Ashtangasamgraha 4.2

4.2

ṛtuḥ kālavibhāgaḥ ata ucyate kālo hīti | na vidyate ādinidhane prārambhaparisamātī yasya sa tathāvidhaḥ | yathopacitakarmānusārī sarvabhūtāni ca pūrvadehopacitakarmānuguṇyeṉānusaratīti | upacitakarmānuguṇyena karmaphailaṣuṃ nimittakāraṇatāṃ yātītyarthaḥ | yadanurodhena yasya kālasyānurodhena nirvāhīṇā'dityādayaḥ ākāśādayaśca pañcamahābhūtaviśeṣāḥ, tathā tathā nānāvidhaiḥ pramāṇajātisaṃsthānavarṇādiviśeṣaiḥ, pariṇamantaḥ janmavatāṃ bhūtānāṃ, janmano maraṇasya ca pratyayatāṃ kāraṇatāṃ, pratipadyante aṅgīkurvanti | ekenā'diśabdena grahanakṣatrādīnāṃ grahaṇaṃ | dvitīyenānalpavanādīnāṃ mahābhūtānāṃ | tathā ṛtūnāṃ rasādīnāṃ ca yathāsvaṃ vyāpadaḥ sampadaśca tatrā'dityādayaḥ pariṇamantaḥ yadanurodhāt yasya nirvāhāt, kāraṇatāṃ pratipadyante sa kālaḥ | tathāhi ta evā'dityādayaḥ pratāpādiparityāgasaṅgrahādinā ṛtuviśeṣān kurvantaḥ kālānurodhena dṛśyante | kālaviśeṣeṇa ca mahābhūtānāṃ kenacit pariṇāmena janma prāṇināṃ anyena maraṇam | evaṃ rasādīnāṃ viśeṣo mahābhūtapariṇāmena kālakṛta eva | etena kālasadbhāve pramāṇamapyuktam | yato yo'yaṃ jagatkāraṇābhimateṣvā'dityakhādiṣu sadaiva pariniṣṭhitātmasvatiśayena kadācit kasyacidbhāvasyā'virbhāvo bhavati kadācit kasyacittirobhāvaḥ na ca teṣāmevā'dityādīnāmanyathābhāvaḥ | tatrāvaśyaṃ nimittāntareṇa bhavitavyam | evaṃ anyathānupapatyā
yattannimittāntaraṃ sa kāla iti ||