Ashtangahridayasamhita 1.5.44.1
Sarvāṅgasundarā 1.5.44.1
- Language
- Sanskrit
1.5.44.1
anabhiṣyandi-na śleṣmakāri| laghuguṇayogo+ambhaso+astyeva, punarlaghutvakathanamagnisaṃskāravaśāllaghutaratvapratipattyartham| athavā, ādhārādivaśādakvathitamambho laghvāpi yadguru sampannam, tadapi kvathitaśītalaṃ laghu bhavati| śītalatvādabhiṣyanditvaṃ yattoyasya prāptam, tatkvathitaśītalatvenāsya niṣiddham| madātyayādihantṛtvaṃ tu yacchītalatvasāmānyāttadasyāstyeva, na kenacinniṣeddhuṃ sambhāvyate| pittayukta ityekavacanamavivakṣitam, tena vātapitte pittaśleṣmaṇi sannipāte ca yatra pittayogaḥ-pittādhikatvaṃ dṛśyate, tatraitat kvathitaśītalaṃ jalaṃ hitam| saṅgrahoktaṃ (sū.a.6) tatkvathanalakṣaṇaṃ saṅkṣepābhiprāyeṇeha noktam| yathā-"kṣīṇapādatribhāgārdhaṃ deśartugurulāghavāt| kvathitaṃ phenarahitamavegamamalaṃ hitam||" iti| asyārthaḥ śiṣyavyutpattyai darśyate-dhanvasādhāraṇānūpeṣu deśeṣu kramaśaḥ kṣapitacaturbhāgātribhāgārdhaṃ salilamadhiśrapet| jāṅgalo hi deśo+anilānalābhyāṃ bhūyiṣṭhamadhiṣṭhitaḥ, tenātra toyaṃ lāghavādāśu viśuddhiṃ prāpnoti| ānūpastu bhūmisomaguṇabahulaḥ, tatra gurutvādiguṇayogāccireṇa viśuddhimaśnute| evaṃ sādhāraṇo deśaścintyaḥ| tathā, ṛtuṣvapi yathāyogamayameva kramo bodhyaḥ| suśrute tūktam (sū.a.45|40)- "yatkvāthyamānaṃ nirvegaṃ niṣphenaṃ nirmalaṃ laghu| caturbhāgāvaśiṣṭaṃ tu tattoyaṃ kapharoganut|| tatpādahīnaṃ pittaghnaṃ, hīnamardhena vātanut|" iti| saṅgrahoktameva (sū.a.6) granthamimaṃ kecidatrā+api paṭhanti| yathā \_ "pānīyaṃ na tu pānīyaṃ pānīye+anyapradeśaje| ajīrṇe kvathitaṃ cāme pakve jīrṇe+api netarat|| śīte vidhirayaṃ, tapte tvajīrṇe śiśiraṃ tyajet| atiyogena salilaṃ tṛṣyato+api prayojitam|| prayāti śleṣmapittatvaṃ jvaritasya viśeṣataḥ|" iti| anyapradeśaje pīte pānīye ajīrṇe pānīyaṃ-jalaṃ, na pānīyaṃ-na peyam| etaduktaṃ bhavati-pānīye pīte tajjaraṇāntaṃ yāvat vijātīyaṃ jalaṃ na peyamiti| anyapradeśaja iti ko+arthaḥ? kaupe pīte tāḍāgaṃ na peyam, tāḍāge pīte kaupaṃ na peyam, evaṃ sarvatra cintyam| tathā, āme-apakve jale, ajīrṇe kvathitaṃ ca jalaṃ na peyam| pakve-kvathite, pīte jīrṇe+api, itarat-āmaṃ jalaṃ na peyam, yāvanna bhuṅkte tāvatsajātīyamāpa na peyamityarthaḥ| śīte vidhirayaṃ-kvathitaśīta etadvidhānamityarthaḥ| turavadhāraṇe| tapte+ajīrṇa eva śiśiraṃ tyajet, jīrṇe tu śītaṃ pibedityarthaḥ| atiyogena-atibāhulyena, tṛṣyataḥ-tṛṣṇāvato+api prayojitaṃ-upayuktaṃ, sarvasyāpi narasya śleṣmapittatāṃ yāti| jvaritasya viśeṣataḥ-yata āmenāgnau bahiṣkṛte jvarasyotpattiḥ, āmasya ca pānīyaṃ vardhakamiti| saṅkṣepatayā+alpopayogitvācca avaśyāyādiguṇā granthakṛtā noktāḥ| tāṃścātra śiṣyahitāya brūmaḥ-"rūkṣastanuravaśyāyaḥ śīto vātāsrakopanaḥ| pānatṛḍdāhapittāsrakuṣṭhorustambhamehajit|| grīṣme tu sarvajantūnāṃ sparśanādapi śasyate| padminyambu ca pittaghnaṃ kaphakṛdvirasaṃ guru|| himaṃ tu śītalaṃ rūkṣaṃ dāruṇaṃ sūkṣmameva ca| kaphaṃ na sandūṣayati na pittaṃ na ca mārutam|| yathā+aśmavarṣaṃ prāleyaṃ himādalpāntaraṃ guṇaiḥ| carācarāṇāmahitaṃ, tuṣāraṃ tvagnināśanam|| (suśrute sū.a.45|35)- 'vaikiraṃ laghu sakṣāraṃ śleṣmaghnaṃ vahnidīpanam| kaidāraṃ madhuraṃ proktaṃ vipāke guru doṣalam|| tadvatpālvalamuddiṣṭaṃ vipāke doṣalaṃ tu tat| anekadoṣamānūpaṃ vāryabhiṣyandigarhitam|| ebhirdoṣairasaṃyuktaṃ niravadyaṃ tu jāṅgalam| pāke+avidāhi tṛṣṇāghnaṃ praśastaṃ prītivardhanam|| dīpanaṃ svādu śītaṃ ca toyaṃ sādhāraṇaṃ laghu|' candrakāntabhavaṃ rakṣoviṣapittajvarāpaham|| ratnākarasamutthaṃ ca sarvadoṣakaraṃ matam||" iti|
Linked texts (1)
- Aṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā — Vāgbhaṭa, Sanskrit