Ashtangahridayasamhita 4.1.63.1
Sarvāṅgasundarā 4.1.63.1
- Language
- Sanskrit
4.1.63.1
laṅghitaliṅgaiḥ-viśoṣitalakṣaṇaiḥ, yuktaṃ jvaritaṃ naraṃ jñātvā taṃ peyābhirupācaret| kimbhūtābhiḥ ? yathāsvauṣadhasiddhābhiḥ| yadyatsvaṃ yathāsvamiti vīpsāyāmavyayībhāvaḥ| yathāsvaṃ ca tadauṣadhaṃ ca yathāsvauṣadham| vātādeḥ pṛthagrūpasya saṃsṛṣṭasya sannipatitasya yadyasya yogyamauṣadhaṃ tena siddhābhiḥ-vakṣyamāṇaiḥ peyādidravyairyathāyathaṃ yogyaiḥ kṛtābhirityarthaḥ| kimbhūtābhiḥ ? maṇḍaḥ pūrvaḥ-pradhānaḥ, acchatayā yābhyastābhiriti samāsaḥ| evaṃ maṇḍāt kiñciddhanāḥ peyāḥ kāryā ityartho+avatiṣṭhate| na tu maṇḍaḥ pūrvaḥ-prathamo+abhyavahāro, yāsāṃ tā maṇḍapūrvā iti vyākhyeyam| evaṃ hi vyākhyāyamāne sarvāsāṃ peyānāṃ maṇḍapūrvāṇāṃ jvare+abhyavahāraḥ prāpnoti| tataśca (ślo.27)-"sṛṣṭaviḍbahupitto vā saśuṇṭhīmākṣikāṃ himāṃ peyāṃ pibet|" tāmapi maṇḍapūrvā pibet, na kevalāmiti| etaśca kriyamāṇaṃ viruddhaṃ syāt| tathā kvathitāmalake+atyarthaṃ pittaśamane kva maṇḍaḥ ? tathā kva bahupitto jvarī vā maṇḍaḥ "śṛtaḥ pippalīśuṇṭhībhyāṃ yukto lājāmbudāḍimaiḥ|" (ca.sū.a. 27/256) ityevaṃsvarūpaḥ ? peyāyāśca jvaraghnatvamuktam| tathā kṣudhite samyaglaṅghitaṃ jñātvā maṇḍāt kiñciddhanābhiḥ peyābhirasāvupācaraṇīyaḥ| tasya-jvariṇaḥ, tābhiḥ-peyābhiḥ, agnirdīpyate-samidhyate, samidbhiḥ-"edhaiḥ, yathā bāhyaḥ pāvakaḥ| muninā coktam (ca.ci.a.3/149)-"tāśca bheṣajasaṃyogāllaghutvāccāgnidīpanāḥ| coktam (ca.ci.a.3/149)-"tāśca bheṣajasaṃyogāllaghutvāccāgnidīpanāḥ| vātamūtrapurīṣāṇāṃ doṣāṇāṃ cānulomanāḥ| svedanāya dravoṣṇatvāddravatvāttṛṭpraśāntaye| āhārabhāvāt prāṇāya saratvāllāghavāya ca|| jvaradhyo jvarasātmyatvāttasmātpeyābhirāditaḥ| jvarānupācareddhīmān" iti| kharanādenāpyuktam-"pibedccāṃ sasikthāṃ vā svāṃ svāṃ peyā navajvare|" iti| kiyantaṃ kālaṃ jvariṇaṃ peyābhiruparet ? ityāha-ṣaḍahamityādi| peyābhirjvariṇaṃ ṣaḍahaṃ yāvadupācaret| ṣaṇṇāmahnāṃ samāhāraḥ, "taddhitārthottarapada" ityādinā samāsaḥ, "rājāhaḥsakhibhyaṣṭac" iti ṭac, na saṅkhyādeḥ samāhāre" ityahnādeśo yadi śānto jvarastadā doṣadūṣyādyapekṣayā bhaktayūṣādibhirupācarediti vāśābdena gamayati| mṛdutvaṃ veti| athavā ṣaḍahe+atī te+api yāvajjvaro mārdavaṃ gacchati tāvatpeyābhirupācaret| nanu, tarhi kiṃ ṣaḍahaṃ vetyanena ? atra kecidevamāhuḥ| ṣaḍahādarvākprāyeṇa mṛdutāyāmapi jātāyāṃ ṣaḍahaṃ yāvat jvariṇaṃ peyābhirupācarediti dyotanārthaṃ ṣaḍahaṃ veti kṛtam| apare tu kāla eva bāhulyena jvaramārdavasyeti jñāpanārthamidaṃ kṛtamiti manyante| jvaramārdave tu jāte pācanādiyogaḥ kāryaḥ| tathā ca vakṣyati (ślo.39)- "tataḥ pakveṣu doṣeṣu laṅghanādyaiḥ praśasyate| kaṣāyaḥ" iti| atha tā eva peyā vaktumupakramate
Linked texts (1)
- Aṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā — Vāgbhaṭa, Sanskrit