Vagbhatamandana 3.70

3.70

) | tena evaṃ vidha viśeṣaṇa viśiṣṭo neśvaramantaraṇāpare vaidye vidyate iti anena ślokena jagadīśvara eva namaskriyate ityanavadyamevādya padyam
deśābhyām | tasyāṣṭāvaṅgāni tadyathā-- kāyacikitsā, śālākyamūrdhvaṅgacikitsā, śalyam, viṣagaravairodhika praśamanam, bhūtavidyā,
kaumārabhṛtyam rasāyanam vājīkaraṇamiti | eṣa cāryo vāgbhaṭenāpi
vacanāccāturvārdidhitaḥ yathā ca--'kāyabālagrahordhvāṅga śalyadaṃṣṭrā
jarāvṛṣān | aṣṭāvaṅgāni tasyāhuḥ cikitlāyeṣu saṃśritā || ( a.
hṛ. sū. 1|5) asyārthaḥ tasyāyurvedasyāṣṭāvaṅgāni kāyādīni vṛṣāntāni maharṣayo bruvanti | yeṣucikitsā vyādhipratīkārassaṃśritāḥ
tatra kāya śabdenekaśadeśa vācinā satyāsatyabhāmeti vat......kāyacikitsā samudāya evocyatām | bāla śabdena tu kumāravācinā na
kaumārabhṛtyaṃ labhyate | grahasāmānyavācinā grahaśabdena na bhūtavidyā
dehoparitanabhāga vācinā ūrdhvāṅga śabdena na śālākyam | daṃṣṭraśabdena kathamapi śabdavyutpattyā na viṣa garavairodhika praśamanarūpaṃ
labhyate agadatantram | jarā śabdena na rasāyanatantram | vṛṣaśabdena na
vājīkaraṇatantraṃ labhyata iti | nāpi kāyādi padāni cikitsā śabda
sambandhānāṃ tattadartha bodhakatvam | tathā hi ūrdhvāṅga cikitsā ityukte
kimūrdhvāṅgamūrdhvāṅgaṃ syāt, samāṅgavācaka padābhāvāt sūtrābhyapekṣatve
plīhādi cikitsā prasaṅgaḥ | na ca śālākyaṃ ūrdhvajatrugatānāṃ śravaṇanayanavadanādi saṃśritānāṃ rogāṇāṃ praśamanārthamiti suśrutoktaḥ, jatruskandha sandhirūrdhvāṅkavidhiriti yuktaṃ vaktum | tenaivārthāsiddhe vāgbhaṭānarthakyāt | tathā daṃṣṭrā śabdena daṃṣṭrayūthaṃ viṣaṃ gṛhyate ityukte gararasasparśādi viṣāṇi na labhyante asambandhāt | tasmātsañjātānyūnatamandoṣa svārājya vyāptiḥ | tathā jarācikitsā ityukte
nīlītailādiṣu rasāyanatva prasaṅgaḥ rasāyanakalpe anuktatvāditi
vṛṣacikitsetyukte na ca vājīkaraṇa tantra lābhaḥ tena vṛṣacikitsāśabdena vājīkaraṇa tantraṃbodhayatā aruṇadattādīnāmapyabodho durnivāraḥ
vyākhyāntara syāvidyamānatvāt | tathā hi, akāra praśleṣeṇa na vidyate
jarā yasyāṃ sā ajarā cikitsā | tathā avṛṣo savṛṣo........
tasyacikitsā tathā ca sati gamanikāmātramevaitatsyāt | na tu carakādisraṇītāthāptiḥ | vadaṃtismābhiḥ svabuddhyodbhāsitam | na tu
sūtrakārasyāyarbhābhiprāyaḥ | tasmādavācaka śabdābhidheyatvena adhikaraṇa
kavalitatvānmunmatta pralapitametaditi
( ṛgveda 2|33