

61.38

paranityāntaraṅgāpavādānāmuttarottaraṃ balīyaḥ

61.39

sakṛdgatau vipratiṣedhe yadbādhitaṃ tadbādhitameva

61.40

punaḥprasaṅgavijñānātsiddham

61.64

tibhiriti kaiyaṭāyuktaṃ tu na yuktam | vyaktipakṣe sarvaṃ lakṣyaṃ śāstraṃ vyāpnoti
na jātipakṣa ityatra mānābhāvāt ' na brāhmaṇaṃ hanyāt ' ityādau jātyāśrayasakalavyaktiviṣayatvārthameva jātipakṣāśrayaṇasya bhāṣye darśanāt | ata eva sarūpasūtre
bhāṣye jātau padārthe ( 1|2

61.5

) anavayavena sākalyena vidheḥ pravṛtteḥ 'gauranubandhyaḥ'
ityādau sakalagavānubandhanāsaṃbhavātkarmaṇo vaiguṇyamuktam | dravyavāde ca asarvadravyagategauranubandhya ityādau ekaḥ śāstrokto'paro'śāstrokta ityuktam | kiṃ ca bhāṣyoktatṛjādidṛṣṭāntasya vyaktipakṣa eva sarvaviṣayatvaṃ na jātipakṣa ityatra ca na mānamasti | api
ca vyaktipakṣe'pyanyavyaktirūpaviṣayalābhena caritārthayoriyaṃ vyaktirvirodhātsvaviṣayakatvaṃ
na kalpayatīti vaktuṃ śakyam | jātipakṣe'pi tajjātyāśrayatadvyaktiviṣayakatvameva,
naitadvyaktiviṣayakatvamityatra vinigamakābhāvaḥ | tatra lakṣyānusārāt kvacicchāstrīyadṛṣṭāntāśrayaṇam, kvacillaukikadṛṣṭāntāśrayaṇamiti bhāṣyasaṃmatamārga eva yuktaḥ "
( pari. śe. pari. 40 ) iti nabhyairuktam, tadapyayuktam
tatrānyatra caritārthayorubhayorekasmin yugapadasaṃbhavena bādhakābhāvena tṛjādivatparyāyatvamityayuktam, bādhakābhāveneti hetorasiddheḥ asaṃbhavasyaiva bādhakatvāt | śāstrayoścānyatra caritārthatvādapravṛttireva syāt, na tvatra tṛjādivatparyāyatvam | tṛjādau hi
tṛco nityaṃ pravṛttau ṇvulśāstrasyānyatrācaritārthasyāprāmāṇyaprasaṅgena ṇvulo nityapravṛttau tathāvidhatṛcchāstrasyāprāmāṇyaprasaṅgena doṣaduṣṭamapi vikalpamabhyupetyāgatyā pākṣikāprāmāṇyāvahaṃ paryāyatvamāśritam | iha tvīdṛśaparyāyatvaṃ vināpi viṣayāntaramādāya
śāstrayoriha pravṛttiṃ vinaiva prāmāṇyopapatteḥ | na ca bhāṣyagranthavirodhaḥ, bhāṣyasya vyaktipakṣābhiprāyakatvena kaiyaṭādibhirvyākhyātatvāt | na ca vyaktipakṣe'pyuktadoṣaḥ, tatra
vyaktīnāṃ prādhānyāt pratipradhānaṃ guṇāvṛtteryāvatyo vyaktayastāvanti śāstrāṇi parikalpanīyāni | tatra yadetadvyaktiviṣayaṃ śāstradvayaṃ tasyānyatrācaritārthatvāyantabādhe aprāmāṇyaprasaṅgena tṛjāditulyatvaṃ yuktam | pradhānānāṃ ca guṇabhedaprayojakatvaṃ ' pradhānānyātmasaṃskārāya saṃnidhīyamānāni guṇabhedaṃ prayuñjate ' iti kaiyaṭagranthamupanyasya svayaivānumoditam | ' kkṅiti ca ' ( 1|1

61.86

) iti sūtre bhāṣye ca tasya paribhāṣātvamāśritya
' pugantalaghūpadhasya ca ' ( 7|3

61.5-2

) iti pradhānaṃ prati ' kkṅiti ca ' ( 1|1

61.64-2

)
ityasya bhedamāśritya tadanavakāśatvena bhinnamiṣyādau niṣedhapravṛttirupapāditā | loke ca
rājñāṃ bhede hi sevakā bhidyanta iti lokaprasiddho'yaṃ nyāyaḥ | tasmādvyaktipakṣamanapekṣya
tṛjādidṛṣṭāntasya paryāyatvaprāpteśca mahatāmanādaraṇapūrvakaṃ varṇanaṃ sāhasamātram | ' tulyabalayorekaḥ preṣyo bhavati ' ityapi bhāṣyaṃ jātipakṣāśrayeṇa pravṛttam | tatra hi jāterekatvena śāstrasyāpyekatvena jāteḥ kāryāya ekaśeṣasūtre ' adhikaraṇagatiḥ sāhacaryāt '
(1|2

61.41

vā.55) iti vārtikoktanyāyena vyaktyākṣepe virodhaśūnyavyaktīnāmevākṣepeṇa
viruddhavyakteranākṣepādaviruddhavyaktimādāya śāstrasya prāmāṇyopapatterviruddhavyaktiviṣayatvakalpane mānābhāvāt vipratiṣedhasūtraṃ paraśāstrasaṃbandhapratipattiparamiti yujyate
yattu—' vyaktipakṣe sarvaṃ lakṣyaṃ śāstraṃ vyāpnoti na jātipakṣa ityatra mānābhāvaḥ'
(pari.śe.pari.40) iti tanmānasyotpāditatvānnirastam | yadapi —' sarvajātyāśrayavyaktisaṃgrahāya na brāhmaṇaṃ hanyāt ityatra ekaśeṣasūtre jātipakṣāśrayaṇaṃ bhāṣye dṛśyate '
iti, tat ' ekaḥ śabdaḥ ekamarthaṃ pratyāyayati ' iti niyamamāśritya ekaśepānārambhe
vyakteḥ śabdārthatve brāhmaṇaṃ surāmiti ekena śabdena ekaiva brāhmaṇavyaktiḥ surāvyaktiśca
pratīyete | tataśca taddhananaṃ tatpānaṃ ca niṣidhyeta | jāteḥ śabdārthatve tu tasyā ekatvena
tasyāśca hananapānayoraśakyatvādākṣepamantareṇānupapattervirodhābhāvādvinigamanāvirahācca sarvavyaktyākṣepasiddherekaśeṣasyānārambhaṇīyatvācca jātipakṣa evāśrayaṇīya ityevaṃparam | ata
eva sarūpasūtre (1|2|64) jātipakṣe sākalyena sarvavyaktīnāṃ prāptatve kasyāṃ vyaktyāvanuṣṭhīyamānāyāṃ karmaṇo vaiguṇyaṃ syāditi bhāṣye jātipakṣāśrayaṇasya sarvavyaktilābhaḥ phalamuktamityapi
nirastam | virodhābhāvavinigamanāvirahābhyāṃ jātipakṣe'pyāśrīyamāṇe tatra sarvavyaktilābhāt | etenaiva vyaktipakṣe ekaḥ śāstroktamaparo'śāstroktamiti kiṃcidvyaktiviṣayakatvaṃ bhāṣye darśitamiti tadvirodha ityapāstam | ' ekaḥ śabda ekamevārthaṃ pratyāyayati '
iti niyamasvīkāre ekaśepānārambhe ca vyaktipakṣasyedaṃ phalaṃ bhavatītyabhiprāyakatvāttadbhāṣyasya | ata eva tadanantarabhāṣye ' evaṃ tarhānavayavena codyate | pratyekaṃ ca parisamāpyate | yathā ādityaḥ ' iti jātipakṣe pūrvoktaṃ doṣamuddhṛtya ' nanu ca yasyāpi
dravyaṃ padārthastasyāpi anavayavena codyate pratyekaṃ ca parisamāpyate ' iti vyaktipakṣe'pi
' ekaḥ śāstroktamaparo'śāstroktam ' iti doṣamuddhṛtya ' ekaśeṣastvayā vaktavyaḥ ' iti
vyaktipakṣe doṣa uktaḥ | jātipakṣe ' tvayā dvivacanabahuvacanāni sādhyāni '
iti ca
vikaraṇebhyo niyamo balīyān

61.42

asiddhaṃ bahiraṅgamantaraṅge

61.93

pacomedityatra eta aitvaṃ na bhavati, ekādeśasya padadvayāpekṣatvena bahiraṅgatvāt ' eta
ai ' ( 3|4

61.93-2

) ityasya ekapadāpekṣatvenāntaraṅgatvāt | atra ' pūrvaṃ pūrvamantaraṅgam,
paraṃ paraṃ bahiraṅgam, ' ' alpāpekṣamantaraṅgam, bahvapekṣaṃ bahiraṅgam ' iti tatra tatra
vyākhyātāraḥ | atra bahiraṅgaśāstranimittāntarbhūtanimittakatvamantaraṅgatvamityuktam
' eta ai ' ( 3|4

61.72

) ityasya bahiraṅgaśāstranimittākāraikārānantarbhūtaikāranimittakatvena antaraṅgatvābhāvāpattereta aitvasya vāraṇāsaṃbhavāt | yadi tu alpāpekṣamantaraṅgam,
tadā akāraikārarūpanimittadvayāpekṣaikādeśādekārarūpanimittāpekṣatvasyāntaraṅgatvaṃ yujyate
ata eva ' yena vidhiḥ0 ' ( 1|1

61.77

) iti sūtre “ iko yaṇaci ( 6|1

61.72-2

)
ityādau tadantavidhau antaraṅgabahiraṅge na prakalpeyātām | tatra ko doṣaḥ | syonaḥ
syonā | antaraṅgalakṣaṇasya yaṇādeśasya bahiraṅgalakṣaṇo guṇo bādhakaḥ prasajyeta
ūnaśabdaṃ hyāśritya yaṇādeśo naśabdamāśritya guṇaḥ ” (1|1

61.58.1

mahābhāṣya) iti
bhāṣyaṃ vyācakṣāṇaḥ kaiyaṭaḥ “ siverbāhulakādauṇādike napratyaye kṛte guṇo valopa ūṭh
iti trayaḥ prāpnuvanti | tatrāpavādatvādguṇā valopo bādhyate | guṇasyantaraṅgatvādūṭhpadyate
guṇo hyaṅgasaṃbandhinamiglakṣaṇāṃ laghvīmupadhāmārdhadhātukaṃ cāśrayate | ūṭh tu vakārāntamaṅgamanunāsikārdi ca pratyayamityalpāpekṣatvādantaraṅgaḥ ” ityāha
yattu— kaiyaṭagranthamanūdya “ tadantavidhāvapi bahupadārthāpekṣasvarūpabahiraṅgatvasya
guṇe sattvena tatra doṣa kathanaparabhāṣyāsaṃgateḥ | bahiraṅgāntaraṅgaśabdābhyāṃ bahvapekṣatvālpāpekṣatvayoḥ śabdamaryādayā alābhācca | tathā sati ' asiddhaṃ bahvapekṣamalpāpekṣe '
ityeva vadet | ata eva vipratiṣedhasūtre bhāṣye ' guṇādyaṇādeśo'ntaraṅgatvāt ' ityasya
syona ityudāharaṇam | na tu guṇādūṭh antaraṅgatvādityuktam ” (pari. śe. pari. 50)
iti navyoktadūṣaṇam, tatratyakam | yannimittaghaṭitanimittakaṃ yanna bhavati, tat tadapekṣayā bahiraṅgamiti tāvannārthaḥ, dharmigrāhakamānavirodhāt | vivyohuḥ ityatra saṃprasāraṇaṃ
bahiraṅgaṃ guṇastvantaraṅga ityāśritya iyaṃ paribhāṣā jñāpitā | tatra guṇasya nimittaṃ viviḥ
saṃprasāraṇasya nimittaṃ jhas | na cāsya guṇanimittaghaṭitatā'sti, yena bahiraṅgatā
syāt | yannimittopasthityuttaropasthitikanimittakaṃ yanna bhavati, tat tadapekṣayāntaraṅgamiti svīkāre guṇanimittaṇyupasthityuttaropasthitikajhasnimittatvātsaṃ prasārasya bahiraṅgatā ca yujyate | evaṃ hi ūnaśabdamāśritya pravṛttayaṇaḥ pūrvopasthitikanimittakatvena tadantavidhipravṛttāvapi tvatvasye'ntaraṅgatvānapāyāduktabhāṣyamanyasyaikadeśyuktivāt

61.58.2

'guṇasya bahvapekṣatvena bahiraṅgatvam' ityuktabhāṣyaṃ vyācakṣāṇena kaiyaṭenāsyaikadeśyuktitvananāt | bhāṣye 'antaraṅgaṃ ca' iti yadantaraṅgamupakrāntam, tadeva 'asiddhaṃ bahiraṅgalakṣaṇamantaraṅgalakṣaṇe' iti bahiraṅgalakṣaṇāsiddhatvāpādakatayopasaṃhṛtam | upakrame ca
'antaraṅgabalīyastvaṃ nyāyasiddham' iti kaiyaṭaḥ | tatparyālocanayā prathamopasthitamantaraṅgaṃ
paścādupasthitaṃ bahiraṅgamiti gamyate, prathamopasthitasya prathamameva karaṇasya nyāyyatvāt
alpāpekṣaṃ ca prathamamupatiṣṭhate yathā utsargaḥ | bahvapekṣaṃ paścādupatiṣṭhate yathā apavādaḥ
imameva viśeṣamabhipretya kaiyaṭenoktam-'guṇo bahiraṅgaḥ' iti | 'asiddhaṃ bahvapekṣamalpāpekṣe' iti tu noktam | guṇo'ntaraṅgo bahiraṅgaṃ saṃprasāraṇamityasyāsiddhiprasaṅgāt
uktarītyā ūṭho guṇāpekṣayāntaraṅgatve'pi yaṇo'pyantaraṅgatvena tadudāharaṇopapatteḥ bhāṣye
avacanamātreṇa nyāyasiddhasyoṭho'taraṅgatvasya pratyākhyānāyogāt
yattu-ṣaṭsaṃjñāyāṃ nalopasya asiddhatvavacanaṃ keṣāṃcidyuktam | nalopasya bahiraṅgatvābhāvāditi | tadayuktam | 'nalopaḥ supsvara0' (8|2|2) iti hi nalopasyāsiddhatvam, na tu uktaparibhāṣayā | yadyapi nalopasya ṣaṭsaṃjñāpekṣayā bahiraṅgatvaṃ
tataśca tenaiva siddhau 'bahvapekṣaṃ bahiraṅgam' ityasyānistatvajñāpanāya prakṛtasūtre
saṃjñāgrahaṇam | tena na kaścidatiprasaṅgaḥ | ata eva 'hrasvatvaṃ tugvidheḥ | grāmaṇi

61.58.3

kulam | nalopaḥ | vṛtrahabhiḥ' iti saṃnipātaparibhāṣāyāḥ prayojanadvayaṃ 'kṛnmejanta:' (1|1|39) iti sūtre bahiraṅgaparibhāṣayānyathāsiddhamityuktam | evaṃ pratyayalakṣaṇasūtre'pi tuko'taraṅgatvamuktam-grāmaṇi kulamiti | 'napuṃsakahrasvatvamapi arthāpekṣatvāt bahiraṅgam' iti tatrāpi tugabhāvaḥ kaiyaṭena sādhitaḥ | 'antaraṅgaparibhāṣayaivātra tugvāraṇam | yadi saṃnipātaparibhāṣayā syāttarhi grāmaṇicchatramityatra 'che ca'
(6|1|73) iti tuk na syāt' iti ca kaiyaṭaḥ | na caitadbhāṣyamekadeśyuktiḥ
svamanīṣikāmātreṇa upapattisahasya bhāṣyasyaikadeśyuktitvakalpanasyāyuktatvāt | tuko'ntaraṅgatvānabhyugame vṛtrahacchatramityatra 'che ca' (6|1|73) iti tugabhāvāpatteśca
etena 'vṛtrahabhyāmityādau padasaṃjñānimittakatve'pi nalopasya bahiraṅgatvābhāvātkṛtituggrahaṇamanarthakam, bhyāmā padatvanimittakatve'pi nalopasya tannimittakatvābhāvāt' ityapāstam | evaṃ sati jñāpakavirodhāpatteḥ saṃprasāraṇasya bhasaṃjñānimittatve'pi tvaduktarītyā
śās nimittakatvābhāvena bahiraṅgatvābhāvāt | 'arthāpekṣatvena bahiraṅgatve trayādeśasyāntaraṅgatāpattyā 'traiyādeśe santasya pratiṣedhaḥ' iti sthānivatsūtrasthabhāṣyavirodhāpādanaṃ tu
kṛṣivācakātriśabdaikadeśatriśabdasya grahaṇavāraṇāya arthavatparibhāṣāllabdhārthāpekṣatvena
trayādeśasyāpi bahiraṅgatvataulyāt paribhāṣāyā anityatvācca vāritam | etena
'godheraḥ', 'paceran' ityādau aṅgasaṃjñānimittakasyaiyādeśasya bahiraṅgatve yalopo na
syāt | na ca valilope bahiraṅgaparibhāṣā na pravartata iti vācyam, vṛścatītyādau

61.58.4

vakāropadeśasāmarthyena 'valilopāpravṛtterbhāṣyoktāyā asaṃgatyāpatteḥ' iti nirastam
tadbhāṣyagranthasyautsargikapravṛttimādāyopapatteḥ valilope apravṛttimāśrityaiva 'acaḥ
parasmin0' (1|1|57) iti sūtre bhāṣyokte yukjānirityatra valilopapravṛttestvayāpi vaktavyatvāt
idaṃ cāvadheyam--antaraṅgapadena prathamopasthitiyogyārthakatvamucyate | taccālpakāle śābdabodhajanakatvam | yatsūtrapadaśravaṇamārabhya yāvati kāle tadarthaśābdabodho
bhavati, tato'dhikakālāpekṣaśābdabodhajanakatvaṃ bahiraṅgatvamucyate | lakṣye prathamopasthitanimittakatvaṃ cānyadantaraṅgatvam, paścādupasthitanimittakatvaṃ ca bahiraṅgatvam
'purupo'yaṃ prātarutthāya' ityādinā 'acaḥ parasmin' (1|1|57) iti sūtre bhāṣyakāreṇa
dvitīyāntaraṅgatvabahiraṅgatve ukte | ādyaṃ tu 'alpāpekṣamantaraṅgaṃ bahvapekṣaṃ bahiraṅgam'
iti paryavasyati | alpārthaviṣayakaśābdabodhasyālpakālena jananāt adhikapadajñānatadarthasmṛtipūrvakaśābdabodhasyādhikakālena jananāt tatrobhayatra antaraṅgabalīyastvam
prathamopasthitasya prathamaṃ pravṛttirnyāyasiddhā | prathamapravṛttikabahvapekṣāpekṣayā nimittavaśātpaścādupasthitālpāpekṣaṃ pratyasiddhatvaṃ jñāpakasādhyam | ata eva 'asiddhaṃ bahiraṅgamantaraṅge' iti paribhāṣāyāḥ pacāvedaṃ pacāmedamiti bhāṣyādāvudāhṛtam
atra ca jñāpakam - 'vāha ūṭh' (6|4|132) iti sūtre ūṭhgrahaṇam | taddhi
viśvauha ityatra 'etyedhatyūṭhsu' (6|1|89) iti vṛddhayartham | yadīyaṃ paribhāṣā na

61.58.5

syāt, tarhi viśvaṃ vahatīti vigrahe 'vahaśca' (3|2|64) iti ṇvipratyaye upapadasamāse śasi bhasaṃjñāyāṃ "vāha ūṭh" (6|4|132) iti sūtreṇa 'vasoḥ saṃprasāraṇam'
(6|1|131) ityato'nuvṛttasaṃprasāraṇavidhau 'saṃprasāraṇācca' (6|1|108) iti
pūrvarūpe bvipratyayamāśritya laghūpadhaguṇe 'vṛddhireci' (6|1|88) iti vṛddhau
vidyauha 'iti siddheranarthakaṃ syāt | etatsattve tu bhasaṃjñānimittaśaspratyayamāśritya kṛtasaṃprasāraṇasya laghūpadhaguṇanimittabvipratyayopasthityuttarakālopasthitikaśannimittakatvena
bahiraṅgatatvādasiddhatvāllaghūpadhaguṇābhāve 'vṛddhireci' (6|1|88) ityasyāpravṛtteḥ
'etyedhatyūṭhsu' (6|1|89) iti vṛddhaye ūṭhgrahaṇamarthavat | nanu akārāntopasarge
upapade prauha ityatra 'eṅi pararūpam' (6|1|94) iti pararūpaṃ bādhitvā vṛddhayarthamūṭhgrahaṇam | tathā anakārānte śālyūha ityatra ukāraśravaṇārthaṃ taditi cet, atra
kaiyaṭādayaḥ— uktasthale bahiraṅgaṃ na bhavati uktavārttikabalenānabhidhānakalpanāditi
īdṛśasthale bahiraṅge'pi anabhidhānānneti navyoktistvayuktā, tatkalpane mānābhāvāt
tatra pravāhaḥ 'śākhivāha ityeva śasādī rūpasya svīkaraṇīyatvāt | na ca tatra ūṭh
bhavati, ṇilopasya sthānivattvāt | ata eva vijin vic kvibityartha iti keṣāṃcitkalpanāpi parāstā | tatra ṇilopasya 'kvo luptaṃ na sthānivat' (1|1

61.43

mahābhāṣya) iti sthānivattvaniṣedhe'pi 'vacisvapi0' (6|1|15) iti saṃprasāraṇaprasaṅgāt
anabhidhānakalpanayāpekṣayā 'kvo luptam0' ityasya vipratipattiyatnenāśrayaṇasyaiva
yuktatvācca
nanu vidyauha ityatra 'ūḍidaṃ0' (6|1|171) iti vibhaktyudāttatvasiddhaye 'vāha ūṭh' (6|4|132) iti ūṭhgrahaṇaṃ syāt | atra kecit—
svarārthatve 'ūḍidam0' (6|1|171) ityatra ūṭhgrahaṇamapanīya vugrahaṇa kartavyam ;
vakārasaṃbandhyupadhābhūto ya ustataḥ pa(vibhakterudātto bhavatītyarthaḥ | evaṃ ca ūṭhgrahaṇaṃ
vinaiva svarasiddhiriti | tadayuktam | evaṃ hi tasthuṣa ityādau 'vasoḥ saṃprasāraṇam'
(6|4|131) iti saṃprasāraṇātparavibhakterapyudāttatvaprasaṅgāt | na ceṣṭāpattiḥ,
tasthuṣaśca viduṣā dāśuṣā ityādau vibhakteranudāttatvadarśanāt | ata eva
'ūḍidam' (6|1|171) iti sūtritam | tasmādūṭhgrahaṇaṃ svarārthaṃ kathaṃ jñāpakamiti | vayaṃ tu brūmaḥ—'vāha ūṭh' iti sūtryatām | 'ūḍidam0' (6|1|171)
iti sūtre 'ṭhididam--' iti sūtryatām | 'ṭhivyupadhāgrahaṇam' iti ca vārttikaṃ
kartavyam | evaṃ sati 'vāha ūṭh' (6|4|132) ityatra dīrghānuccāraṇāllāghavaṃ
nājānantarye bahiṣṭvapraklṛptiḥ

61.44

antaraṅgānapi vidhīn bahiraṅgo lugbādhate

61.45

pūrvottarapadanimittakāryātpūrvamantaraṅge'pyekādeśo na

61.46

antaraṅgānapi vidhīn bahiraṅgo lyabbādhate

61.47

vārṇādāṅgaṃ balīyaḥ

61.48

akṛtavyūhāḥ pāṇinīyāḥ

61.14-3

'chāyāmapāsya mahatīmapi vartamānāmāgāminīṃ jagṛhire janatāstarūṇām
sarvo'pi nopagatamapyapacīyamānaṃ vardhiṣṇumāśrayatināgatamapyupaiti ' ( śiśu0
5

61.49

) iti
yena nāprāpte yo vidhirārabhyate sa tasyāpavādaḥ

61.50

purastādapavādā anantarānvidhīnbādhante nottarān

61.51

madhye'pavādāḥ pūrvāniva vidhīnbādhante nottarān

61.52

anantarasya vidhirvā bhavati pratiṣedho vā

61.53

pūrvaṃ hyapavādā abhiniviśante paścādutsargāḥ

61.54

prakalpya vāpavādaviṣayaṃ tata utsargo'bhiniviśate

61.55

apavādo'pi yadyanyatra caritārthastarhyantaraṅgeṇa bādhyate

61.56-2

abhyāsavikāreṣu bādhakā na bādhante

61.57

tācchīlikā apavādā atācchīlikānutsargāṃstācchīlikāṃśca nityaṃ bādhante

61.58-2

kṛtyudatumunkhalartheṣu vāsarūpavidhirnāsti

61.59

lādeśeṣu vāsarūpavidhirnāsti

61.60

ubhayanirdeśe pañcamīnirdeśo vipratiṣedhena

61.61

prātipadikagrahaṇe liṅgaviśiṣṭasyāpi grahaṇam

61.62

sūtre liṅgavacanamatantram

61.63

nañivayuktamanyatsadṛśādhikaraṇe tathā hyarthagatiḥ

61.64-3

gatikārakopapadānāṃ kṛdbhiḥ saha samāsavanaṃ
prāksubutpatteḥ

61.63-2

tarhi ṭābutpatteḥ pūrvameva samāsasaṃbhavena jātivācitvācca ṅīṣ sidhyati | evaṃ aśvakrītītyatra adantatvāt 'krītātkaraṇapūrvāt' (4|1|50) iti ṅīṣ sidhyati | kacchapītyatrāpi kṛdantena samāse jātilakṣaṇaṅīṣ sidhyati | tatra ca pramāṇam--'upapadamatiṅ' (2|2|19) iti sūtre atiṅgrahaṇam | taddhi mā bhūdityata āhatiṅantena
samāsābhāvāya | na ca tatra samāsaḥ saṃbhavati | supetyadhikāreṇa subantena samāsavidhānāt | tataśca tat vyarthaṃ sat supetyasyānuvṛttiṃ jñāpayati | pūrvasūtrepi (2|2|18) kuprādaya iti yogaṃ vibhajya gatyaṃśe atiṅityasyāpakarṣeṇa
vyākhyānāt gatyupapadayoḥ kṛdbhiḥ saha samāsasiddhiḥ | kārakāṃśe tu 'kartṛkaraṇe0'
(2|3|32) iti sūtre kṛdgrahaṇam | taddhi na tiṅantena samāsavāraṇāya | tathā hi-kartā karaṇamiti kārakaṃ kriyānirūpitam | kriyāvācī ca dhātuḥ | tataśca dvaye
pratyayāḥ-- tiṅaśca kṛtaśca | tatra tiṅantena samāsaḥ supetyasyānuvṛttyaiva vārita iti
kṛdantenaiva siddhe atiricyamānaṃ kṛdgrahaṇaṃ kṛdavasthāyāmeva subutpatteḥ prāksamāsavidhānāya | itthameva 'upapadamatiṅ' (2|2|19) iti sūtre kaiyaṭaḥ | 'kartṛkaraṇe kṛtā
bahulam' (2|3|32) iti samāsa eva kārakagrahaṇasyodāharaṇamiti dhvanitam
yattu navyoktam-- "kārakāṃśe prācīnavyākaraṇasya ekadeśānumatidvārā āśrayaṇam" (pari. śe. pari. 75) iti, tat kṛdgrahaṇasya jñāpakatvopanyāsena nirastam
yadapi "kārakāṃśe kārakavibhaktimātrasya kṛdantena samāsaḥ | ata eva 'upapadamatiṅ'
(2|2|19) iti sūtre 'ṣaṣṭhīsamāsodupapadasamāso vipratiṣedhena | na vā ṣaṣṭhīsamāsobhāvādupapadasamāsaḥ | upapadasamāso hi kṛdantena bhavati | ṣaṣṭhīsamāsasyāpye supi bhavanbahiraṅgaḥ' iti vārtikoktasya ṣaṣṭhīsamāsaviṣaye upapadasamāsaniyamasya prayojanābhāvena
bhāṣye pratyākhyānaṃ kṛtam" (pari. śe. pari. 75) iti, tadapyayuktam | upapadasamāsaniyamasya vārtikoktaprayojanapratyākhyānaparatvāt | bhāṣyasya ṣaṣṭhīsamāsasyāpi kṛdantena
saha pravṛtterityatra pramāṇābhāvāt | ata eva tatra kaiyaṭena prayojanābhāvādvipratiṣedho na
paṭhitavyaḥ iti uktabhāṣyasya tātparyaṃ varṇitam, na tu ṣaṣṭhīsamāso'pi subutpatteḥ prāk
bhavatīti | ata eva "na lumatāṅgasya" (1|1|63) iti sūtre "uttarapadatve ca padādividhau lumatā lupte pratyayalakṣaṇaṃ bhavatīti vakṣyāmi | tannipamārthaṃ bhaviṣyati--padādividhāveva, na padāntavidhāviti | tena dadhisecau dadhiseca iti 'sātpadādyoḥ' (8|3|11)
iti ṣatvaniṣedho bhavati" (1|1

61.64-4

vā. 6 mahābhāṣya) iti bhāṣye siddhāntitam
tatra ca kaiyaṭena "daghnaḥ secāviti ṣaṣṭhīsamāsaḥ | upapadasamāse tu prāksubutpatteḥ samāsavidhānāt secśabdasya padasaṃjñāyā abhāvāt padāditvaṃ sakārasya na syāt | anabhidhānācca sopapadādvigbhāvaḥ" ityuktam | yadi ṣaṣṭhīsamāso'pi subutpatteḥ prāgeva syāt,
tarhi 'sātpadādyoḥ' (8|3|111) iti ṣatvaniṣedho naiva syādityuktabhāṣyavirodhaḥ | evaṃ
harisevanaṃ gurusadanamityādāvapi ṣatvaprasaṅgaḥ, yadi kṛdantena ṣaṣṭhyāḥ samāsaḥ syāt | na
ca ṣaṣṭhīsamāsasya prāk kṛdante pravṛttau bhāṣyasaṃmataṃ prayojanamasti, yenaivaṃ kalpyatetyāstāṃ
tāvat | kārakāṃśe 'kartṛkaraṇe0' (2|1|32) iti sūtre kṛdgrahaṇena jñāpyamāneyaṃ bahulagrahaṇātkvacinna bhavati | tena 'sā hi tasya dhanakrītā' iti sidhyati | etadarthamajādāvayaṃ pāṭhya iti vyartham

61.65

sāṃpratikābhāve bhūtapūrvagatiḥ

61.65-2

tena 'ugidacām0' (7|1|80) iti adhātugrahaṇasya sāṃpratikadhātuvyāvṛttyā
prayojanālābhe, gomantamātmana icchati gomatyati, tasmātkvipi allopayalopayorgomānityatra bhūtapūrvāgatornumjñāpanaṃ prayojanam | idaṃ tattadvacanasiddhaṃ bhavati

61.66

bahuvrīhau tadguṇasaṃvijñānamapi

61.67

tasya guṇasya vartipadārthasya samyak vijñānaṃ kāryasaṃbandha ityarthaḥ | apinā
kāryānvayo'pi bodhyate | yatra saṃyogasamavāyānyatarasaṃbandhena vartipadārtho'nyapadārthaviśeṣaṇam, tatra tadguṇasaṃvijñānam | anyatra atadguṇasaṃvijñānam | tena 'sarvādīni
sarvanāmāni' (1|1|27) iti sarvaśabdasyāpi sarvanāmasaṃjñā sidhyati | 'jakṣityādayaḥ
ṣaṭ' (6|1|6) ityatra jakṣitipadenaiva jakṣerabhyastasaṃjñāyāḥ siddhatvāt 'kaṇvādibhyo
gotre' (4|2|11) ityatrevādipadasya pūrvavācitvena paricchedyaparicchedakabhāvasaṃbandhenānyapadārthaviśeṣaṇatvāt na tadguṇasaṃvijñānam | 'kaṇvādibhyo gotre' (4|2|111)
ityatra hi śākalyasyedaṃ śākalamiti rūpasiddhaye kaṇvasya ādiḥ kaṇvādiriti ṣaṣṭhīsamāsa āśritaḥ | na ca kaṇvaśabdasya śakalaśabdo'vayavo bhavatīti sāmarthyādādiśabdo'tra pūrvavācī | tathā ca vārtikam - 'kaṇvāttu śakalaḥ pūrvaḥ katāduttara iṣyate'
cānukṛṣṭaṃ nottaratra

61.68

halsvaraprāptau vyañjanamavidyamānavat

61.223

svarasaṃbandhī sarvo'pi vidhiḥ svaravidhirprahīṣyate tena sarveṣṭasiddhiriti vācyam | tadastvityāghoṣaḥ vidyutvān balāhaka ityādī 'hrasvanuḍbhyāṃ matup' (6|1|176) iti
matubudāttatvaprasaṅgāt | 'halsvaraprāptau' iti pāṭhe tu tatra takārasya svaraprāptyabhāvena
vidyamānatvena vyavadhānānmatubudāttatvāpravṛtteḥ | 'samāsasya' (6|1|223) iti sūtre
itthameva bhāṣyakaiyaṭayoḥ sthitam
vṛttikārastu 'svaravidhau vyañjanamavidyamānavat' iti paṭhitvā 'hrasvanuḍbhyāṃ matup'
(6|1|176) ityatra iyaṃ paribhāṣā na pravartata ityāha | atra ca jñāpakam- 'yato'nāvaḥ'
(6|1|213) ityādyudāttavidhau naupratiṣedhaḥ | sa hi nāvyamityatrāyudāttābhāvāya
kriyate | yadi nakārasya vidyamānatvaṃ syāt, tarhi naupratiṣedho'narthakaḥ syāt
evaṃ bhāṣyavṛttikaiyaṭādigrantheṣu sthiteṣu yannavyoktam-"svaravidhau vyañjanamavidyamānavadityekā paribhāṣā | sā svaroddeśyakavidhiviṣayā | halsvaraprāptāvityanyā | ādyāyāḥ vṛṣibhyādiparyudāso jñāpakaḥ | dvitīyāyāstu naupratiṣedha iti | 'samāsasya' (6|1|223)
iti sūtre bhāṣye paribhāṣādvayaṃ ca spaṣṭam |" (pari. śe. pari. 79, 80) iti tat
bhāṣye paribhāṣādvayasyāpāṭhādupekṣyam | bhāṣye hi prathamaṃ 'halsvaraprāptau vyañjanamavidyamānavat' iti paṭhitvā dūṣaṇatrayamudbhāvya, tādṛśadūṣaṇaparihārāya 'svaravidhau vyañjanamavidyamānavat' iti paṭhyatāmityāśaṅkya, udaśvittvānghoṣaḥ vidyutvānbalāhaka ityatra matubudāttatvaprasaṅgena taṃ pāṭhaṃ dūṣayitvā halsvaraprāptāviti pakṣa eva dūṣaṇoddhāraḥ kṛtaḥ; na
tu paribhāṣādvayaṃ svīkṛtam (6|1

61.69

mahābhāṣya)
ata eva 'āne muk' (7|2|82) iti sūtre agnicitvānityādau 'hrasvanuḍbhyām0' (6|1|176) iti matubudāttatvaprasaṅgena 'svaravidhau vyañjanamavidyamānavat'
iti dūṣayitvā 'halsvaraprāptau0' iti pāṭho bhāṣyakāreṇāśrita iti kaiyaṭenoktam
nāpi bhāṣye svaravidhāvityasya svaroddeśyakavidhāvityartha āśritaḥ, pratyuta svaravidhāviti
sarvavibhaktyantaḥ samāsa ityuktam | kiṃ ca svaroddeśyakatvaṃ svaranimittakatvena vidhīyamānatvaṃ
vā uta svarasthānikatvena vidhīyamānatvaṃ vā | nādyaḥ, tadvidhitvānityatre doṣatādavasthyāt 'hrasvanuḍbhyām0' (6|1|176) ityatra antodāttādhikāreṇa matubudāttatvasya
svaranimittakatvena svaroddeśyakatvāt | nāpi dvitīyaḥ, 'anudāttāderañ' (4|2|44)
niranubandhakagrahaṇe na sānubandhakasya

61.70

tadanubandhakagrahaṇe nātadanubandhakasya

61.71

kvacitsvārthikāḥ pratyayāḥ prakṛtito
liṅgavacanānyativartante

61.72-3

samāsāntavidhiranityaḥ

61.73

saṃnipātalakṣaṇo vidhiranimittaṃ tadvighātasya

61.39-2

'varṇāśrayaḥ pratyayaḥ 0' (1|1

61.3-2

vā. 10) iti vārttike varṇāśrayagrahaṇamanarthakaṃ syāt
pratyayapadasya cāṅgasaṃjñāyāṃ lakṣaṇā syāt | na ca mukhyārthasaṃbhave sā yuktā iti | na
ca kākā yojanaṃ bhāṣye kvāpi na dṛṣṭamiti vācyam | 'asti punarapavāde pratiṣiddhe
utsargo'pi na bhavatīti | astītyāha' (1|1

61.46-2

vā. 10 mahābhāṣya) | asti ceha
kaścidupārambhaḥ | astītyāha' (1|1

61.56-3

mahābhāṣya; 1|1

61.3-3.1

vā. 1 mahābhāṣya)
ityādau kākvā yojanasya śataśo darśanāt
yattu navyagranthe— “kecittuṃ saṃnipātalakṣaṇavidhitvamasyā liṅgam | svapravṛtteḥ
prāksvanimittabhūto yaḥ saṃnipātastadvighātakasya svātiriktaśāstrasya svayamanimittamiti
phalamiti | nanvevaṃ rāmāyetyādau 'supi ca' (7|3|102) iti dīrghānāpattiḥ, adantāṅgaṅesaṃnipātena jātasya yādeśasya tadvighātakatvāt | na ca yajāditvanimittakadīrghasya
bahiraṅgatayā asiddhatvānnātra saṃnipātavighāta iti vācyam | āropitāsiddhatve'pi
vastutastadvighātasya jāyamānatvenaitatpravṛtteḥ | kiṃcāntaraṅge kartavye bahiraṅgasyāsiddhatve'pi
tatra kṛte tasyāsiddhatve mānābhāvaḥ | kiṃ cātideśikasaṃnipātavighātābhāvamādāyaitadapravṛttau gaurītyādau saṃbuddhilope'pi sthānivattvena hrasvanimittasaṃnipātavighātābhāvāttatraitasyātivyāptiparakṛnmejanta (1|1|39) iti sūtrasthabhāṣyāsaṃgatiḥ | saṃnipātasyāśāstrīyatvānnātra sthānivattvamiti cet, tatrāsiddhatvamapi kathamiti vibhāvaya | aśāstrīye
asiddhatvāpravṛtteḥ 'īduded 0' (1|1|11) iti sūtre kaiyaṭena spaṣṭamuktatvāt | evaṃ ca
pūrvatrāsiddhīye'pi kārye etatparibhāṣāpravṛttirbhavatyeveti cet, na | 'kaṣṭāya' (3|1|14)
itinirdeśenaitasyā anityatvāt | yayoḥ saṃnipātasya vighātakaṃ śāstram, tayoḥ
saṃnipātanimittakavidhāvupādānena bhāvyamiti tu nāgrahaḥ | ata eva dākṣirityatra
akārāntaprakṛtīñsaṃnipātanimittāṅgasaṃjñā anayā paribhāṣayā alopasya nimittaṃ na
syādi tyāśaṅkya, anityatvena samāhitaṃ ' kṛnmejantaḥ ' iti sūtre bhāṣye | na

61.3-3.2

hyaṅgasaṃjñāyāmadantasyāṅgasaṃjñetyuktamasti ” ( pari. śe. pari. 85 ) ityuktaṃ | tatra
kecidityuktyaiva spaṣṭamasvaraso gamyate | saṃnipātalakṣaṇo vidhiriti sāmānyaśabdasya saṃkoce mānābhāvaḥ | na ca 'ḍeryaḥ' (7|1|13) iti śāstrasya akārāntāṅgasaṃbandhanimittakayādeśasya tatsaṃbandhavighātakatvātpravṛttyanupapattiḥ saṃkoce mānam
vidhānabalādeva tatpravṛttyupapatteḥ | svapravṛtteḥ prāgityādyapyayuktam | svapravṛtteḥ prāk
svanimittabhūtaṅe'kārāntasaṃbandhasya yādeśenaiva vihatatayā dīrghasya tadavighātakatvena tadapravṛttiśaṅkāyā ayogāt | atijarairityatra akārāntatvabhisaṃbandhasya aispravṛttinimittasya aisaiva vihatatayā jarasādeśasya tadvighātakatvābhāvena tatra saṃnipātaparibhāṣayā
jarasādeśavāraṇasya bhāṣyoktasyāsaṃgatyāpatteḥ tadavighātakaṃ prabandhyanimittatve paribhāṣāyāṃ
tadvighātasyeti padānarthakyāt | dīrghasya bahiraṅgaparibhāṣayā asiddhatvena saṃnipātaparibhāṣāvirodhābhāvamāśaṅkya, ātideśikāsiddhatve'pi vāstavavighātasya sattvāditi samādhānamapyayuktam | bahiraṅgasya hyantaraṅge kartavye asiddhatvam | yathā--'dīdhīvevīṭām'
(1|1|6) iti sūtre bhāṣye 'iṭ eḍeva yathā syāt, yadanyatprāpnoti tanmā bhūt'
ityuktvā, 'yadyevaṃ pipaṭhiṣaterapratyayaḥ pipaṭhīriti dīrghatvaṃ na prāpnoti' ityāśaṅkya 'āṅgaṃ
yatkāryaṃ tanniyamyate | na caitadāṅgam | atha vā asiddhaṃ dīrghatvam | tasyāsiddhatvānniyamo
na bhaviṣyati' iti samāhitam | atra dvitīyasamādhāne ārdhadhātukasyeḍvalāderitisūtrastha

61.3-3.3

iḍiḍeva yathā syāditi vākyaṃ prati 'vorupadhāyāḥ0' (8|2|76) iti dīrghavidherasiddhatvānniyamasya na virodhaḥ' iti kaiyaṭena tadāśayaḥ kathitaḥ | prakṛte ca kimantaraṅgaṃ prati
dīrghasyāsiddhatvamāśaṅkyate | saṃnipātaparibhāṣāṃ pratīti cet, na | sā hi saṃnimittaṃ
yādeśaṃ dīrghaṃ cāpekṣamāṇā dīrghādvahiraṅgā | nāpi antaraṅgamapekṣyaiva asiddhatvavarṇanaṃ
yujyate | 'asiddhaṃ bahiraṅga0' iti nyāye antaraṅgapadavaiyarthyāpatteḥ sarvatra bahiraṅgasyāsiddhatve tadvidhāyakavaiyarthyāpatteśca | etena dīrdhe kṛte vāstavavirodho'styeveti samādhānamapyapāstam | pipaṭhīrityatrāpi vāstavadīrghasattvena udāhṛtabhāṣyavirodhāpatteḥ | ātideśikasaṃnipātavighātamādāya etatparibhāṣāyā apravṛttau he gaurītyatra nadīhrasvatvaṃ saṃbuddhilopasyānimittaṃ syāditi śaṅkāparabhāṣyasaṃgatiḥ | saṃbuddhilopasya sthānivadbhāvena hrasvanimittasaṃnipātāvighātādityapyayuktam | sthānivatsūtraṃ hi sthānikāryamādeśe atidiśati, na tu sthāninamapi saṃnidhāpayati, yena saṃnipātavighāto na syāt | yayoḥ
saṃnipātasyetyādyapyayuktam, taddordhastusthityā nimittatve tyadādibhiḥ saṃnipātanimittakāyadādyatvasya tadvighātakaisaṃ prati nimittatvābhāvāpatteḥ aistridherbudhairityatra caritārthatvāt | śabdopāttatvavivakṣaṇe tu tyadādibhaktisaṃnipātasyaiva atvaṃ prati śabdopāttanimittatvena bhiso'śabdopāttatayā aisastadvighātakatve'pi na virodhaḥ | 'aṅgasaṃjñā
tarhānimittaṃ syāt' iti bhāṣyagranthastu prāgeva yojita iti na tadvirodho'pi | na

61.3-3.4

cānityatvena tatsamādhānaṃ yuktam, tathā sakhyāṅgamātrasya yenanāprāptinyāyena saṃnipātaparibhāṣāpavādatayā jarasādeśādau tatsañcāraṇaparabhāṣyavirodhāt
yadapi— asyā anityatve phalānām 'varṇāśrayaḥ0' (1|1|39vā10) ityādinā 'nadīhrasvatvaṃ saṃbuddhilopasya' (1|1

61.73-2

vā. 16) ityantena bhāṣye parigaṇitatvāt
'doṣāḥ khalvapi sākalyena parigaṇitāḥ' iti bhāṣyācca "ito'nyatra pravṛttiḥ" (pari. śe.
pari. 85) iti navyoktaṃ tadapyayuktam | babhravīyāḥ māṇḍavīyā ityatrāparigaṇitasthale'pi
saṃnipātaparibhāṣāyā apravṛttidarśanāt | ata eva 'acaḥ parasmin0' (1|1|57)
sūtre bābhravīyā iti bhāṣyapratīkamupādāya 'saṃnipātaparibhāṣāyā anityatvāt yaśabdasaṃnipātanimitto vāntādeśo yalopanimittatāṃ pratipadyate' iti kaiyaṭenoktam | 'doṣāḥ
khalvapi0' iti bhāṣye tu doṣālpātvābhiprāyamiti prāgevoktam | anityā ceyam | 'na
yāsyoḥ' (7|3|46) iti nirdeśātta | atra hi vibhaktyānantaryaṃ nimittīkṛtya tyadādyatvasya ṭāppravartakatvamāśritya nirdeśaḥ | yattu— 'kaṣṭāya kramaṇe' iti nirdeśo jñāpaka
iti, tat yañīti yakāreṇa pratyāhārāśrayaṇasāmarthyāddīrghasiddherayuktamityapi vadanti

61.74

saṃniyogaśiṣṭānāmanyatarāpāya ubhayorapyapāyaḥ

61.75

tena pañca indrāṇyo devatā asya pañcendraḥ ityatra 'dvigorluganapatye' (4|1|88)
iti devatārthasyāṇo luki 'lukttaddhitaluki' (1 2|49) iti ṅīṣo luki tatsaṃniyogaśiṣṭasyānuko'pi nivṛttirbhavati | jñāpakam—'bilvakādibhyaśchasya luk'(6|4|153)
iti sūtre chagrahaṇam | taddhi na chasya lukprāptyartham, bilvaketi naḍānntargaṇībhūtasrukabilvādervyākhyānād grahaṇamiti svīkṛtya tato vihitasya taddhite parato lugityarthasvīkāreṇa
chasyaiva kugviśiṣṭadvicānena tasyaiva luksiddheḥ | 'naḍādīnāṃ kukca' (4|2|91)
ityatra 'dhinvikṛṇvyora ca' (3|1|80) itivat śabdakrameṇa prathamaṃ kugvidhīyate,
paścācchānukṛṣyataiti tasya kugviśiṣṭādvidhānasaṃbhavaḥ | evaṃ siddhe sati chagrahaṇaṃ
chasyaiva nivṛttiryathā syāt, tatsaṃniyogaśiṣṭasya kuko nivṛttirmā bhūdityevamarthaṃ saṭukparibhāṣājñāpakam
tācchīlike ṇe'pyaṇi kṛtaṃ kāryaṃ bhavati

61.76

dhātoḥ kāryamucyamānaṃ tatpratyaye bhavati

61.77-2

tanmadhyapatitastadgrahaṇena gṛhyate

61.78

lugvikaraṇālugvikaraṇayoralugvikaraṇasya

61.79

prakṛtigrahaṇe vyadhikasyāpi grahaṇaṃ kṛttvaviṣaye bhavati

61.80

aṅgavṛtte punaraṅgavṛttāvavidhiḥ

61.81

saṃjñāpūrvako vidhiranityaḥ

61.82

anityamāgamaśāsanam

61.83

gaṇakāryamanityam

61.84

anudāttettvalakṣaṇamātmanepadamanityam

61.85

nañghaṭitamanityam

Linked texts (3)