Ashtangahridayasamhita 1.3.83.1

1.3.83.1

svasthacittasya- rāgādyanupahatamanasaḥ, jalārdrāḥ klamaṃ haranti| evaṃ tālavṛntādayo yojyāḥ| antardīpakatvādasya| tathā ca kīdṛśasya ? candanārdrasya- candanenānuliptasya| tathā, mālinaḥ- sragviṇaḥ| tathā, nivṛttaṃ kāmatantraṃ- puṣpadhanvaparicchado yasya| tathā, suṣṭhu sūkṣme tanunī svacche vāsasī yasya sa evam| jalārdrāḥ- pānīyaplutāḥ śāṭikāḥ| tālavṛntāni- mayūrapicchādikṛtāni tālavṛntākṛtīni vyajanāni| tathā, vistṛtāḥ- mahāntaḥ, padminīpuṭāḥ- nalinīpatrāṇi, vījanārtham| tathā, utkṣepāḥ- mayūrapicchādikṛtā vyajanaviśeṣāḥ| te ca kimbhūtāḥ ? mṛdurutkṣepo yeṣu te mṛdūtkṣepāḥ| jalavarṣī himo+anilo yeṣu utkṣepeṣu te jalavarṣihimānilāḥ| śītajalābhyukṣitairetairvātaḥ kārya ityarthaḥ| karpūretyādi| mālāśabdaḥ pratyekaṃ yujyate| sphaṭikakarpūragrathitā mālā mallikāmālāścetyarthaḥ| tathā, hārāḥ- muktāphaladāmāni| kimbhūtāḥ ? saha haricandanena vartanta iti saharicandanāḥ| yat chede lohitamatisugandhi suṣṭhu śītavīryaṃ ca, taddharicandanamucyate| manoharetyādi| manoharo- ramyaḥ, kalo- madhuraḥ, ālāpo yeṣāṃ te manoharakalālāpāḥ| śiśavo- bālakāḥ| tathā, sārikāḥ- śarārayaḥ| śukāḥ- kīrāḥ| mṛṇāletyādi| mṛṇālāni- atikomalāni bisāni, valayāḥ- kaṭakāni, yāsāṃ tāḥ| dayitāḥ- yoṣitaḥ| kimbhūtāḥ ? kāntāḥ- ramyāḥ| tathā, protphullaiḥ vikasitaiḥ, kamalairujjvalāḥ- śobhitāḥ| evambhūtāścotprekṣyante, jaṅgamāḥ- sañcāriṇya iva padminyaḥ| klamaṃ harantīti yojyam| svasthacittasyeti prādhānyakhyāpanārthaṃ prāgupāttam| svasthacittasyaivaite jalārdrādayaḥ klamaṃ haranti, na tathopataptamanasaḥ| [tathā hi- candanārdrādisakalaviśeṣeṇa viśeṣitasyāpyupataptamanaso na tathā klamaṃ haranti|] cittāyattā hi sarvabhāvānāṃ śubhāśubhapravṛttayaḥ| tathā ca snigdhamadhuro+apyāhāra upayuktaḥ, sukhaśayyādirapi vihāraḥ sevitaḥ, śokāviṣṭacetaso na tathā śarīrasya puṣṭimādadhāti| ata eva "śokaḥ śoṣaṇānām" ityagryasaṅgrahe (carake sū.a.25/39, saṅgrahe sū.a.13) proktam| tathā, rūkṣo+apyāhārastathāvidho vihāraśca sevito nirvṛttamanasaḥ puṣṭimevādadhāti, na kārśyam| tathā coktam (ca.sū.a.25/39, saṃ.sū.a.13)- "nirvṛtiḥ puṣṭihetūnām" iti| suśrute ca klamasya lakṣaṇamuktam (śā.a.4/51)- "yonāyāsaḥ śramo dehe pravṛddhaḥ śvāsavarjitaḥ| klamaḥ sa iti vijñeya indriyārthaprabādhakaḥ" iti|