Vagbhatamandana 18.313
Vāgbhaṭamaṇḍana 18.313
- Language
- Sanskrit
18.313
atha "śrāvaṇe kārtike caitre māsi sādhāraṇe kramāt | grīṣma varṣāhimacitān vātavādīnāśu nirharet || ( a. h. pṛ. 1
18.313.p1
) ityatra
samayavirodha tanmadoṣeṇa dūṣayitu vidyādharaḥ pratyavatiṣṭhate | tathāhi—
kārtike doṣaharaṇaṃ carakaviruddham yadāha carakācāryaḥ- “atyuṣṇa śītavarṣādi grīṣmavarṣāhimā gamāḥ | tadantare prāvṛḍādyāsteṣāṃ sādhāraṇāstvayaḥ | prāvṛṭ śukre nabho jñeyo śaradartūsahaṃ punaiḥ | tapasyaśca madhuścayeva
vasantaśśodhanaṃ prati || etān ṛtūn vikalpyācaṃ kāryaṃ saṃśodhanaṃ nṛṇām
svasthavṛttamabhipretya vyādhau vyādhi vaśena tu || ( ca. si. 6|4-6)
tatra dvimāsarūpāvāvṛtau kasminmāsi doṣaprāvāharaṇaṃ syāditiśaṃkāyāmabhihitam- ‘māghavaprathame māsi nabhasya prathame punaḥ | sahasya prathame
caiva vārayeddoṣa saṃcayam || ( ca. sū. 7|46) asyārthaḥ, mādhavo vaiśākhaḥ
tasya prathamaḥ caitraḥ tatra doṣapravāhayet | nabhasyo bhādrapadaḥ tasya prathamaḥ
śrāvaṇa, tatra doṣaṃ pravāhayet | tathā kapila balo'pi--"madhau sahau
nabhasi ca māsi doṣān pravāhayet | vamaneśca virekaiśca niruhasyānuvāsanaiḥ || (?) iti | tena mārgaśīrṣe pittaharaṇaṃ carakādapi upadiśyate
vāgbhaṭe tu kārtika iti | na ca kārtike na ca caitre | “kārtike śrāvaṇemāsi caitre sādharaṇe kramāt | grīṣmādisaṃcitān doṣān trimāsāntaritatān haret || iti vacanam | (?)' kārtike doṣaharaṇamūlaṃ (na) bhavitumahaṃti | asya ca vacanasya anāptatvāt paraspara viruddhatvācca | tathā
hi kārtike doṣaharaṇe kathaṃ trimāsāntaritā | trimāsāntaritatve kathaṃ
kārtike doṣaharaṇamiti | tasmādāgama bādhitameva vāgbhaṭa vacaḥ
atra brūmaḥ-na durbalamityetāvatā balavatā bādhyate kiṃtu virodhe
sa ceha nāsti | kārtika evaṃ doṣanirharaṇasya carakābhimatatvāt
tathā hi sahaśśabda syākārāntasya mārgaśīrṣavācakatvavātena sahasya
prathamaḥ kārtika eveti na virodhaḥ | kapile vacane'pi saha ityatra vaṭai
gāvaḥ śerate itivat samīpakiyāśrayaṇena sahaiḥ sahasamīpe kārtike ityartho
bhavati | nātastenāpi virodhaḥ | iyaṃ ca vyākhyā sakalavaidyamānyatama
bhaṭṭāraka hariścandramatānusāriṇī | tena ca svavyākhyānamūlatayā śrāvaṇe
kārtike iti vacanamupanyastam | na cātra trimāsāntatatvavyākopaḥ
18.313.p2
caturdaśaṃ prakaraṇam
Linked texts (2)
- Aṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Carakasaṃhitā — Agniveśa (Āyurveda) & Caraka, Sanskrit