Paribhashasamgraha 61.3
Paribhāṣāsaṃgraha 61.3
- Language
- Sanskrit
61.3
statprātipadikakāryabādho yuktaḥ | saṃjñayā babhrurasyāpatyaṃ bābhravirityatra iñsiddhaye upāttamityādi | na ca prātipadikapadaṃ tādṛśamiti vācyam, tena hi prātipadikatvarūpeṇopasthitiriti tasya viśiṣṭārthopasthāpakatvābhāvāt | nipātapadaṃ tu cāditvenaiva cādīnāmupasthāpakamiti taduddeśyakakāryavidhāyake 'ot' (1|1|15)
ityādāvetadapravṛttyā gobhavadityādau doṣo na | gāṃ pāṭhayetyādau kriyāsaṃbandhātprāgeva
gauṇārthatvapratītirityapyayuktam, prayoktuḥ prāgeva gauṇārthatvapratītāvapi pratipattṝṇāṃ svatantrapadasyaiva padāntareṇa saṃbandhe gauṇārthatvapratīteḥ | khaṭvārūḍha ityādau khaṭvādyādeśakaraṇaṃ mahadbhūtaśabdamā ityatra ātvākaraṇaṃ ca bhāṣyasthaṃ prātipadikakāryeṣvasyāpravṛttau padakāryeṣu
pravṛttau ca mānam ; anyathā vākyasaṃskārapakṣe khaṭvārūḍha ityādau tvādeśāpattiḥ | kiṃ
ca gāmiti padaṃ kriyāsāmānyanirūpitakarmatvasāmānyaparaṃ satkriyate | kriyāpadaprayogastu ākṣiptakriyāviśeṣaniyamārtha ityarthavatsūtre bhāṣyokteḥ (1|2|45) gāmiti
dvitīyāntapadasaṃskāradaśāyāṃ na pāṭhanakriyāpekṣā yena dvitīyotpatteḥ prāgeva gauṇatā
syāt | prayokturapyevameva | etanmūlakaḥ 'abhivyaktapadārthā0' iti śloko'pi padakāryaviṣayakaḥ | sarvādisūtre saṃjñāpratiṣedhaṃ kurvanvārttikakāraḥ, pūrvādisūtre asaṃjñāyāmiti
vadansūtrakāraḥ anvarthasaṃjñayā saṃjñāpratiṣedhaṃ pratyācakṣāṇo bhāṣyakāraścātrānukūlāḥ"
(pari. śe. pari. 15) ityāhuḥ
atropāttaviśiṣṭarūpasyaiva etannyāyapravṛttirityayuktam | otsūtre (1|1|15)
viśiṣṭarūpānupādāne'pi etannyāyasya bhāṣyādāvupannastatvāt | na ca nipātapadaṃ
viśiṣṭārthapratītyaupayikarūpeṇa nipātānāmupasthāpakam, tasya saṃjñāśabdena prātipadikapadavat svaprakāra kabodhajanakatvāt | yadrūpāvacchinnasya saṃjñā kriyate tadrūpabodhakatvaṃ
saṃjñāpadasyetyabhyupagame'pi vyañjanatvena nipātapadasya vyañjanopasthāpakatvam, na tvarthapratītyaupayikarūpeṇeti nipātapadaṃ ca svārthapratītyaupayikarūpeṇopasthāpakamityapyayuktam
ata eva 'ānmahataḥ0' (6|3|46) iti sūtre kaiyaṭena gobhavadityatra 'śabdaviśeṣānāśraye'pi' iti granthena 'ot' (1|1|15) iti sūtre arthapratītyaupayikaśabdaviśeṣānāśrayaṇamuktam | tasmāt 'ot' (1|1|15) iti sūtre viśeṣarūpāśrayaṇamityayuktam | kiṃ ca gauṇatvasya padāntarasaṃbandhāpekṣatvena tatra padakārye
pravṛttāvapi saṃjñāyāḥ padāntarasaṃbandhāpekṣāṃ vinaiva prayoktṛpratipattṛbhyāṃ nirṇayane tatra
prātipadikakārye'pyetannyāyapravṛttau na kiṃcidbādhakam | ata eva 'ekāca prācām'
(5|3|94) ityatra na smādyādeśaḥ, 'yuṣmadasmadoḥ' (7|2|1, 6|1|211,
7|2|86, 8|1|20; ityatra na tvamādeśaḥ| na ca tvadbhavatotyādau tvemādyādeśo
na syāditi vācyam, padakāryeṣvabhyupagame'pi iha tvādyādeśasya padakāryatvena taddopasya
duruddharatvāt| iha hi nāntamūlasuppratyayamapekṣya tvādeśaḥ, 'antaraṅgānapi vidhīnvahiraṅgo lugbādhate' (pari. śe. pari. 52) iti nyāyāt, anyathā gomatpriya
ityādau numādyāpatteḥ| kiṃ tu ṇipratyāyanapekṣya 'pratyayottarapadayośca' (7|2|97)
iti sūtreṇeti vaktavyam| evaṃ ca mahadbhūtaścandramā ityatreva gauṇatvānantarameva ṇipratya
yotpatyā gauṇapadaviṣayatvaṃ tvādyādeśasya spaṣṭam| na ca yuṣmadasmadoriti prātipādikoddeśena vidhīyamānatvāttasya prātipadikakāryatvameveti vācyam, 'ānmahataḥ 0' (6