Vagbhatamandana 17.6

17.6

) ityatra dūṣaṇamadhāthi, yathā--na hi śītaguṇaḥ
saṃcayahetuḥ kiṃtu praśamaḥ na ca śītādiguṇasvabhāvo varṣākālasya
maharṣibhiruktaḥ pittasaṃcaya hetuḥ | kiṃ tarhi udakauṣadhīṣu kālenāhito
vidāha eva | yaduktaṃ suśrutācāyaiṇa--“tatra varṣāsvevauṣadhyastaruṇyūḥ
alpavīryā āpaścāpraśāntāḥ kṣitimalaprāyāḥ, tā upayujyamānā
nabhasi meghāvatate jalapraklinnāyāṃ bhūmau klinnadehānāṃ prāṇināṃ śītavāta viṣṭambhibhirāgnīnāṃ vidahyante, vidāhāt pittasaṃcayamāpādayanti |” (su. sū. 6|11) | tasmādajñāna vilasitaṃ yatpittasaṃcayaṃ prati
kālasvabhāvaṃ paridṛṣṭamanvayehetunagaṇayasaḥ| tathā śītena guṇenayuktāstakṣṇoṣṇāḥ pittaprakopaṃ kurvanti | na ca śaradguṇasvabhāveneti saprapañco'yamartho darśitaḥ prāgeva | na cauṣadhi pānīyeṣu śaratkāle na tīkṣṇādyāguṇāḥ ādhayante | tatra caiṣadhayaḥ āpaścakālapakvā mṛdusnigdhamadhurādi
guṇayuktā bhavanti | yaduktaṃ bhagavatā bhobhośvareṇa-- “varṣāśaraddvemanteṣu dakṣiṇābhimukhe'rkeṃ kālamārga meghavātavarṣābhihatapratāpe, śaśini
cāpyāhatabale, māhendra salilaṃ praśāntasantāpe jagati, arūkṣā rasāḥ
pravardhante'mlalavaṇamadhurā yathākramaṃ tatra balamupacīyate nṛṇāmiti |”
( ca. sū. 6|7) tathā “divāsūryeṣu santaptaṃ niśi candrrāṃśu śītalaṃm
kālenepakvannidoṣaṃmagastyenāviṣīkṛtam || haṃsodakamiti khyātaṃ śāradaṃ
vimalaṃ śuci | snānapānāvagāheṣu hitamambu yathā'mṛtam || (ca. sū.
6|46-47) tasmāt śaratkāle vāgbhaṭodbhāvitaheturnasaddṛṣṭāntyāvarjayatīti
tathā kaphakopaṃprati coktaṃ--“uṣṇena kopamiti,” uṣṇaguṇayuktakā
snigdhadhāvāguṇāḥ kaphakopaṃ kurvanti, na coṣṇaguṇaḥ kaphaprakopaka hetuḥ
kenāpi svīkriyate tathā ca suśrutaḥ--“divāsvapna vyayāmālasyamadhurāramla lavaṇa śītasnigdhagurvādvi (su. sū. 21|23) || “sa śītaiḥ
śītakāle vasante ca viśeṣataḥ | pūrvānhe ca pradoṣe ca bhuktamātre
prakupyati |” (su. sū. 21|24) ataḥ kaphaprakopa guṇaḥ atra śītaguṇa evāpekṣitonnomalaḥ, uṣṇena hi śamaeva kriyate | tathā ca vasante na
pānīyeṣadhīṣūṣṇā guṇā notpadyante | kutaḥ kaphakopehetutāmāliṅgati
vasanto hi rūkṣa tasmādādyākālaṃ prati hetupayyāsaḥ kriyate tadā pratyuta
vasante praśama eva prāpnoti vasante'mlarūkṣatvāt | tathā ca kharakācāryaḥ--“ādānaṃ punarāgneyam 0” tatra ravirbhābhirādadāno
jagatasnehaṃ vāyavastīvrarūkṣāścopaśoṣayantaḥ śiśiravasatagrīṣmeṣu
yathākramaṃ raukṣyamutpādayanta rūkṣān rasāṃstiktakaṣāyakaṭūkāṃścābhivardhayanto nṛṇāṃ daurbalyamāvahanti || (ca. sū. 6|5-6) kaphaprakopaśca
dṛśyate tasmāt kālasvabhāva eva kaphaprakopeheturnanvi snigdhamādayo
hetavaḥ | te hi svapradhānā kaphakopehetavo vasantaśca pradhāna eva | na taṃ
prati kaphakopenyo heturanveṣyata iti
tathā hi akṣinīmīlanena rajanīṃ vidhāya paunarūktyamāmagayan
anyadapi avādīt | “caya prakoparaśamā vāyo grīṣmādiṣu triṣu”
(a. hṛ. sū. 12|24) atra triṣviti samayaviruddham yathā hi grīṣmevāyuścīyate prāvṛṣi varṣāsu ca kupita evānuvartate śaradi ca praśamaḥ
tatra yadi grīṣmādiṣu triṣviti grīṣme'bhisaṃcito vāyuḥ prāvṛṣiprakupya
varṣāyu ca dhāyātī | sa ca varṣāsu praśamanaḥ | yadāha suśrutaḥ “praklinnatvānnaccharīrāṇāṃ varṣāṣu bhiṣajā khalu | mande'gnau kopamāpātti sarvavānmāhatā dayaḥ || (su. u. 64