Pramāṇa · Search · About · API

Hastyayurveda 74.p1

Hastyāyurveda 74.p1

Language
Sanskrit

74.p1.1

bhagavantaṃ mahātmānaṃ paścendriyasamāhitam
hastiśāstraviśeṣajñamṛṣīṇāṃ saṃjñitaṃ munim
kṛtvā'gnihotraṃ pravaraṃ pālakāpyaṃ kṛtāñjaliḥ
papraccha sukhamāsīnaṃ romapādo mahāmatiḥ
bhagavankena jāyante mūtrasaṅgāḥ sudāruṇāḥ
nidānaṃ ca kathaṃ teṣāṃ bhaiṣajyaṃ ca mahāmune
evaṃ pṛṣṭastu bhagavānpālakāpyastato'bravīt
mūtrasaṅgānviśeṣeṇa śṛṇu rājanpṛthakpṛthak
mūtrasaṅgā mayā proktāḥ saṃgrahe tu samāsataḥ
samāsena yathāśāstraṃ nāma caiṣāṃ prakīrtitam
teṣāṃ nidānamutpattiṃ cikitsāṃ ca mahīpate
sādhyāsādhyaṃ ca nāgānāṃ yathāvatsaṃpravakṣyate
yadā tu vāraṇo'tyarthaṃ drutamadhvani yujyate
tvarayā'tipravṛttasya na mūtramativartate
tasya bastirvipacyeta mūtravarṇastathaiva ca
imāni cāpi liṅgāni bhinnabasterbhavanti tu
abhīkṣṇaṃ kurute mūtramaprasṛṣṭaṃ mataṅgajaḥ
ādhmātakukṣirvimanā dhyānaprasrutalocanaḥ
nā''datte vividhānbhogānyavasaṃ nābhinandati
bhinnaṃ purīṣaṃ bahuśo bahuvarṇaṃ ca mehati
bhinnabastimasādhyaṃ tu pravadanti cikitsakāḥ
iti bhinnabastiḥ
cikitsāṃ lakṣaṇaṃ caiva sādhyānāṃ saṃpravakṣyate
girirjairyavasairyaistu praticchanno yadi dvipaḥ
atyarthaṃ bhojayedrūkṣamayogādvātakopanam
pra(a)śaktaṃ vā prayujyeta bhṛśaṃ vā trasyate yadā
manasaścopatāpena vāyuḥ kupyati dantinaḥ
sa bastideśamāśritya janayedgāḍhamūtratām
śirā mūtravahā yāśca bastisrotaḥsamāśritāḥ
tā vāyurābhisaṃrudhya srotastiṣṭhati pīḍayan
sa tenā''rto hi mātaṅgo vepate saṃniṣīdati
saṃkocya sarvagātrāṇi kṛcchrānmehati vāraṇaḥ
mūtrasaṅgārdito nāgastasya vakṣyāmi lakṣaṇam
taṃ spaṣṭalevaṇaṃ nāgaṃ prasannāṃ prati pāyayet

74.p1.2

sarpiṣā vā'pi susnigdhāṃ kṛśarāṃ bhojayedgajam
dvipañcamūlakāśmaryamadhukaṃ badarāṇi ca
yavānmudgānkulatthāṃśca salilena vipācayet
snigdhaṃ tu kārayedyuṣaṃ pippalīmaricairyutam
bhojanaṃ dantine snehi pratipānaṃ ca kārayet
jāṅgalānāṃ rasaiścainaṃ śālīnāmodanaṃ mṛdu
māṣānna saindhavonmiśraṃ vāraṇaṃ pratibhojayet
yavasāni ca deyāni madhurāṇi mṛdūni ca
nivāte śayanaṃ cāsya sthānaṃ caiva praśasyate
uṣṇānlalavaṇaprāyaiḥ snigdhaiścā''hārabhojanaiḥ
vātajo mūtrasaṅgastu praśāntiṃ tena gacchati
(iti) gāḍhamūtrī
sa kṣāralavaṇāmlānāṃ kaṭukānāṃ ca sevanāt
uṣṇānāmatimātraṃ vā bhojanānāṃ niṣevaṇāt
yadā pittaṃ prakupitaṃ bastimāsādya tiṣṭhati
sa dahyamānaḥ pittena mattavatkṣarati dvipaḥ
pravāha(hya)māṇo visṛjenmūtramalpaṃ muhurmuhuḥ
viṣṭabhya gātrāṇyatyarthaṃ pramehatyatha kūjati
parimūtrī sa vijñeyo vyādhirnāgasya paittikaḥ
māṣaparṇīṃ vidārīṃ ca mudgaparṇīṃ śatāvarīm
kākolīṃ kṣīrakākolīṃ jīvakarṣabhakāvapi
pañcamūlaṃ ca tṛṇajaṃ sāmbaṣṭhāṃ cāpi poṣayet
kvāthaṃ ca pāyayennāgaṃ śītalaṃ śarkarāyutam
agnimanthaṃ śvadaṃṣṭrāṃ ca balāmatibalāmapi
vṛkṣādanīṃ cāṃśumatīṃ rampakaṃ ca vipācayet
caturbhāgāvaśeṣaṃ tu śītalaṃ ca parisrutam
śarkarācūrṇasaṃyuktaṃ vāraṇaṃ pratipāyayet
(?) madhurāṇyannapānāni ghṛtena yutaṃ nipāpayet
(?) srāvayeccāsya †siktasthāṃścatvāri kumbhānsamantataḥ
rasāṃśca pāyayennāgaṃ satataṃ caiva bhojane
pāyayedguḍasaṃyuktāṃ prasannāṃ sīdhumeva ca
iti parimūtrī…………
avyāyāmāddivāsvapnātkṣīrekṣuguḍasevanāt
śītasaṃsevanāccāpi śleṣmā kupyati dantinaḥ

74.p1.3

tatprakopācca mātaṅgaḥ piṣṭamehatvamṛcchati
sa pramehati cātyarthaṃ yavapiṣṭodakaprabham
(?) saśukaṃ vā pramehaṃ tu tanuvivarāntarasthitaḥ
pramehaṃ cāsya lakṣayeta vedanābahalānvitam
sapañcalavaṇaṃ cāsmai śārkaṃ madhumeva ca
pratipānaṃ prasannāṃ vā tailayuktāṃ pradāpayet
siddhāṃ yavāgūṃ śālīnāṃ triphalācūrṇasaṃyutām
sukhoṣṇāṃ bhojayennāgaṃ sarṣapasnehadhūpanam
saindhavaṃ naladaṃ kuṣṭhaṃ pippalīṃ viśvabheṣajam
samabhāgāni sarvāṇi sūkṣmacūrṇāni kārayet
krauñcāsthicūrṇaṃ tatraiva bhadradāru ca dāpayet
saṃyojyoṣṇodakenātha vāraṇaṃ pratipāyayet
patrairnimbapaṭolābhyāṃ mudrayūṣaṃ vipācayet
sukhauṣṇaṃ yojayeccāpi pippalīcūrṇasaṃyutam
yavakṣārasamāyuktaṃ tailaṃ caiva pradāpayet
māṣāṃśca bhojayetsvinnānvyādhi•••• •••• ••••
•••• •••• •••• ••••tasmāttu balaṃ tejaśca vardhate
iti piṣṭamehī
arthānetatprayogeṇa•••• •••• •••• •••• •••• ••••vā
kaṭvamlalavaṇādīnāṃ rasānāṃ cātisevanāt
uṣṇānāmatimātraṃ tu bhojanānāṃ niṣevaṇāt
śoṇitaṃ kupitaṃ sthānānmūtravarti prabodhayet
vāraṇā rudhiraprakhyaṃ tatprakopātpramehati
tathā sa hanyate śīghraṃ na tasyāsti cikitsitam
raktābhāsamadurgandhamagandhasamavedanam
mūtrasaṅge pramehanti tasya vakṣyāmi bheṣajam
śuṇṭhīcūrṇaṃ sabadaraṃ saktavaḥ phāṇitaṃ tathā
rātriparyuṣitaṃ śītaṃ yavodakasamāyutam
ślakṣṇaṃ vastrasrutaṃ samyakprātastaṃ pāyayedvipam
pramehastena nāgasya vedanā ca praśāmyati
bījaṃ kadalyāḥ pāñcanyā mṛdvīkā panasāni ca
śrīparṇī ca madhūkāni viśālāmalakāni ca
samabhāgāni salile mudrāṃścāpi vipācayet
pippalīśuṇṭhisaṃyuktāṃ taṃ yūṣaṃ pāyayedvipam

74.p1.4

śālīnāmodanaṃ svinnaṃ yūṣeṇātivivardhitam
madhvāhne bhojayennāgaṃ śītaṃ śarkarayā yutam
nimbataṇḍulacūrṇasya•••• •••• •••• •••• ••••pācayet
yavāgūṃ saha dugdhena pāyayetsasarpiṣā yutām
nistuṣāṃśca yavānsvinnānpradigdhānphāṇitena ca
mṛdubhiryavasairyuktānvāraṇāya pradāpayet
yavasānyodakānyasmai kumudāni bisāni ca
śarkaropahitānyasmai vāraṇāya pradāpayet
.... .... .... .... .... .... ....saha sarpiṣā
etena kramayogena tataḥ saṃpadyate sukhī
iti śoṇitamehī
indriyāṇāṃ pratīghātāddhenukākramaṇāttathā
vātamūtrapurīṣāṇāṃ nityaṃ saṃcāraṇādapi
guru.... .... .... .... ....gamanātsahasā'dhvani
atyadhvasevanāccāpi sātatyagamanāttathā
karmaṇā ca prayogācca lobhādapi ca karmasu
pratihastyabhighātācca kupyanti dhātavastathā
svasthānātkupitāstvasya doṣā vātasamīritāḥ
samantādvastimāśritya janayantyaśmaśarkaram
suvarṇarajatādyāni yathā lauhāni pārthiva
(?) vinikṣiptāḥ pratimukho jātvasyamānāni vā'gninā
yogato dhammyamānāni saṃyuktāni vibhāgataḥ
ekatvamupagacchanti sthirībhāvaṃ bhajanti ca
tathā vāyuśca pittaṃ ca śleṣmā śoṇitameva ca
vipadyamānā vātena aśmānaṃ janayanti te
aśmanā saṃniruddhe tu srotomārge mataṅgajaḥ
pramehati tataḥ kṛcchrādviṣṭabhya caraṇau mahīm
truṭyate sa bhṛśaṃ hastī sūcībhiriva sarvaśaḥ
svasthaḥ kadācidbhavati kadāciddurmanāḥ punaḥ
nābhinandati śayyāṃ tu grāsadveṣī ca jāyate
sarve mūtravikārāśca dṛśyante tasya hastinaḥ
duścikitsitamapyenaṃ mūtrasaṅgaṃ saśarkaram
saṃnipātasamutthānaṃ vadantyanye manīṣiṇaḥ
vakṣyate sādhanaṃ tasya yathāyogaṃ mahīpate

74.p1.5

pāṣāṇabhedakaṃ pāṭhāṃ kulatthānnāgaraṃ tathā
pañcamūlaṃ ca tṛṇajaṃ pāṭalīṃ bilvameva ca
vasukaṃ gokṣuraṃ caiva viḍaṃ sphūrjakameva ca
sarvāṇyetāni saṃhṛtya salilena vipācayet
niṣkāthena sahānena bhojayedatha vāraṇam
aṣṭābhirlavaṇaiḥ piṣṭaiḥ surāṃ cātra pradāpayet
yadi cānena yogena sukhī na bhavati dvipaḥ
tasya praśamanārthaṃ ca pradeyo bastiruttaraḥ
bastisiddhau yathoktena vidhānena tu śāstravit
vāhinyo yāśca mūtrasya śirāḥ srotovahāśca yāḥ
mārdavaṃ saṃnigacchanti dattenottarabastinā
śatāvarī bhadramustā tathā pāṣāṇabhedakam
eraṇḍo dve bṛhatyau ca pṛśniparṇī tathaiva ca
yavakolakulatthāśca kāśmaryāmalakāni ca
etatsaṃbhṛtya saṃbhāraṃ jalenā''plutya pācayet
pādāvaśiṣṭaṃ ca punardhṛtena saha pācayet
tataḥ snehāvaśeṣeṇa dadyāccottarabastikam
( vāhinyo yāśca mūtrasya śirāgalivatāṃ(?) sukham
mṛdutāṃ saṃnigacchanti dattenottarabastinā
śītamārutasaṃsparśāddhārākrāntasya hastinaḥ
bastisthaḥ kupito vāyurvāttakuṇḍalamāvahet
mūtrasaṅgastatastasya bhavati smāvṛto dhruvam
pramehati tato ( mūtraṃ taṇḍulodakaprabham
ya''''śmanā pratihate liṅgānyetāni saṃvadet
śvadaṃṣṭrā madhukaṃ caiva kiṇvaṃ devaśukaṃ tathā
dve bṛhatyau payasyā'tha) eraṇḍaṃ sapunarnavā
māḍhakī cātra sarvāṇi kvāthayedvāriṇā saha
taṃ kvāthaṃ tailasaṃyuktaṃ śuṇṭhyaktalavaṇaṃ pibet
dvipasyāpānamereyaṃ māṃsaṃ māyūrameva ca
yavakolakulatyaiśca pūrvavatkārayedrasam
krauñcasya ca śiromāṃsaṃ susnigdhaṃ kārayettataḥ
kṣīreṇa māṣajenāpi kārayettena bhojanam
bhojanaṃ cāpi susnigdhaṃ nirūhāścaiva bastayaḥ

74.p1.6

hitāḥ pratihate mūtre snehapānaṃ ca yogataḥ
yadā prakupito vāyuḥ pittamādāya vartate
tadā jaṭharake vyādhau bastiḥ śīrṣaṃ pradhāvati
pramehati tato nāgaḥ kapoda(?) kusumaprabham
kṛcchreṇa stabdhanayano vepamānaḥ sudurmanāḥ
syonākaṃ pāṭalīṃ bilvaṃ tathā pāṣāṇabhedikām
śrīparṇī śṛṅgaveraṃ ca kroṣṭrī vā(?) śāradā yavāḥ
gavyakṣīraṃ pacedvaidyastatkṣīraṃ suparisrutam
mūtrasaṅgapraśāntyarthaṃ pāyayetsaha sarpiṣā
ghṛtapānamathābhyaṅgaṃ tena caivāvapīḍakam
mūtrasaṅge jaṭharake bastikarma praśasyate
ityete mūtrasaṅgāśca sanidānacikitsitāḥ
romapādāya vidhivatpālakāpyena kīrtitāḥ
tatra ślokaḥyathā hi lokapravarā manuṣyāstathaiva senāsu gajā viśiṣṭāḥ
teṣāṃ tu śāstrārthamihānugatya ārogyamevaṃ prayateta kartuḥ(rtum)

Linked texts (1)