Hastyayurveda 91.p1
Hastyāyurveda 91.p1
- Language
- Sanskrit
91.p1
aṅgo hi rājā campāyāṃ pālakāpyaṃ sma pṛcchati
bhaktagrāsoparuddhasya lakṣaṇaṃ brūhi tattvataḥ
rasaṃ ca śoṇitaṃ caiva medo māṃsamathāpi vā
saha ghonasanai(?) kasmātsarvāṇyetāni khādayet
viśeṣayati doṣī ca kathaṃ mātrāṇi khādati
evaṃ pṛṣṭo'ṅgarājena pālakāpyastato'bravīt
anādimadhyanidhanaḥ kāyāgniḥ parimathyate (?)
prasūlakṣaṇasaṃyukto bījasahitamātena (?)
nābhimadhye śarīrasya vijñeyaṃ somamaṇḍalam
somamaṇḍalamadhyasthaṃ vidyātsūryasya maṇḍalam
pradīpayettu nāgasya tasya madhye hutāśanaḥ
indurākāśamāsthāya yathā dīpastathā'mbhasaḥ
tiṣṭhatiṣṭhamito(?) dīptāṃstathā balinamambhasi
gajānāṃ nābhimadhye tu yavamātro'vatiṣṭhate
hrasvakāyeṣu cānyeṣu tiṣṭhedviṣṭipramāṇataḥ
kṛmikīṭapataṅgeṣu vallamātro'vatiṣṭhate
sūryo divi yathā tiṣṭhaṃstejoyuktairgabhastibhiḥ
viśoṣayati sarvāṇi palvvvāni sarāṃsi ca
tadvadgajānāṃ saṃbhuktaṃ jaṭharo nābhimāśritaḥ
meṣuṣvai(?) kṣipamādatte sūryakānto maṇairyathā
dantināṃ bhojanaṃ dattaṃ nānādravyasamāyutam
kṣipraṃ samyakpradahati tejodhātusamāyutaḥ
jāṭharo jalasaṃbhūtastadgatistatparāyaṇaḥ
dīpteśca karaṇā(t)koṣṭhe salilena ca pūrayet
agnisomātmakaṃ sarvaṃ jagatsthāvarajaṅgamam
agnisomātmako rājandantināṃ ca caturvidhaḥ
sūryātmakāni yātrīṇi(?)yasmātsomātmakāni ca
(?) saṃhṛtyānsanai tasmātkhaṇḍāṇi na khādati
cikitsedyastu sīdantaṃ viṣamaṃ cāpi dantinām
āyurvedābhiyogena sa vai rājñāṃ cikitsakaḥ
uktagrāsoparuddhasya lakṣaṇaṃ saṃpravakṣyate
vāraṇānāṃ purā rājanyathāvadanupūrvaśaḥ
madhurābhojanā nityamavyāyāmāstathaiva ca
mṛttikābhakṣaṇādvā'pi jaladoṣeṇa vā punaḥ
vidagdhabhojanādvā'pi rātrau jāgaraṇena vā
jīrṇājīrṇāśanādvā'pi satataṃ pṛthivīpate
hṛdaye śleṣmaṇā digdhe nābhinandati bhojanam
pittaṃ ca tanutāṃ yāti grahaṇī cāsya hīyate
uṣṇorluvātaśīlaśca durmanā gurumastakaḥ
bhaktadveṣaṃ ca taṃ rogaṃ vidyācchleṣmopasarjanāt
vijñānametadvyākhyātaṃ cikitsitamataḥ śṛṇu
dve pañcamūle saṃhṛtya pippalīmūlameva ca
hastipippalī (līṃ) ca cirabilvaiḥ saha vipācayet
vipakvamanupūrveṇa sukhoṣṇamanupāyayet
etatpītvā tu rājendra tataḥ saṃpadyate sukhī
pippalīṃ śṛṅgaveraṃ ca sūkṣmacūrṇāni kārayet
hastimūtreṇa saṃyojya tailena ca narādhipa
sapañcalavaṇāṃ śuṇṭhīṃ pippalīmūlasaṃyutām
grahaṇīdīpanaṃ deyametatpānamanekape
nāgapippalimāhṛtya hastimūtreṇa peṣayet
evaṃ pratinaye dadyātkevalaṃ yuktito bhiṣak
dīpyate grahaṇī tena yavasaṃ vā'bhinandati
hṛṣṭapuṣṭamanāścaiva na bhavatyeva vāraṇaḥ
yavasānyuṣṇavīryāṇi kaphaghnāni ca dāpayet
agnervivardhamānasya pānaṃ bhojanamiṣyate
yathā hi mathanādagniḥ svalpo'raṇisamutthitaḥ
pūrva gomayacūrṇena tatastṛṇena vai nṛpa
kramaśastanubhiḥ kāṣṭhaiḥ sthūlaiśca tadanantaram
vivṛddhaḥ sa daheddīptaḥ kāṣṭhabhāraśatānyapi
evaṃ gajānāṃ vidhivacchanairāgnirudīritaḥ
bhuktaṃ sarvamaśeṣeṇa dahatyagnirivendhanam