Ashtangasamgraha 4

Commentary of Indu 4

Language: Sanskrit

4.1

iha svasthavṛttaṃ prakṛtam | tacca pūrvasminnadhyāye ṛtusādhāranyenoktam | ataḥ ṛtuviśeṣapradarśanārthamadhyāya ārabhyate athāta ityādi | pūrvavat ||

ṛtuḥ kālavibhāgaḥ ata ucyate kālo hīti | na vidyate ādinidhane prārambhaparisamātī yasya sa tathāvidhaḥ | yathopacitakarmānusārī sarvabhūtāni ca pūrvadehopacitakarmānuguṇyeṉānusaratīti | upacitakarmānuguṇyena karmaphailaṣuṃ nimittakāraṇatāṃ yātītyarthaḥ | yadanurodhena yasya kālasyānurodhena nirvāhīṇā'dityādayaḥ ākāśādayaśca pañcamahābhūtaviśeṣāḥ, tathā tathā nānāvidhaiḥ pramāṇajātisaṃsthānavarṇādiviśeṣaiḥ, pariṇamantaḥ janmavatāṃ bhūtānāṃ, janmano maraṇasya ca pratyayatāṃ kāraṇatāṃ, pratipadyante aṅgīkurvanti | ekenā'diśabdena grahanakṣatrādīnāṃ grahaṇaṃ | dvitīyenānalpavanādīnāṃ mahābhūtānāṃ | tathā ṛtūnāṃ rasādīnāṃ ca yathāsvaṃ vyāpadaḥ sampadaśca tatrā'dityādayaḥ pariṇamantaḥ yadanurodhāt yasya nirvāhāt, kāraṇatāṃ pratipadyante sa kālaḥ | tathāhi ta evā'dityādayaḥ pratāpādiparityāgasaṅgrahādinā ṛtuviśeṣān kurvantaḥ kālānurodhena dṛśyante | kālaviśeṣeṇa ca mahābhūtānāṃ kenacit pariṇāmena janma prāṇināṃ anyena maraṇam | evaṃ rasādīnāṃ viśeṣo mahābhūtapariṇāmena kālakṛta eva | etena kālasadbhāve pramāṇamapyuktam | yato yo'yaṃ jagatkāraṇābhimateṣvā'dityakhādiṣu sadaiva pariniṣṭhitātmasvatiśayena kadācit kasyacidbhāvasyā'virbhāvo bhavati kadācit kasyacittirobhāvaḥ na ca teṣāmevā'dityādīnāmanyathābhāvaḥ | tatrāvaśyaṃ nimittāntareṇa bhavitavyam | evaṃ anyathānupapatyā
yattannimittāntaraṃ sa kāla iti ||

4.3

sa ca kālaḥ mātrādibhirbhedaiḥ dvādaśabhistantravyavahārārthaṃ vibhajyate ||

4.4

subodham | viṃśatiḥ kalāḥ kalāyā daśabhāgasahitāḥ nāḍikā | nāḍikādvayaśabdenocyate muhūrtaṃḥ | te ca muhūrtāścatvāraḥ muhūrtacaturbhāgena hīnāḥ yāmaḥ | yatra rātrerdivasasya ca sāmyaṃ tatraivam | anyatra tu vṛddhihānī svabuddhayohye | mārgaśīrṣādimāsadvayakrameṇa hemantādyākhyāḥ ṣaḍ ṛtavo bhavanti | teṣu ṣaḍṛtuṣu madhye trayaḥ śiśiravasantagrīṣmā rakhestigmāṃśorudagayanaṃ udīcīprasthānaṃ, ādānaṃ ca taducyate | śeṣāstrayo rakherdakṣiṇāyanaṃ visargaścocyate | tau varṣam ||

4.5

tayoścā'dānavisargayorādānamāgneyam | tadā hi bhāvārambhakasyāgnerbalamavaśyaṃ bhavatītyarthaḥ | tasminnityādi | ādānakālasvabhāvenottaramārgagamanena cātyarthamuṣṇakiraṇasamūhavyāptamaṇḍalo bhagavānaṃśumālī tatsambandhena ca vāyavo'tyantarūkṣāḥ somajaṃ guṇamambhāgamupaśoṣayantaḥ jagataḥ sthāvarajaṅgamasya, ṛtukameṇa dinānudinaṃ snehaṃ gṛhṇānā dattaraukṣyāścātiśaukṣyeṇa yuktān tiktakaṣāyakaṭukāna rasānabhivardhayantaḥ nṛṇāṃ manuṣyajātīnāṃ, daurbalyaṃ hīnabalatāṃ, kurvanti ||

4.6

etadviparyayatvādvisargasya subodhatvam ||

4.7

bhavati cātreti padyārambhe tantrarītiḥ | visargādānayormadhye hemante śiśire ca puruṣāṇāṃ baḷādhikyatā bhavati hemante visargasya paraprakarṣādhirohāt | śiśire tvādānanāvyāptatvāt | śaradvasantayorādānavisargayormadhyatvātmadhyabalatā | grīṣme ādānasya paraprakarṣādhirohāt, varṣāsu ca visargeṇāvyāptatvādvīnabalatvam ||

4.13

śiśire hemantavidheratideśāya lāghavavikalpādādānakramabhaṅgenādau hemantaucyate | trividho hi ṛturmāsasvarūpeṇa rāśisrvarūpeṇa svalakṣaṇasvarūpeṇa ca tatra māsasvarūpaṃ dvisaṃkhyairmārgaśīrṣādibhirityādinoktam | rāśisrūpaṃ loke prasiddhaṃ yathā dhanurmakarau hemanta ityādi | dhūmadhūmretyādinā svarūpalakṣaṇaṃ ucyate | prayojanaṃ ca vidyate ṛtusvalakṣaṇokterhīnayogādicatuṣṭayajaṃ yat jñānaṃ | dhūmavat dhūmreṇa malinena rajasā mandāḥ apaṭavaḥ diśaḥ ādityaśca tathā tuṣāreṇā'vilāni maṇḍalāni yāsāṃ tā diśastathoktāḥ, ādityaśca tuṣārāvilamaṇḍalaḥ | uttara uttarīyau vāyuḥ śaityena romaharṣaṇaḥ | lodhrādayaśca tadā kusumairujjvalā bhavanti | gajādayaśca dṛptāḥ sadarpāḥ | nadyaśca himānīpaṭalena cchannāḥ sthagitāḥ, mīnāḥ vihaṅgamāśca dīnā nissañcārā yāsu tāstathoktāḥ tathā savāṣpāḥ | tathā kṛpāpaḥ soṣmāṇo bhavanti | tathā śīte kāle hemantaśiśirayoḥ, purupāṇāṃ dehoṣmāṇaḥ svabhāvādigurukṣamaṃ prabalamanalaṃ kurvate | kiṃmṛtānāṃ visargātvāt balavatām | kiṃbhūtā dehoṣmāṇaḥ vahiḥ kruddhena balavatā ca śitena vāyunā āhatāḥ punarantare praviśantaḥ | kiṃbhūtamagniṃ piṇḍitoṣmāṇaṃ praviṣṭairdehoṣmabhimiśrībhūtamityarthaḥ | svabhāvādigurukṣamaṃ tajjarāyituṃ śaknotītyathaḥ | svabhāvaguruṃ dravyasvarūpeṇaiva guruṃ, yathā māṣādi, ādigrahaṇena mātrāsaṃyogasaṃskārapariṇāmānāṃ grahaṇam | tasyāgneryuktaye samavāhanāya bṛṃhaṇānyannapānāni yojayet | yadyevaṃ na kriyete tatobāhyāgniriva nirindhanaḥ sīdet nāśaṃ prāpnuyāt | atyudīrṇatayā vā dhātūnapi pacet | teṣāṃ dhātūnāṃ kṣayānmarudvāyuḥ tejomiśritaḥ kupyet ||

4.18

śītakāle tasmāt snigdhamadhurādīn rasān bhajet tasya marutaḥ koparakṣārtham | snigdhānīti ghṛtādisaṃskṛtān, anyatsuvodham | vileśayādermāṃsāni bhṛtāni yajñapuṣṭasya prāṇinaḥ sambandhīni, tathā guḍotthāni piṣṭotthāni ca navāni madyāni guḍotthāni yāni guḍena pradhānena kriyante, na tvikṣurasena, piṣṭaṃ śālipiṣṭam | aṅgārayānamagniśakaṭikā | kuthaṃ kārpāsādipūrṇam | guruṇā agaruṇā bahunā agarusāreṇa, kuṅkumena vā digdhaḥ upaliptāṅgaḥ laghūṣṇaiścarmakauśeyādibhiḥ prāvṛtaḥ sannucite kāle svapyāt | upacitaśarīrakāminīvapussambandhaparihṛtaśītapavanaḥ san ||

4.19

śiśire hemantasvarūpādhikyāt hemantavidhirevādhikaḥ kāryaḥ | yataḥ śiśire bahiḥ śītenātyantaṃ rudhyante dehoṣmāṇaḥ | ādānatvācca raukṣyaṃ jāyate ||

4.22

vasantetyādinā vasantasvarūpalakṣaṇaṃ varṇayati | vasantavāyurdākṣiṇātyo bhavati, raviścaiṣa lohitadīdhitiḥ | navāḥ pravālādayo yeṣu pādapeṣu te tathoktāḥ pravālamābhinavodbhinnāṃ kisalayam | kakubho diśo nirmalāḥ | tathā kiṃśukādibhiḥ yā vanarājayaḥ tā virājitāḥ kakubho bhavanti | tathā kokilāṃnāṃ alikulānāṃ bhramarasantatīnāṃ cā'lāpaiḥ yaḥ kalo madhuraḥ kolāhalaḥ tenā'kulāḥ | pūrvaṃ śiśire madhurasnigdhādinā āhāreṇa śleṣmā sañcitaḥ atiśītena styānatvānna kupitaḥ samprati dinakṛtaprabhābhiḥ vilāyitaḥ dravasvarūpatvāt viparītasyāgneḥ bādhāṃ karoti | tadbādhayā cānekarogotpattiḥ ||

4.26

ataḥ kāraṇāt śleṣmaśamanārthaṃ tīkṣṇavamanādikaṃ seveta | anyat subodham | candanāgurūbhyāṃ rūpitaḥ upaliptaḥ | āsavādīnnigadān deśakālādyanupahatān | sārāmbhaḥ asanakhadiracandanādisārasaṃskṛtāmbhaḥ | tadā gurvādīṃstyajet ||

4.37

grīṣmetyādinā grīṣmasvarūpalakṣaṇaṃ darśayati | grīṣme tīkṣṇāṃśuḥ sūryaḥ atasīpuṣpasannibhaḥ ānīlahrava | dāvo vanāgniḥ | nairṛto vāyuḥ dakṣiṇapaścimadiśorantaraḥ | tadā hi pavanādibhirjantavo jvaritā iva bhavanti | tathā nadyastāpārttatvādi Haf viśiṣṭhairmātaṅgādibhiḥ kaluṣīkṛtāḥ, divākarakarā evāṅgārāḥ teṣāṃ nikareṇa kṣapitamambhaḥ yāsāṃ tāstathoktāḥ, tathā pravṛddhāni rodhāṃsi tadānīṃ svalpodakatvāttāstathā | mahīruhā vṛkṣāḥ cchāyāhīnatvādiguṇayuktāḥ | yataḥ ādityaḥ atiśayena teja ādatte tejaḥ śukrāntānāṃ dhātūnāṃ snehaḥ | ato vyāyāmādīṃstyajet | anyatsubodham | subahuvāri yasmin madye tat tathoktam | manthaḥ prabhūtodakāḥ saktavaḥ | tālavṛntamutkṣepakam | niṣpatadyantravāhi jalaṃ yasmin dhārāgṛhe tattathoktam | ākāśatalaṃ śaraṇapṛṣṭham ||

4.49

varṣāsvityādinā tasyaiva svarūpalakṣaṇamucyate | tadā varuṇadikko vāyuḥ vahati sarvasasyānāṃ samṛddhamahetuḥ | tathā bhinnendranīlena tulyanīlasvairabhravṛndairmandamapadu āvilamākulaṃ ca nabho bhavati | mede hīndranīlo'tiśayanīlavān bhavati | navena vāyaughena magnāḥ sthagitāḥ sopānapaṅktayo yāsu dīrghikāsu puṣkariṇīṣu tāstathoktāḥ | tathā tā eva meghavāridhārābhiḥ yo'sau bhṛśamatyarthe āghātastena vikkāsitasaroruhāḥ | nadyaśca samudrasadṛśāḥ | bhūśca bahulajalaplāvitatvāt avyaktajalasthalā bhūtapūrvasya jalasya vyaktadeśo na jñāyata ityarthaḥ | tathā mandrastanitā madhuraśabdāḥ ye ye jīmūtā meghāḥ śikhino mayūrāḥ daīrā maṇḍūkāḥ tairnāditā kṛtaśabdā bhūrbhavati | tathā indragopairbhaumvaraiḥ kṛmiviśeṣaiḥ dhanuḥkhaṇḍena caindreṇa vidyudbhiśca ya udyotaḥ prakāśaḥ tena dīpitāṃ prakaṭā bhūrbhavati | tathā paritaḥ samantāt śyāmabāni tṛṇāni yasyāḥ sā tathoktā | tathā silindhraiḥ kuṭajaiśca puṣpaviśeṣairūjjvalā | tadā varṣāsvādānatvādvalatvenāmiyāndyam | punaśca vṛṣṭayādidurdurvārtādibhirityarthaṃ bādhite'gnau tadupakārāya vastikarmādikaṃ niveveta | kiṃbhūta ityāha kṛtasaṃśodhanakramaḥ yathoktau vamanavirekau kṛtau yena sa tathoktaḥ | kṛtā yūpādayaḥ snehaśuṇṭhyādiyuktāḥ | divyāmbu kathitaṃ pivet, cauṇḍaṃ yat parvate śilākūpikābhavam | vṛṣṭyā vātena cā'kule vṛṣṭivātabhūyiṣṭhe | saṃskṛtaṃ kālayogyairdravyaiḥ | sarīsṛpāḥ sarpavṛścikādayaḥ ||

4.59

śaradi vyometyādinā śaratsvarūpaṃ varṇayati | prakāśāḥ kāśāḥ saptāhnapuṣpaṃ kumudāni ca yasyāṃ bhuvi sā tathoktā | tathā meghaughavigamāddhetoḥ ravirvikṣiptatīkṣṇakiraṇo vadhuvarṇaśca bhavati babhruḥ kapilaḥ | tathā kamalānāmantare ye saṃlīnā mīnā haṃsāśca teṣāṃ saṃghaṭṭanairye taraṅgabhaṅgāḥ taistuṅgānyunnatāni yāni sarāṃsi tāni tathoktāni | varṣāsvamlavipākajalamadyādibhiḥ pittaṃ sañcitaṃ kālasya śaityādikupitamādityakiraṇasantāpena śaradi kupyati | atastiktaghṛtapānādikaṃ pittajayāya seveta, tiktaṃ nāma ghṛtaṃ vakṣyate, anye tu mahātiktapañcatiktādi sarve tiktadravyasiddhamicchanti | anyat subodham ||

4.60

nityaṃ sarveṣvṛtuṣu sarvarasābhyāsaḥ | ye ca rasā yasminnṛtau uktāḥ tatrā'dhikyena sevyā iti ||
gacchata ṛtorantasaptāha āgacchataścatoridisaptāhaḥ iti divasāścaturdaśa ṛtusandhiśabdavācyāḥ ||

4.61

tasmiṃśca ṛtusandhau gacchatastu vidhiḥ krameṇa tyājyaḥ | tathaiva krameṇa vartamānasya vidhiḥ sevyaḥ sevanīyaḥ | kramaśca pādenāpathyamabhyastamityādinā vakṣyate | anyathā jhaṭiti vidhityāgopādāne kurvato'sātmyatvādrogotpattiḥ ||

4.62

evaṃvidheṣvṛtuṣu yathoktakālasvarūpalakṣaṇeṣvevāyaṃ yathoktavidhiḥ | anena ca vidhinā evaṃvidheṣveva svāsthyam | anyarūpeṣu tu viruddhavijñānaprasaṅge nirdekṣyate |

4.63

asya ca ṛtormāsādisa্বরূপeṇa yallakṣaṇatrayaṃ prasiddhaṃ tatra yathottaraṃ caryāṃ seveta yathottarasyaiva balavatvāt | tenai taduktaṃ bhavati yo yasyataurvidhisktaḥ sa tanmāsaprāraṃbha eva sati rāśisvarūpābhyāṃ rahitasya svalpaṃ yojyaḥ | atha cet kadācidrāśirapi prāptaḥ na tu yathoktasvalakṣaṇastatra sa eva vidhiḥ kiñcit paripūraṇīyaḥ | yatra tu māse rāśiḥ svarūpalakṣaṇaṃ ca paripūrṇaṃ tatra vidhirapi paripūrṇa eva | tathā yatrāpi māsena vinā rāśiḥ prāptaḥ na tu svarūpalakṣaṇaṃ tatra madhyo vidhiḥ | mānasvarūpalakṣaṇayorantaratvādvāśerbalavatvam | yatra māsarāśibhyāṃ vinaiva pūrṇe svarūpalakṣaṇaṃ tatra pūrṇo vidhiḥ | svarūpalakṣaṇasya sarvabalatvāditi ||

Linked texts (1)

Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit