Pramāṇa · Search · About · API

Rasavaisheshikasutra 1.16

Rasavaiśeṣikasūtra 1.16

Language
Sanskrit

1.16

gatamiti niṣekātprabhṛtyucchritenādhikena doṣeṇa vātādinā | hetvarthe
tṛtīyā, doṣahetoriti samutthitaḥ samutpannaḥ | bījataḥ śukraśoṇitād
bījanimittāducchritād doṣādutthitā na samānānīkanivṛttimiti | etena
jvarādayo niṣiddhāḥ | atra kathaṃ śukraśoṇitādhiṣṭhāno doṣocchrayaḥ
setsyati | yadi bhavati garbhasyotpattireva na syād, doṣadruṣitatvāna
bījasya | uktaṃ hi — “retasi duṣṭe nāpatyotpattirastī”ti | aduṣṭāstviha
doṣāḥ śukraśoṇitābhyāṃ nirgacchantītyetanna loke na śāstre | atha mataṃ
syāt — kasyacidaṇurūpeṇa doṣāvayavāḥ sarvatra saṃpṛktāḥ santi, te
cāduṣṭāḥ sarvakālamadhikāḥ | tairgarbha niṣpādake kāle śukraśoṇitādhiṣṭhitaiḥ
prakṛtaya utpadyante | ta evocchrayakāraṇamiti | ayaṃ tāvat pravādaḥ sarvasiddhāntaviruddhaḥ | kathamiti | kāryāṇurikalpanāt | kāryātmāno hyaṇavo
na santi, kāraṇasvabhāvāstvaṇava iti | athāpyayaṃ pravādaḥ 'sarvaṃ sarvātmakamiti sāṅkhyīyaḥ syānnāyurvediyamaḥ | athāpi kecidevaṃ manyante ṣaḍrasaṃ
rūkṣaṃ cāṣṭavidhaṃ rajaḥ śukraṃ ca | tadyathā — “rasavīryaṃ vātikaṃ paittikaṃ
ślaiṣmikaṃ puruṣaṃ janayatī”ti | ayamapi pakṣo na yuktarūpaḥ | siddhāntavirodhād dṛṣṭavirodhācca | aduṣṭasya śukrasya rajaso vā rasabhedābhāvāt,
sāravaddrasasya caikātmakatvāt tatkāryāṇāṃ śukrārttavastanyānāmanekarasatvaṃ
nopapadyate | uktaṃ hi—
“snigdhaṃ śukraṃ sthiraṃ saumyaṃ madhuraṃ madhusannibham
salilasadarśamityete retaso ++ +guṇāḥ ||”
iti | stanyapyuktaṃ — “madhuraṃ prakṛtyā payastadviparyaye duṣṭaṃ
caturvidhaṃ kṣāraṃ bhavatī”ti | athāpi bījasthairdoṣaiḥ prakṛtayaḥ
kathamutpadyante, śarīrāvayavatvād doṣāṇām | śarīraṃ hi bhautikamiti | tasmād bhūtānyevāraṃbhakāṇi syuḥ | dṛṣṭavirodhaḥ | yadi madhuraśukrāt śleṣmaprakṛtiḥ syānmadhuraśukrasya puruṣasya sarvakālaṃ sarve eva tasya
putrāḥ śleṣmaprakṛtayaḥ syuḥ | naivaṃ dṛśyante | gatamānuṣaṅgikam | atra bījataḥ
samutthita iti | bījasyaitatkāraṇanimittamucchriteneti bhāvaḥ | garbhāvakrāntisamaye śukraśoṇitādhiṣṭhitāni mahābhūtāni vāhyabhūtādṛṣṭānugrahāccharīramārabhamāṇāni svaṃ svaṃ kāryajātamavayavavikāraśarīrasyārabhante
evaṃ satyārogyaṃ kathaṃ bhavatītyāhasatyevaṃ tasminnārogyasamākhyā kṣutpipāsādimadbhāva iva

Commentaries (1)