Ashtangahridayasamhita 1.1.20: Sarvāṅgasundarā

1.1.20.1

vāyuriti| ca samuccaye| kapho doṣamadhye samuccīyate| ityanena prakāreṇa, samāsataḥ saṃkṣepāt, trayo doṣāḥ| nanu prastutatvādiha dhātusaṃjñayā vātādayo nirdeṣṭuṃ nyāyyāḥ, na doṣasaṃjñayā| astyevaitat| kintu rasādidūṣaṇapūrvakameṣāṃ vikārakaraṇe sāmarthyamiti pradarśanārthaṃ doṣasaṃjñayā te nirdiṣṭāḥ , na dhātusaṃjñayā| na hyete dhāturūpā jātu viruddhatvaṃ kurvate dehadhāraṇavardhakatvāt| ete munināpi carakeṇa pūrvaṃ doṣasaṃjñayaiva nirdiṣṭāḥ| tathā ca tadgranthaḥ (sū.a.1/56)- "vāyuḥ pittaṃ kaphaścoktaḥ śārīro doṣasaṅgrahaḥ " iti| 'vātapittakaphā doṣāstraya eva samāsataḥ ' ityevaṃ nirdeśe kartavye yadeṣāṃ pṛthagvibhaktyā nirdeśaḥ kṛtaḥ , sa pradhānatvakhyāpanārthaḥ| bahuvacanādeva tritve labdhe trigrahaṇaṃ niyamārtham| traya eva doṣāḥ , na caturtho+astīti| tantrāntarīyā hi caturthaṃ doṣamīhante| teṣāṃ hyayamabhiprāyaḥ| yathā doṣāṇāṃ sthānalakṣaṇakāryavikāracikitsādyupadeśastathā raktasyāpi| tatra sthānaṃ , sarvadehavyāpitve+api plīhayakṛtī| lakṣaṇaṃ ca, padmendragopahemādītyādi| kāryaṃ, dehasyotpattisthitī| vikāraḥ, visarpaplīhādi| cikitsā, sirāvyadhādikaṃ karmeti| tadetadasāram| vātādayo hyasya dūṣyasya sataḥ kathaṃ doṣatvaṃ kartuṃ pārayanti| yataḥ prādhānyādanvarthanāmatvācca vātādīnāmeva doṣatvaṃ, na rasādīnām| vātādayo hi svātantryātpradhānāḥ| dūṣayantīti doṣā iti teṣāmeva cānugatārthā saṃjñā pravṛttā| rasādyāstu pāratantryādapradhānāḥ| te ca vātādibhirdūṣyanta iti dūṣyāḥ| tasmādraktasya dūṣyatvam, na doṣatvam| yadyevaṃ vātādīnāmanyonyadūṣaṇād dūṣyatvaṃ syāt| pittena hi śleṣmā dūṣyata iti dṛśyate| yathā pāṇḍuroganidāne (ni.a.13) pittapradhānā ityārabhya yāvat śleṣmatvagraktamāṃsāni pradūṣyetyādi| tadatra śleṣmā pittena dūṣyate| tathā śleṣmavadraktasyāpi doṣatvaprasaṅga iti yo manyeta, taṃ prati brūmaḥ| viṣama upanyāsaḥ| vātādayo hi sarvadaiva rasādīn dūṣayanti, na tu rasādayaḥ kadācidapi vātādīn dūṣyanti| vātādīnāṃ tu madhyādyadi kaściddūṣyate, sa teṣāmanyatamena| tathā ca prakṛtilakṣaṇe vātaprakṛteḥ pittaprakṛteḥ, śleṣmaprakṛteśca yathā lakṣaṇaṃ dṛśyate, naivaṃ raktaprakṛteḥ| tathā ca tantrakāreṇa jvarādayo vātādiviśeṣaṇaviśiṣṭā evoktāḥ| yathā vātajvaro+ayaṃ pittajvaro+ayaṃ śleṣmajvaro+ayam, na tu raktajvaro+ayamiti nirdiṣṭaḥ| ye+api raktajā vikārā visarpādayasteṣvapi ghṛtadagdhanyāyena vyapadeśo bodhyaḥ| yathā ghṛtasyāntarhitenāgninā dagdho ghṛtadagdha ityucyate, tadvadraktasthairvātādibhirdoṣairjāto raktajo+ayamityucyate| yatra kvacidraktasya doṣasaṃjñā kuṣṭhacikitsitādau dṛśyate, sā saṃjñāmātreṇaiva, nāsāvanugatārthā| tasya dūṣyatvenaiva pravṛtteḥ| tathā caivaṃ purīṣādīnāmapi saṃjñāmātreṇa vyavahāro dṛśyate| yathā (hṛ.ci.a.18|38)- "na ghṛtaṃ bahudoṣāya deyaṃ yanna virecanam| tena doṣo hyupastabdhaḥ" ityādi| atra purīṣasya doṣatvamuktam| tathodaracikitsite carakasya, jvaracikitsite vā asya, (hṛ.ci.a.1|10)- "doṣeṇa bhasmanevāgnau channe+annaṃ na vipacyate| tasmādādoṣapacanājjvaritānupavāsayet||" iti| atra āmasyāpi doṣatvamuktam| tadevaṃ vātādayastraya eva doṣāḥ, na raktamiti sthitametat samāsataḥ| vistaratastu saṃsargasannipātakṣayasamatābhedabhinnāstāratamyaparikalpanayā ca kalpyamānā ānantyaṃ yānti|