Ashtangahridayasamhita 1.4.29.1
Sarvāṅgasundarā 1.4.29.1
- Language
- Sanskrit
1.4.29.1
kṣuteḥ-kṣavathoḥ, dhāraṇācchirortyādayaḥ syuḥ| durbalasya bhāvo daurbalyam, guṇavacanetyādinā ṣyañ| indriyāṇāṃ-darśanādīnāṃ, daurbalyaṃ-viṣayagrahaṇāśaktitvam, indriyadaurbalyam| nanu ca, pūraṇaguṇetyādinā samāsapratiṣedhena bhavitavyam| atrocyate| ya eva guṇaśabdā guṇināvacchinnā guṇamātre vartante kadācid guṇinyapi, ta eva pratiṣedhasya viṣayāḥ| yathā-paṭasya śuklo, guḍasya madhuraḥ, ityādayaḥ| ye tu guṇamātra eva vartante na guṇini, te samāsasya yathā-paṭahaśabdaḥ, putrasparśaḥ, kanyārūpam, drākṣārasaḥ, candanagandha ityādayaḥ| tathendriyadaurbalyamityādāvapi bhāvapratyayāntasya sadā vyatirekakāraṇatvādguṇābhidhāyitvameva| tasmādevamādau "tatsthaiśca guṇaiḥ ṣaṣṭhī samasyate" iti samāsaḥ| tasyāyamarthaḥ-teṣu guṇeṣveva tiṣṭhantīti tatsthāḥ| etaduktaṃ bhavati-guṇa eva ye guṇā vartante na dravyātmani, taiḥ saha ṣaṣṭhī samasyata iti| śuklādiśabdānāṃ tu kadāciddravyavṛtitvāt sāmānādhikaraṇyenāpi vṛttirddaṣṭā| yathā-śuklaḥ paṭa iti| guṇavṛttitvācca vaiyadhikaraṇyenāpi| yathā-paṭasya śukla iti| tadeṣāṃ pratiṣedhaviṣayatvam| paṭahaśabdādīnāṃ tu tatsthatvātsamāsaviṣayatvamiti sthitam| nanvevaṃ sati balākāyāḥ śauklyamityatrāpi pūrvoktānnyāyātsamāsaḥ prāpnuyāt| atrocyate| bhāṣyakāravacanānna bhaviṣyati| sa hi "guṇavacanagrahaṇameva kasmānna kriyate" ityuktvā+abhyadhāt-"balākāyāḥ śauklyamityatrāpi yathā syāt" iti samāsasyātrābhāvaḥ| arditaṃ-vātavyādhinidāne vakṣyate|
Linked texts (1)
- Aṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā — Vāgbhaṭa, Sanskrit