Vagbhatamandana 18.16
Vāgbhaṭamaṇḍana 18.16
- Language
- Sanskrit
18.16
)
ityatra sautraṃ vidyādharaḥ pratyavatiṣṭhate | tadyathā--idaṃ hi vacanaṃ kṛśasthūlayoḥ paramārthasvarūpa pratipādanaparam | asyārthaḥ, sthaulyāt kārśyamevottamam | tatra hetu laṅghanaṃ bṛṃhaṇaṃ vā sthūlasya nālaṃ na samarthaḥ
kīdṛśaṃ bheṣajamityubhaya syāpi svarūpamāha atimeda iti | ati śabdo
medaḥprabhṛtibhissaṃbadhyate | tannipātajiccabheṣajaṃ sthaulyāpanodanādalaṅghanenerātivātasya cābhyudayaḥ | yadā cātyagni vātayorbṛṃhaṇamauṣadhaṃ kriyate
tadā medo vardhate | na ca bṛṃhaṇa laṅghane hitatvādadyadamauṣadhaṃ namasti | tena
sthaulyāt kārśyameva śreyaḥ ityarthaḥ | tadidaṃ vyāhatāhatatvena tanvadoṣeṇa
duṣṭam tathāhi vāgbhaṭenaiva sthūlasya vivātajatvādi bahutvara bheṣajamuktam
tathā svābhīṣṭa sādhako heturuktaḥ--'madhurasneha sauhityairvṛṃ sthaulyaṃ saukhyena ca
śāmyati ( naśyati ) kravimāṃsāsthimāṃsyasta viparīta niṣevaṇaiḥ
( a. hṛ. sū. 14|32) kravimāṃsākṛśāttaṃ sthavimā sthūlatvaṃ atyanta
viparītaṃ | sthūlatvavināśi rūkṣchedanādi tasya niṣevaṇaiḥ śāmyati
tena sthūla syāpyauṣadhamasti | pūrvavacanaṃ svayameva grāhatamenena | na
cāyaṃ hetu sthaulyasyātha kārśyadarastvasādhakaḥ | sa svaviparīta niṣevaṇehabhayorapi śāntau tulyatvāt | tathā ca carakācāryaḥ-- “kṛśaṃ durbalamāpyāyāmaḥ sthūlaṃ medasvinaṃ atarpayāmaḥ | (ca. sū. 21
18.16.p1
) iti
carakādi bhirapi sthaulye bheṣajānyukatāni | tena samagravirodhasahakṛtavyāghāta tantradoṣo durnivāro vāgbhaṭasya iti
sthaulyaṃ kārśyamapi dvayaṃ nigaditaṃ yadduṣaṇaṃ pūruṣe
tattvavyeva vijṛmbhamāṇamaniśṃ saṃrabhyate sūribhiḥ
haisā ( īrṣyā ) pāṇḍya saṃbhravatpratipadaṃ vācaṃve te darśitāṃ
sūkṣmārthaṃ munisāsane pravidalatsthūlemahādho'pi ca
18.16.p2
ṣoḍaśaṃ prakaraṇam