Pramāṇa · Search · About · API

Vagbhatamandana 28.32

Vāgbhaṭamaṇḍana 28.32

Language
Sanskrit

28.32

) tasmātkāraṇāccāryāmatyevaṃ rahasyaṃ jñāyate | tasmāccakarakasuśrutobhayabhraṣṭa carmakāro dṛṣṭa iva sahṛdayānāmupahāsanīya eveti
jitaṃ samayaviruddhaṃ tatradoṣacakravartitveneti
atra brūmaḥ- bhīṣāmātramidaṃ bahupralapitaṃ tava | tathā hi yadi
prakṛtistvabhāvamātraṃ syāttarhi saptadhā prakṛti parijñāya sāttvikastatvama
sādi suśrutādibhirnigadyer na | nigaditāśca taistathā hi sauśrutāt“saptaprakṛtayo bhavanti doṣaiḥ pṛthak dviśassamastaiśca | śukraśoṇita
saṃyoge yo bhaveddoṣa utkaṭaḥ | prakṛtirjāyate tena yasyā me lakṣaṇaṃ śṛṇu
ityābhidhāyoktaṃ” arddharātrasudo'dṛṣṭaḥ kutapanaḥ kṛśapūyavamannītaḥ
pralāpī | drutagatiraṭano'navasthitātmā viyati ca gacchati saṃbhrameṇa
suptaḥ || adhyātsthitamatriśatruddiṣṭaṃmandarastathavana saṃtrayamitraḥ | kiṃcideva
vilapatyanivaddhaṃ mārutaprakṛtireṣa manuṣyaḥ || vātikānnābhrajogomāyuśaśāvṛṣṭrasūnāṃ tathā | gṛdhrakākavarādīnāmaṇukaiḥ kīrtitā narāḥ ||”
tathā “medhāvī nipuṇamati vigṛhyavaktā tejasvī samitiśu durnivāra
vīryaḥ | suptaḥsan kanakapalāśakarṇikārān saṃpaśyedapi ca hutāśavidyu
dulkāḥ || bhujaṅgalokagandharvayakṣavānara vānaraiḥ | vyāghrarkṣanakulānuka
paṃttikāstu narāḥ smṛtāḥ ||” tathā “śuklākṣaḥ sthirakuṭilālinīlakeśo lakṣmīvān jaladamṛdaṅga siṃha ghoṣaḥ | suptassan sakalamalahaṃsacakravākān saṃpaśyedapi ca jalāśayān manojñān || brahmarudrendravaruṇaiḥ siṃhaśvagajagovṛṣaiḥ | tārkṣyahaṃsa samānāśca śleṣma prakṛtayo narāḥ || ( su. śā.
4|66-76 ) carakādo'pi- “prakṛtyā śleṣmalo martyaḥ sa ca śreṣṭhatamo mataḥ | arogo'lparajo jñānavittvān virañjīvinaḥ ||” ityādi
saptavidha prakṛtikṛtvenoktiyate tadā mārutādi prakṛtiṣu kṛtakṣataṃ yuktākāśāgamanadarratādīnāmapyānuguktānāṃ dharmāgamavakāśa eva na syāt
carakācāryāṇāmaya mevārthaḥ saṃmatam | tadyuktaṃ bhaṅgapādeḥ- “sarvāṇyeva
hi śāstrāṇi svapraśāstairaṃterahsu | ekavākayatayā yukta mupadeśaṃ pratanyate || (tatravātikam ) taccartadardśayati| rakta vāgbhaṭasya prakṛti tena
kathamācāryeṇa caraka suśruta bādhatā | na ca vācyaṃ dūṣaṇāntaramaḥ kathaṃ
prakṛtimārambha iti cet tena viṣakīṭa dṛṣṭāntena ācāryairūdāhṛtatvāt | yaduktaṃ ācāryaiḥ suśrutena-- 'viṣajāto yathā kīṭo na viṣeṇa
vipadyate | tadvat prakṛtayomartyaṃśśaknuvanti na bādhitum || prakāpo
vā'thavā bhāvo kṣayo vā nopajāyate | prakṛtīnāṃ svabhāvena jāyate tu
gatāyuṣaḥ || ( su. śā. 4|78-86 ) iti | dvidhā hi doṣaduṣṭiḥ
upatapta prakṛttistathāna bhedena | idaṃ ca garbhasyavikṛtavāyvāyuvatparyābhadhātānāmupasthyā visphaṭikaṃ ṭīkākāreṇagayādāsādibhiḥ | evaṃ prapañcastu
vāgbhaṭa ṭīkāyāṃ draṣṭavyo nehagranthavistara bhayāllikhyate
atha punarvidyādharaḥ pratyavatiṣṭhate | yathā hi--śārīra madhikṛtya
bahūni vākyāni viruddāni ca vāgbhaṭoktānāma yathā-- “ārohet
strī tu vāmeva tasya dakṣiṇa pārśvataḥ |" (a. hṛ. śā. 1

Linked texts (1)