Ashtangahridayasamhita 1.5.51.1
Sarvāṅgasundarā 1.5.51.1
- Language
- Sanskrit
1.5.51.1
udakānāṃ tāratamyamāha-varṣāsu divyanādeya iti| varṣāśabdo nādeyenairva sambadhyate| uktaṃ hi carakeṇa (sū. a. 25/37)- "āntarikṣamudakānām" iti pathyatvena prakṛṣṭatamamudakeṣu| "varṣānādeyamudakānām" iti, apathyatvena| nādeyaśabdenaikapadaṃgatasyāpi divyaśabdasyāyogyatvānna varṣāsambandhaḥ| na hi divyaṃ varṣābhavaṃ variṣṭham, tasya grahaṇaniṣedhāt| nāpi varṣāsveva varam, sarvadā variṣṭhatvāt| khāraṇādistu pālvalamavaramāha-"pālvalaṃ jalamambhasām" iti| ubhayaṃ pramāṇam| saṅgrahe tu (sū.a.6)- "sūryoddhṛtapramuktatvāllaghu vātakaphāpaham| śaityajīvanasaumyatvaiḥ pittaraktaviṣārtijit|| śvete kaṣāyaṃ, tatsvādu kṛṣṇe, tiktaṃ tu pāṇḍure| nīle kaṣāyamadhuraṃ, deśe lavaṇamūṣare|| sakṣāraṃ kapile, miśraṃ miśre, +athāmbuguṇādhike| madhuraṃ, lavaṇāmlaṃ tu bhavedbhūmiguṇādhike|| tejo+adhike tiktakaṭu, kaṣāyaṃ pavanādhike| divyānukāritvavyaktarasatvāt khaguṇādhike|| [ *sakṣāraṃ pittakṛt kaupaṃ, dīpanaṃ nātivātalam| sārasaṃ svādu laghu ca, tāḍāgaṃ guru vātalam|| cauṇḍyaṃ tu pittalaṃ, doṣaharaṃ prasravaṇodakam| audbhidaṃ svādu pitaghnaṃ, svādu vāpījalaṃ laghu|| nādeyaṃ vātalaṃ rūkṣaṃ kaṭukaṃ ca tadādiśet| ] kīṭāhimūtraviṭkothatṛṇajālotkarāvilam|| paṅkapaṅkajaśaivālahaṭhaparṇādisaṃstṛtam| tatkuryāt snānāpānābyāṃ tṛṣṇādhmānodarajvarān|| kāsāgnisādābhiṣyandakaṇḍūgaṇḍādikānataḥ| tadvarjayedabhāve vā toyasyānyasya śasyate|| ghanavasraparisrāvaiḥ kṣudrajantvabhirakṣaṇam| vyāpannasyāsya tapanamagnyarkāyasapiṇḍa kaiḥ| parṇīmūlabisagranthimuktākatakaśaivalaiḥ| vajragomedakābhyāṃ vā kārayettatprasādanam|| pāṭalākaravīrādikusumairgandhanāśanam| pānīyaṃ na ca pānīyaṃ pānīye+anyapradeśaje|| ajīrṇe kvathitaṃ cāme pakve jīrṇe+api netarat| śīte vidhirayaṃ, tapte tvajīrṇe śiśiraṃ tyajet|| pānīyaṃ prāṇināṃ prāṇā viśvameva hi tanmayam| ato+atyantaniṣedhe+api na kvacidvāri vāryate||tatra śoṣāṅgasādādyā mṛtyurvā syādalābhataḥ| na hi toyādvinā vṛttiḥ svasthasya vyādhitasya vā|| kevalaṃ sauṣadhaṃ pakvamāmamuṣṇaṃ hitaṃ ca tat| samīkṣya mātrayā yuktamamṛtaṃ viṣamanyathā|| atiyogena salilaṃ tṛṣyato+api prayojitam| prayāti pittaśleṣmatvaṃ jvaritasya viśeṣataḥ|| varddhayatyāmatṛṇnidrātandrādhmānāṅgagauravam| kāsāgnisādahṛllāsaprasekaśvāsapīnasān|| pāke svādu himaṃ vīrye taduṣṇamapi yojitam| tasmādayogapānena lāghavānna viyojayet|| āmaviṣṭabdhayoḥ koṣṇā niṣpipāso+apyapaḥ pibet| yāvantyaḥ kledayantyannamatikledo+agnināśanaḥ|| vibaddhaḥ kaphavātābhyāṃ muktāmāśayabandhanaḥ| pacyate kṣipramāhāraḥ koṣṇatoyadravīkṛtaḥ|| anavasthitadoṣāgnervyādhikṣīṇabalasya ca| nālpamapyāmamudakaṃ hitaṃ, taddhi tridoṣakṛt|| tejasaḥ pratipakṣatvānmandāgnirvarjayejjalam| toyaṃ vahniguṇabhraṣṭaṃ pāke+amlaṃ sarvadoṣakṛt|| bhavetparyuṣitaṃ tacca toyaṃ tu karakodbhavam| atiśaityagurusthairyasaṅghātaiḥ kaphavātakṛt|| candrakāntabhavaṃ rakṣoviṣapittajvarāpaham| [*dṛṣṭimedhāvapuḥsthairyakaraṃ svādu himaṃ laghu|| ] iti| iti toyavargaḥ|
Linked texts (1)
- Aṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā — Vāgbhaṭa, Sanskrit