Pramāṇa · Search · About · API

Ashtangahridayasamhita 1.1.17: Sarvāṅgasundarā

Sarvāṅgasundarā 1.1.17

Language
Sanskrit

Sarvāṅgasundarā

1.1.17.1

kāyeti| kāyaśca bālaśca grahaścordhvāṅgaṃ ca śalyaṃ ca daṃṣṭrā ca jarā ca vṛṣaścetītaretaradvandvaḥ| nanu sarvasyāścikitsāyāḥ kāyāśritatvāt kāyaśabdo+arthādākṣipta eva| tatkimarthaṃ kāyaśabda upādīyate| brūmaḥ| prakarṣārtham| yathā puruṣāya abhirūpāya kanyā deyetyatrābhirūpagrahaṇādabhirūpatamāyeti pratipādyate, tathehāpi prakṛṣṭo yaḥ kāyaḥ sampūrṇadhātuḥ prakṛṣṭā ca yāvasthā, tathā yuktaḥ| tatsaṅgrahārthaḥ kāyaśabda upāttaḥ| tathā 'ciñ cayane' ityasmāddhātorvyutpāditaḥ kāyaśabdaḥ| cīyate praśastadoṣadhātumalairiti kāyaḥ| tadevaṃ sarvaśarīropatāpakānāmāmapakvāśayasthanodbhavānāṃ jvararaktapittātisārādīnāṃ rogāṇāṃ yatropaśamayogo nigadyate, tatkāyacikitsānāmāṅgam| balasattvasampūrṇadhātutvād yauvanāvasthakāyasya prathamanirdeśaḥ| bāladehe+asampūrṇabaladhātutvādaprakṛṣṭavayovasthāprabhāvāt taccikitsāṅgaṃ pṛthaṅnirdiṣṭam| tathā bālaupayikabheṣajaṃ dhātrīdugdhalakṣaṇaṃ dugdhodbhavavyādhipraśamādinirdeśācca| nanvevaṃ vṛddhasya prakṛṣṭavayovasthāyā abhāvāttaddehe kāyacikitseti kathaṃ vyapadeśaḥ syāt| atra brūmaḥ| bhūtapūrvagatyā vṛddhadehena hi prakṛṣṭavayovasthā pūrvamanubhūtā| ato bhūtapūrvagatyā tatra kāyacikitsopadeśo yuktaḥ| evaṃ grahacikitsā nāma, yatra devādigrahagṛhītānāṃ prāṇināṃ śāntikarma vidhīyate| yatrordhvajatrugatānāṃ rogāṇāṃnetrakarṇaghrāṇādisaṃśritānāmāścotanaśalākādinopaśamo varṇyate tadūrdhvāṅgacikitsānāmāṅgam| atra ca janmanaḥ prabhṛti vicāropadeśādbālacikitsaiva prāgvaktuṃ yuktā| kintu kāyacikitsā prādhānyātprāgupanyastā| tato+anantaraṃ bālacikitsā| bālasya ca grahasambandhād grahacikitsā| tataḥ śarīrasya mūlarakṣārthamūrdhvāṅgacikitsā śālākyaṃ nāma| tataḥ śastrasādhanasāmānyena śalyacikitsā| pīḍākaraṇasamānatvāt daṃṣṭrācikitsā| daṃṣṭrā viṣātmikā| viṣeṇāśu ca maraṇe sambhāvyamāne rasāyanopayogo yukta iti rasāyanacikitsā| athavā viṣasya rasāyanajeyatvādrasāyanakathanaprastāvaḥ| tato+anantaraṃ vājīkaraṇasya bharaṇena prastāvaḥ| tathā cādhīte granthakṛt (u.a.40|1)- "vājīkaraṇamanvicchetsatataṃ viṣayī pumān " iti| rasāyanasya paścādityarthaḥ| yatrālpaduṣṭaretasāṃ tadāpyāyanaprasādopajananarūpā cikitsā kriyate tadvājīkaraṇam| evametāni kāyādīni, tasyāyurvedasya, aṣṭāvaṅgānyāhurvadanti| brahmā+a+atreyādaya iti śeṣaḥ| yeṣu kāyādiṣu cikitsā saṃśritā vyavasthitā| (ca.sū.a.9|5)- " caturṇāṃ bhiṣagādīnāṃ śastānāṃ dhātuvaikṛte| pravṛttirdhātusāmyārthā cikitsetyabhidhīyate|" iti muniproktalakṣaṇaṃ neha tantrakṛdvyadhatta| cikitsāśabdādevāsyārthasya labdhatvāt| tathā ca nirdeṣṭumāha| nindākṣamāvyādhipratīkāravicāraṇāsu sā niṣpadyata iti| kiterdhātorvyādhipratīkāra evāsya vyutpāditatvāt|

Linked texts (1)