Ashtangasamgraha 11
Śaśilekhā 11
- Language
- Sanskrit
11.23
śimbikṣānyamucyate mudgādyāḥ pṛthagvidhāḥ nānāvidhāḥ | rasena kaṣāyamadhurāḥ laghavaḥ | doṣavivandhamādhmānaṃ ca kurvanti | baddhapurīṣāḥ | śītavīryā vipāke kaṭukāḥ | bhojanālepapariṣekādiyojanā ca raktapittaśleṣmamedassu hitāḥ pathyāḥ |
11.25
sūpe sādhuḥ sūpyaḥ | teṣāṃ sūpyānāṃ mudgā uttamāḥ pravarāḥ | atilaghavaḥ svalpavātalāśca | teṣu mudreṣu madhye haritāḥ śādvalavarṇā varāḥ śreṣṭhāḥ | kṛṣṇāstvavarāḥ | makuṣṭhāstu krimikarāḥ | masūrāḥ pralepādibhiryuktāḥ paramatyarthena varṇakarāḥ saṅgrahaṇāśca ||
11.27
rājamāṣo guruḥ prabhūtapurīṣaḥ | rūkṣotivātalaśca | kulatthāḥ kaṣāyamadhurā rūkṣā uṣṇavīryāḥ raktapittakarāḥ pīnasādināśanāśca | śukrāśmarīṃ ghnanti | śukraṃ retaḥ tenāśmarī vakṣyamāṇā | dṛṣṭiṃ darśanaśaktiṃ ca nāśayanti | saṅgrahaṇā laghavastīkṣṇā amlavipākā vidāhinaḥ ||
11.29
niṣpāvastu saratvādiyuktaḥ vātakaraḥ uṣṇavīryaḥ vidāhī dṛśaṃ retaḥ kaphaṃ śophaṃ viṣaṃ ca nāśayati | niṣpāvo rājaśimbiḥ ||
11.31
māṣaḥ snigdhatvādiyuktaḥ | malaṃ purīṣam | śukrasya rataso vṛddhiṃ bahutvaṃ virekaṃ bahiḥ preraṇaṃ ca karoti | kākā-
11.32
anuktānāṃ sāmānyamucyate | vividhāḥ śimbijātayo madhurāḥ śītavīryā gurvyo balaghnyo raukṣyāpādanasvabhāvāḥ | tāśca snehāḍhayā ghṛtādivahalāḥ satyo balavadbhiḥ puruṣairbhojyāḥ ||
11.34
tilaḥ snigdhatvādiyuktaḥ | rase tiktādiyuktaḥ| vipāke kaṭukaḥ | mūtrasyālpatvakarolpamūtraḥ| medhāgnikaphapittakaraśca| medhā prajñā | teṣu ca tileṣu madhye kṛṣṇatilaḥ śreṣṭhaḥ | tataḥ śukla ūnaḥ | śuklādapyaruṇa ūnataraḥ ||
11.35
umā atasī snigdhā rasena madhuratiktā uṣṇavīryā kaphapittakarī gurvī ca | dṛśaṃ śukraṃ ca nāśayati | kaṭuvipākā ca | tadvadumāvat kusumbhabījam ||
11.37
iti śimbidhānyavargaḥ |
atra śimbidhānyavarge māṣaḥ aśreṣṭhaḥ | śūkadhānyamadhye yavakaḥ aśreṣṭhaḥ | navamagatasaṃvatsaraṃ dhānyamabhiṣyandi mālinyena srotasāṃ srāvakam | tathā sekye bahūdake kedāre jātaṃ
abhiṣyandi | laghu varṣoṣitam | tathā dagdhabhūmijam | tathā sthalasambhavaṃ nirudakakedārajam | śīghrajanma acirakālapākam | tathā sūpyaṃ mudgādi tuṣarahitaṃ yuktyā ca bharjitaṃ sat nistuṣam | iti śimbidhānyavargaḥ ||
11.39
dhānyānāṃ svarūpamuktam | anantaroktāni raktādīni satsvapi svarūpaguṇeṣu saṃyogasaṃskārapramāṇādiviśeṣeṇa guṇāntarayogamapi yānti tadvijñānārthaṃ kṛtānnavargāmbhaḥ | maṇḍādīnāṃ yathāpūrvaṃ laghutvam | tenaitaduktaṃ bhavati | odanamapekṣya laghvī vilepikā | tato'pi peyā dravā laghutarā | tato'pi maṇḍo'tyarthadravo laghuḥ | odanasya pūrvaṛtvābhāvānna laghutvaṃ na gurutvamuktam | etadeva nirdhārayati | maṇḍo vātasyānulomanaḥ | tṛḍādighnaśca | doṣasya vamanavirecanādinā nirhṛtasya śeṣo doṣaśeṣaḥ | pācano dhātusāmyakaraśca | srotomārdavaṃ karoti | svedayanyagni coddīpayati ||
11.40
peyā kṣudādiharā ||
11.41
vilepikā saṅgrāhiṇī hṛdyā tṛṣṇāghnī dīpanī ca vraṇādīnāṃ ca hitā | saṃśuddhaḥ kṛtavamanavirecanaḥ ||
11.43
odanaḥ suṣṭhu dhautaḥ prasrutaḥ svinnaḥ tyaktabāṣpaśca laghuḥ | ūṣmā bāṣpo jalabhāgo gurutvahetuḥ | atyuṣṇātiśītayoḥ pramāṇāntarāniṣedhaḥ | kecit siddhyuṣṇasya lāghavamabhyupagacchantaḥ svinnaḥ atyaktoṣmā ceti paṭhanti | yatra caiṣāṃ punaruktapratiṣedhaḥ sa siddhiśabdāśayaḥ yaścaudana āgneyānāṃ maricādināṃ kvāthena saṃsiddhaḥ so'pi laghuḥ | tathā bhṛṣṭaistaṇḍulaiḥ siddha odano laghuḥ | yathoktalakṣaṇādodanādviparīto guruḥ | kṣīramāṃsādibhirmadhuraiśca sādhitaḥ so'pi guruḥ | ityanayā diśā sarvaṃ kṛtānnaṃ dravyasya svarūpeṇa kriyayā saṃyogena pramāṇena ca boddhavyam | kiṃ svarūpeṇa guṇānāṃ svanibandhakena upabṛṃhakena saṃyoginā dravyeṇa saṃyuktamiti nānāvidhavikalpanena kṛtānnasvarūpaṃ jānīyāt |
11.45
raso māṃvarasaḥ | śuṣyadādīnāṃ pathyaḥ | vyādhimuktānāṃ balādhānārtham | śuddhānāṃ kṛtavamavirecanānāṃ peyādyante | śuddhikāṅkṣiṇāṃ cācaraṇīḥ saṃśodhanānāṃ dehadoṣamārdavāya |
11.47
maudgastu raso nirmolsayūpaḥ saṃśuddhādīnāṃ pathyaḥ | kaulattho raso vāsamalulomayati gulmādināśanaṃ ca | tūnipratūnī rogau gulmanidāne vakṣyamāṇalakṣaṇau | māṣasūpaḥ paramatyarthamāntaraṃ malaṃ purīṣaṃ prabhūtaṃ karoti | māṣāṇāṃ bahumalatve ukte'pi anyebhyamtadvikṛtibhyaḥ sūpasyātiśayakhyāpanārthaṃ vacanam ||
11.49
khalakāmbalikau hṛdyau chedinau svasaṃskārakauṣadhaguṇayuktau ca | rasādīnāṃ vyavahārārthaṃ lakṣaṇamucyate | piśitena māṃsena yaḥ kriyatesa rasaḥ | dhānyairmudgādibhiryaḥ kriyate sa yūṣaḥ | phalairbadarādibhiryaḥ kriyate sa khalaḥ | mūlaistilaistilakalkaiśca kṛto dāḍimādyamlaprāyaḥ kāmbalikaḥ | te tu rasādayo yathāsaṅkhyena snehādiyutavarjitāḥ kṛtākṛtā jñeyāḥ | tenaitaduktaṃ bhavati snehādibhirbharjanena śuṇṭhyā dinā ca saṃskṛtāḥ kṛtaśabdavācyāḥ | viparītāḥ akṛtāḥ| ye svalpena māṃsena svalpaiśca śuṇṭhyādibhiḥ kriyante svacchāmca te rasādayo dakalāvaṇikāḥ ||
11.52
yūṣarasasūpaśākānāṃ yathottarameva gauravaṃ vijñeyaṃ dravyaguṇasāmye'pi | tathā tanusāndrāmlasvāduṣu ca pṛthak yathottarameva gauravaṃ vijñeyamiti | tenaitaduktaṃ bhavati | tanubhyorasādisyaḥ sāndrā ghanā guravaḥ | amlebhyaśca madhurā iti | tilapiṇyākasya vikṛtiḥ śuṣkaśākaṃ virūḍhakaṃ cāṇḍākīvaṭakaṃ ca dṛṣṭināśanaṃ doṣalaṃ tridoṣakopanaṃ glānikaraṃ guru ca virūḍhakaṃ aṅkuritāni bhṛṣṭāni sasyāni | cāṇḍākyā sahasāsutaṃ mudgādivaṭakaṃ cāṇḍākīvaṭakam | parpaṭābhidhānā bhakṣyā laghavo rucikarāśca | tebhyaśca kṣāraparpaṭo'tilaghuḥ | yaḥ svarccikādijalena saṃskriyate ||
11.55
rāgāḥ sitāmadhvādikṛtāḥ | ṣāḍavā amlasiddhaśākaśarkarādikṛtāḥ | hṛdyā vṛṣyā rucikarā guravaśca | tathā prīṇanā manaḥprītikarāḥ | bhramādināśanāśca | rasālā karamathitenamaricaśarkarādisaṃyuktena ca dadhnā kṛtā | vṛṃhaṇī dehasya bṛhatyakarī vṛṣyattvādiguṇayuktā ca | sarve ca pānakaṃ śramādiharaṃ prītikaraṃ guru viṣṭambhi mūtralaṃ hṛdyaṃ ca | tacca pānakaṃ yathādravyaguṇaṃ svasaṃskāradravyaguṇasaṃyuktaṃ ca ||
11.62
lājāstṛḍādīn cchindanti nāśayanti kāsaṃ pittaṃcopaśayanti | agnidīptikarā laghavaḥ śītavīryāśca | pṛthukā gurutvādimuktāḥ haritadhānyāni satuṣabhṛṣṭamusalāhatāni pṛthukaśabdvācyāni dhānā bhṛṣṭadhānyāni viṣṭambhinī rūkṣādiguṇayuktā ca | saktavaḥ kaṇṭhāmayanetrāmayādināśanāḥ laghavaḥ | udakena pītāśca sadya eva balaṃ kurvanti | teṣāṃ saktūnāṃ piṇḍī nicayāt saṃhatatvāt yā kaṭhinā sā gurvī | yā tu mṛduḥ sā tu laghuḥ | ye tu saktavaḥ udakamiśrā avalihya bhujyante sā avalehikā dravatvayogāt laghīyasī | śaṣkulīmokādīnāṃ bhakṣyāṇāṃ caivānayaiva saṃyogasaṃskārakāṭhinyādiviśeṣadiśā guṇakalpanā vyākhyātā | saktūṃścaivaṃvidhān nādyāt | udakāntaritānudakena jalenantaritān vyavahitān | ādau piṇḍī madhye jalamante ca piṇḍītyudakāntaritān | dvau vārau dviḥ | niśāyāṃ rātryām | kevalānudakādirahitān | bhuktvā cānyadodanādi | dvijaiśchitvā dantaiḥ karasthāṃ piṇḍīṃ cchitvetyarthaḥ | bahūṃśca saktūnnādyāt | karkandhubadarādīnāṃ ca phalādīnāṃ saktavaḥ kramādicchidaḥ amlarasā hṛdyāśca | te sarve saktavaḥ prakṛtidravyaguṇayuktāḥ||
11.63
piṇyākokṣoṭatilādīnāṃ niṣpīḍitatailakalkaḥ | glānikaro viṣṭambhī dṛṣṭivikārakaraśca | veśavāraḥ nāgaradhanikājājyādisaṃskṛtaṃ sūkṣmacchinnaṃ māṃsam | sa guruḥ snigdhaḥ balavardhano'ṅgopacayavardhanaśca | mudgādijāstu veśavārāḥ ye sūkṣmacchinnairmudgayavadhānyādibhiḥ kriyante | loke ca pūraṇamiti prasiddhāḥ te guravaḥ prakṛtidravyaguṇāśca | ādigrahaṇena śimbidhānyānāṃ ca varakasūkarāṇāmudgādīnāṃ ca grahaṇam ||
11.64
kukūlādisiddhānapūpān ekayonīnekaGenericśālikāraṇān sato yathottaraṃ laghūnitijñānīyāt | tenaitaduktaṃ bhavati sajātīyāt kukūlapakvāt karparapakvo laghurāgnisaṃyoganai kaṭyāt| karparapakvācca bhrāṣṭrapakvaḥ| bhrāṣṭrapakvācca kandupakvaḥ| kandupakvāccāṅgārapakvaḥ | ekayonigrahaṇaṃ bhinnayoneḥ samalāghavaśaṅkānirāsārtham | ekohyapūpo guruśāliyoniḥ kukūlapakko'nyena laghuśāliyoninā kukūlapakvenaiva na lāghave samaḥ| tathā.eko laghuśāliyoniḥ kukūlapakko'nyo guruśāliyoniḥ karparapakvaśca samāvityarthaḥ | anayā ca kalpanayā sarvamūhyam | kukūlo bāṣpasvedaḥ | kṣārapāka ityanye | karparo jvālāsantaptakapālaḥ | bhrāṣṭraṃ prasiddham | kanduḥ aṅgārataptā bhittiḥ aṅgārasvarūpeṇaiva | iti kṛtānnavargaḥ ||
Linked texts (1)
- Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit