Pramāṇa · Search · About · API

Vagbhatamandana 28.83

Vāgbhaṭamaṇḍana 28.83

Language
Sanskrit

28.83

tvātparasparāśrayabhūta doṣavaiṣamyaprasaṃgāt | aparaṃ ca śukraśoṇita
saṃyogasamaveta prakṛtirārabdhavyā, na ca garbhiṇī bhojyaceṣṭādau ceṣṭā
samavetena doṣeṇānyatra prakṛtirārabdhuṃ śakyate (tasmāt) na vāgbhaṭoktāprakṛtirghaṭata iti
atra brūmaḥ--kimiha prakṛtimrātraṃ dūṣyate vāgbhaṭoktaprakṛtiprakriyā
vā | nādyaḥ, suśruta carakāyuktatvāt, prakṛtyabhāva bhāvāyogāt | tatra
suśrutaḥ---“sapta prakṛtayo bhavanti, doṣaiḥ pṛthak dviśosamastaiśca |”
śukraśoṇita saṃyoge yo bhaveddoṣa utkaṭaḥ | prakṛtirjāyate tena tasyā
me lakṣaṇaṃ śṛṇu || (su. śāḥ 4|62-63) carako'pi--“sama
pittānilakaphāḥ kecidgarbhādi mānavāḥ | dṛśyante vātalāḥ kecit
pittalā śleṣmalāstathā | teṣāmanāturāḥ pūrve vātalādyāssadāturāḥ
doṣānuśāyitā hyeṣāṃ dehaprakṛtirucyate | viparītaguṇāsteṣāṃ svasthavṛttervihitaḥ | samasarvaṃrasaṃ sātmyaṃ samadhātoḥ praśasyate || ( ca. sū.
7 | 36-41 ) ityatra ca ṭīkākṛtā bhaṭṭārahariścandra vāgbacandra
carakacandrikākāra prabhṛtīnāmiyaṃ vyākhyā--"samapittānilakaphāḥ
ityādi samaprakṛti lakṣaṇaṃ, garbhādi vātalā vātaprakṛtayaḥ pittalā
pittaprakṛtayaḥ śleṣmalā śleṣmaprakṛtayaḥ, vātalādau sarvaṃ garbhabhāvādīni
yojyante | teṣāṃ samavātapittaśleṣmaprakṛtīnāṃ madhye pūrvaṃ samaprakṛtayaḥ
savātatvācā svastha vyavahāra bhājo'pi sphuṭitāṅgatvaviṣamāgnītvādi
ye yuktā doṣānubandhā iti
nāpi dvitīyaḥ, vāgbhaṭīya prakṛti prakriyāmūlabhūta kharanādādi
virodhāpatteḥ | yathā hi kharanādaḥ prakṛtyādhyāye--"atha prakṛtyādhyāyaṃ
vyākhyāsyāmaḥ adbhūtayuktaṃ garbhasyasyādbījaṃ śukraśoṇitam | yadvātadvidoṣāhāraceṣṭā prāmoti garbhiṇī tasya doṣasya saṅgāvaṃ puṣyanti
guṇakarmataḥ | puṃso garbhe pravṛttaye śarīrerindriyatrayaḥ | tasmātsarveṣu
doṣeṣu ye te'nyadhikeṣu yā | dehādi·············svaliṅgāṃ prakṛtiṃ
viduḥ || iti
atra punarāha saura vidyādharaḥ- "doṣānuśāyitā hyeṣāṃ dehaprakṛtirucyate” ( ca. sū. 7|40) iti carakoktaprakṛti śabdaḥ svabhāvaparaḥ,
na saptavidha prakṛtiparaḥ | yadi prakṛtiparasyāttadā samadoṣaprakṛtirapyekā | yathā śrīcarakācāryāṇā śāstrasvabhāvena samarpitānilakaphamayo bhavanti yadā svabhāva eva taba prakṛtiḥ tadeva tatrasyādetenacātrāpi
atha punarvidyādharaḥ pratyavatiṣṭhate | yathā hi---"śukrāsṛggarbhiṇī
bhojyaceṣṭāgarbhabhāvibhayaṃtuṣu | yaḥ syāddoṣo'dhikastena prakṛti saptadhāditā || ( a. hnā. śā. 3