Pramāṇa · Search · About · API

Ashtangahridayasamhita 1.3.23: Sarvāṅgasundarā

Sarvāṅgasundarā 1.3.23

Language
Sanskrit

Sarvāṅgasundarā

1.3.23.1

etarhi- etasminkāle, bubhukṣitaḥ prātareva- pratyuṣasi, nānyakāle yatkiñciddinātikrāntau satyām, avaśyakāryaṃ- mūtrotsargādikaṃ dinacaryoktaṃ, sambhāvya- sampādya, yathoktaṃ- yathānirdiṣṭam, anu- paścat, vātaghnatailābhyaṅgādikaṃ śīlayet| yadyapi "bubhukṣitaḥ, avaśyakaryaṃ sambhāvya yathoktaṃ śīlayedanu" ityuktam, tathāpi bubhukṣitena na tathānyatkāryaṃ kāryam, yathā bhojanam| tathā coktam- "āhārakāle samprāpte yo na bhuṅkte bubhukṣitaḥ| tasya sīdati kāyāgnirnirindhana ivānalaḥ||" iti| tasmādaucityādbubhukṣitenāhāraḥ kārya iti vedyam| nanvanyasminnapi kāle bubhukṣitasyaivāhārānujñānādiha bubhukṣitagrahaṇaṃ na kāryam| yuktamāha bhavān| kintvasminkāle jāṭharāgniratyagnicchāyānukārī bhavati| tato+asya jāṭharāgneratyagnerivopacāro yuktaḥ| yathā (carake ci.a.15/219, hṛdaye ci.a.10/84)- "muhurmuhurajīrṇe+api bhojyānyasyopahārayet| nirindhano+antaraṃ labdhvā yathainaṃ na vipādayet||" iti| abubhukṣitasyaiva bhojanādhikāritvamiti bhrāntinirāsāyeha bubhukṣitagrahaṇam| niśānāṃ dairghyāditi viśiṣṭakālopalakṣaṇārthaṃ kṛtam| yadā+atra hemante śarvaryo dīrghā jāyante, tadaiṣa vidhiḥ sarvonuṣṭheyo na prārabdhamātra evāsminniti| nanvatra seveta śīlayedbhajedityekārthābhidhāyīni bahūni kriyāpadāni kiṃ nirdiṣṭāni ? ekenaivārthādhigateḥ| atra brūmaḥ| kāryāntarasūcanārthametatpadatrayaṃ kṛtam| tathā hi- "ato hime+asminseveta" ityatra yaḥ sevetaśabdaḥ sa idaṃ dyotayati- svādvamlalavaṇarasāḥ pavanavijayārthamasmin kāle nitarāmupayoktavyāḥ| na kādācitka eṣāmasminnṛtāvupayogo vidheya iti| ata eva vātaghnatailābhyaṅgādeḥ pṛthageṣāṃ rasānāmupanyāsaḥ| tathā, "yathoktaṃ śīlayet" ityatra yaḥ śīlayedityeṣa śabdaḥ sa vātaghnatailādeḥ sarvasya tulyakakṣatāṃ dyotayati| tathā, "prāvārājina" ityādau yo bhajecchabdaḥ sa sakalasyāhāravihāraśīlanasya śayanavidheśca tulyatāṃ prathayati| tathā ca vakṣyati (sū.a.7/51)- "āhāraśayanābrahmacaryairyuktyā prayojitaiḥ| śarīraṃ dhāryate nityamāgāramiva dhāraṇaiḥ||" iti| vātaghnatailairabhyaṅgaṃ śīlayet| tailasya sarvasyaiva vātaghnatvādvātaghneti viśeṣaṇamatiśayapratipādanārtham, tena balātailādibhiriti bodhyam| mūrdhni tailaṃ-śirobhyaṅgādi| vimardanaṃ- śarīrasaṃvāhanam, etadaucityādabhyaktaḥ san śīlayet| kuśalaiḥ- tadvidbhiḥ sārdhaṃ, niyuddhaṃ- bāhuyuddhaṃ, śīlayet| pādāghātaṃ- pādena vimardanam, yuktita ityanenārdhaśaktyaiva śīlanaṃ dyotayati| bāhuyuddhapādāghātayoścānabhyaktasyaiva śīlanaṃ yuktam|

Linked texts (1)