Ashtangasamgraha 160: atha ekonapañcāśo'dhyāyaḥ
Śaśilekhā 160
- Language
- Sanskrit
atha ekonapañcāśo'dhyāyaḥ
160.p1
iti nijāgantūnāṃ rogāṇāṃ nirākāṅkṣaṃ cikitsitamuktvā svarūpātiśayaprāptyarthaṃ rasāyanānāmaktaro'tasta dvijñānārthamadhyāya ārabhyate |
160.2
dīrghamāyurityādinā rasāyanānāṃ prayojanamucyate | yasmācchastānāṃ praśastānāṃ rasādīnāmātmano yo lābhopāyastadrasāyanamiti nirvacanam |
160.3
etacca rasāyanaṃ bhiṣajā jitātmanaḥ jitendriyasya puṃsaḥ pūrve vayasi madhye vā snigdhasya srutaraktasya sarveṇa ca prakāreṇa viśuddhasya nirhṛtadoṣasya prayojyam |
160.4
aviśuddha iti | yasmādaviśuddhe śarīre yuktaḥ prayojito rasāyano vidhirmalasaṃsṛṣṭe vastre arpito rāga iva na bhāti |
160.5
snehādisaṃskārahīnasya samyagapi prayuktam | apramādinopi prayuktaṃ rasāyanaṃ na sidhyati | yathā saṃskārahīnasya prayuktamapramādinopi pauruṣaṃ śauryaṃ na sidhyati |
160.6
na kevalaṃ caitadeva yāvat grāmyādāśāstrādṛṣṭādāhārāt sarve ca doṣā bhavanti | keṣāmityāha | amlalavaṇaprabhṛtiniṣeviṇāmityādīnām | viruddhāsātmye sūtrasthāna ukte virūḍhakamaṅkuritaṃ sasyam | viṣameṇānekarūpeṇa vyāyāmena saṅkṣobhitaṃ vapuryeṣāṃ te tathoktāsteṣām | asamañjasamaniyatarūpaṃ yadāhārādikaṃ tasmin ratā ye teṣām |
160.7
ato nimittamasmāt kāraṇādaviśuddho rasaḥ sañjāyate | vidahyata ityādi vyākhyāsamam |
160.8
tato'ntaraṃ sa duṣṭāhārādika evambhūta iti duṣṭarasādidhātuḥ glāyati harṣakṣayamāsādayati sīdati gātrāṇi vināmayati | vyākhyāsamam | tathāvidha upāttamapyanyajanmasañcitamapyāyurna prāpnoti kimutādhikaṃ prāpsyati |
160.9
tasmāditi | yata evaṃ tasmāt buddhimān naro yathoktān grāmyāhārādidoṣānapāsya tyaktvā pūrvopacitān pūrvasañcitān doṣān snehādinā nirvāhya nissārya ca vidhivihitaṃ rasāyanamupaseveta |
160.10
taditi rasāyananiṣevaṇaṃ dvividhaṃ dviprakāram | katham | kuṭīprāveśikaṃ vātātapikaṃ ceti tatra tayormadhye kuṭīprāveśikaṃ vīryādigurutvānmahāphalataraṃ bhavati |
160.12
tasyeti kuṭīpraveśasya vidhirbhavati | prathamameva kṣemasubhikṣādiguṇe grāme nagare vā dṛḍhabhittyādiguṇāṃ kuṭīṃ kārayet | dhārmikāḥ śraddhānā janā nṛpādayaśca yasmin | tathā sulabhā mahauṣadhyādayo yatra | prācyā mudīcyāṃ vā diśi | prāgudakpravaṇe abhimukhe ( pravaṇaḥ kramanimnaḥ ) suvibhakto vihāroddeśaḥ parisaryāpradeśo yatra deśe utsedha aunnatyam | sūkṣmāṇi locanāni gavākṣāṇi yasyām | śamyādivṛkṣaiḥ parigṛhītāmāśritām | aniṣṭendriyārthādīnāmagamyām | aniṣṭā indriyārthā dviṣṭhāḥ śabdādayo viṣayāḥ | sarīsṛpāḥ sarpādayaḥ | vyālāḥ siṃhavyāghrādayaḥ | antāvasāyinaścaṇḍālādayaḥ | tathā sannihitaṃ sadvaidyādikaṃ yasyām |
tasyāmiti kuṭyāṃ rasāyanārthī puruṣaḥ praśaste'hani sadvāsare yathārhaṃ devapūjādikaṃ kṛtvānupraviśet |
160.14
tatra kuṭyāṃ saṃśodhanairvamanādibhiḥ śuddhaḥ muktitvādiyuktaśca rasāyanamārabheta | punariti śodhane kṛte | dhṛtidhairyam | śraddadhānaḥ śraddhāvāna | dānādiparāyaṇo dānādipravaṇaḥ | yuktaṃ prātaṃ svapnādi ca yasya | priyauṣadho narauṣadhe dveṣyasvabhāvaḥ | peśalavāk priyaṃvadaḥ |
160.15
pūrve snigdhaḥ paścāt svinnaśca naro harītakyādinoṣṇāmbupītena sādhu viricyate |
160.16
tatonantaraṃ śuddhaśarīrāya vihitapreyādikramāya ca trirātraṃ vā pañcarātraṃ vā saptāhaṃ vā yāvakaṃ yavānnaṃ śṛtānvitaṃ dadyāt | athavā purāṇaśakṛtaḥ śuddhiyāvattāvadyāvānnaṃ dadyāt |
160.17
itthamanenaprakāreṇa saṃskṛtakoṣṭhavato rasāyanamupāharet ḍhaukayet | kimityāha | sātmyavidvaidyaḥ sarvaṃ doṣādikamālocya yasya puṃso yadrasāyanaṃ yaugikaṃ paśyet |
160.19
tatra rasāyaneṣu prādhānyāddharītakīnāṃ svarūpapradarśanārthaṃ nāmapañcakasya nirvacanaṃ kriyate | tacca vyākhyātasamam | śivatayā śreyastvena śivā sarvarogebhya ityāpādāne pañcamī| enāmabhimabhayāṃ śīlayatāṃ puṃsāṃ yataḥ sarvarogebhya abhayamāyuśca śāśvataṃ sthiraṃ bhavataḥ sābhayetismṛtā | (pathyatvāt sarvabhūtānāṃ pathyeti ca pāṭhaḥ |)
160.21
yā navattvādiguṇā sā śreṣṭhetyadhyāhāryam | sā ca bālasya yadā prayoktavyā tadā navanītayuktā | vātādiṣu vyākhyātasamam | sā ca sarvadā pātuṃ śasyate |
160.22
athetyādinā mahārasāyanāni | vyākhyātasamam | āpūrṇe sampūrṇam | dviśastriśo vā śakalitānāṃ dvidhātridhā vā pāṭitānām | caturguṇaṃ payaḥ parimāṇena natvāḍhakamānena | atra coktā yuktiḥ | mātrāsya yā vā prakṛtamāhāraṃ noparuṇaddhi | jīrṇe ca payasā śāliṣāṣṭikaṃ bhuñjīta | prayogāntaityupayuktesmin prayoge tāvantamevetyupayogasamamevakālam | asya rasāyanasya prayogādajaratvādiyuktaḥ puruṣo varṣaśataṃ jīvati |
160.23
imaṃ yogaṃ prayatnāt samaśnataḥ puṃsaḥ śarīraṃ bṛhat girisārasāraṃ ca bhavati | girivat sārāṇi dṛḍhāni pūrvoktānyaṣṭau sārāṇi yasya tattathoktam | svaraśca ghanagarjitānukārī bhavati | subodham |
160.30
pathyāsahasramityādinā brāhmaṃ rasāyanaṃ vyākhyāsamam | triguṇyānyāmalakāni | pathyāsahasrāt | pañca pañcamūlāni prathamādīni | sarvataścaikaśyāddaśaguṇaṃ palamānenaiva na tu kuḍavādimāneneti smarttavyam | āpothya jarjarīkṛtya | vijayānāmamalakānāṃ ca svinnānāmasthyākṛpya tatastāni tasmin kaṣāye vinīya nikṣipya | maṇḍūkaparṇī brahmasuvarcalā | kanakaṃ nāgakesaraṃ suvarṇaṃ ca | śaṅkhapuṣpī ciriṣṭī | plavaṃ paripelavam | tulyādhikamarddhabhāraḥ ekādaśapalaśatāni sitopalānām| dravasyapātro 'ṣṭāviṃśatyadhikaṃ palaśatam | dve ceti pātre | ghṛtabhājanaṃ yatra pūrvaṃ dhṛtamāsīt | sarvatheti sarveṇa prakāreṇa | etacca brahmavihitaṃ rasāyanaṃ prāśya vaikhānasā nāma maharṣayo bālakhilyaścāmitātītaṃ navaṃ vayaḥ prāptāḥ tathā ārogyādi ca |
160.32
abhayādīnāṃ kvāthe arthāt snehāt dviguṇe | vallīpalāśakasya kṣīravidāryā rase dviguṇa eva | kṣīre ca snehādaṣṭaguṇe ghṛtasya kumbhaṃ dvādaśādhikapañcapalaśatāni | madhukādikaṃ ca kalkaparibhāṣayā datvā vipacet | tacca ghṛtaṃ guṇāḍhyaṃ bahuguṇamuṣṇāmbupaḥ san pibet |
160.33
sahasramāmalakānāmadhojvalatkṣīrapūrṇakhāmukhayojitacchidrakumbhāsthitaṃ svedayet | tataśchāyāśuṣkaṃ cūrṇayet | taccūrṇamāmalakasahasrarasena bhāvayet | paripītaṃ ca tatsthirādicūrṇāsyāṣṭabhāgena yojayet | tato nāgabalāpalasahasrasvarasena bhāvayet | tataśchāyāyāmupaśoṣya dviguṇīkṛtatena kṣaudreṇa kṣudraguḍākṛti tanulehaprāyaṃ kṛtvā ghṛtabhājanasthitamantarbhūmerbhasmarāśeradhaḥ sthāpayet pakṣam | subodham | pratidinamupayojyasyopadhasya kanakādipañcakacūrṇāṣṭamabhāgo yojyaḥ | kālāyaḥ śastram |
160.34
āmalakasahasramityādi subodham | ārdrapalāśadroṇīsthāpitasveditānyāmalakāni āpothya jarjarīkṛtya niṣkulīkṛtāni tyājitāsthīni | pṛthagiti pippalītaṇḍulānāmāḍhakena viḍaṅgataṇḍulānāṃ cāḍhakena saṃyojya śarkarāyā adhyarddhenāḍhakena ghṛtādīnāṃ pratyekramāḍhakadvayena ca | śuṣkāt dviguṇarūpamityasya smarttavyam |
160.35
taruṇapalāśakṣārodakenāplāvyāvasthāpitāpippalīsahasrayuktābhayāmalakasahasraprayogaḥ suvodhaḥ | anugatakṣāraṃ pari gatakṣārodakam | sitopalā abhayāmalakādicūrṇāt pādena boddhavyā | tathā caturguṇe madhughṛte |
160.36
āmalakasvarasabhāvitānāmāmalakacūrṇānāṃ prayogo vyākhyātamḥ | aṣṭabhāgacaturbhāgau bhāvitādāmalakacūrṇāt|
160.37
viḍaṅgataṇḍulānāṃ prayogaḥ subodhaḥ | sitopalānāmadhyarddhamāḍhakam ! madhvādīnāṃ pratyekamāḍhakadvayam bhasmarāśau nidadhyāditi śeṣaḥ |
160.38
anargalatriphalāprayogaḥ subodhaḥ | dviśa ityabhayāmalakāni vā'bhayābibhītakānivā'malakabibhītakāni vā | triśa iti samastāni varttante | kecittu triphalānāṃ saṃyojanaṃ lipsayecchanti saṅkṣudyajarjarīkṛtya | prayogānta iti niṣpanna upayoge | tata ityupayogakālāt dviguṇaṃ kālaṃ yavāgvādyāhārobhyañjanādinā |
160.47
daśamūletyādinā cyavanaprāśākhyaḥ | parṇindhau mudgaparṇī māṣaparṇī ca | tāmalakī tālī pittunnikā ca | truṭiḥ sūkṣmaṃlā, joṅgakamagaru, kākanāsā prasiddhā ( kākatuṇḍaphalā ) amṛtādvayaṃ guḍūcī, harītakī ca | etat sarvaṃ palonmitaṃ kṛtvaikadhyaṃ kriyate | evaṃ ṣaṭtriṃśatpalānyauṣadhānām | dhātrīphalānāṃ pañcaśatānītyetat jaladroṇe pacet | tasmāt pacyamānāt pādaśeṣo rasaḥ | vigatāsthīni cāmalakāni tailaghṛtādekībhūtādvādaśabhiḥ palairbharjayet | bharjitānāmāmalakānāṃ rasena saha pacanaṃ sāmarthyalabdham | matsyaṇḍikā'dhikena guḍapākena kṛtā śarkarā | snehārdhaṃ madhunaḥ ṣaṭpalam śeṣaṃ vyākhyāsamam | ato lehāt mātrāṃ stokaṃ kuṭīsthaṃ pathyabhojinaṃ ca puruṣamavalehayet | yaṃ cyavanaprāśam | strīṣviti strīviṣaye |
160.49
triphalāmadhukādinā lohādinā vā pṛthak samāyuktā saṃyuktā samāṃ saṃvatsaraṃ yuktā prayuktā rasāyanaṃ sarvarogaghnī medhādidā ca bhavati | madhusarpirbhyāmekībhūtābhyāṃ triphalā yujyate |
160.51
traiphalena triphalākalkena prātarnavāṃ lohapātrīṃ liptvā dvitīyehani taṃ lepaṃ prātarmākṣikrodakena pibet | tasmiṃśca jīrṇe prabhūtasnehaśamanaṃ praśasyate | evaṃ saṃvatsarābhyāsāt saṃvatsaraśataṃ rujayā jarasā ca rahitaḥ puruṣo jivati |
160.52
varṣamityādi kālavibhāgena phalasya prayogaḥ subodhaḥ |
160.54
athetyādi | tilaghanāni caturaṅgulāyatavistṛtāni śastrapatrāṇi ekaviṃśativāramagnivarṇatatānyāmaskarase nirvāpayet | tatastādṛśānāṃ nirvāpaṇena tanubhūtānāṃ teṣāṃ śastrapatrāṇāṃ palaśatamāyasyāṃ sthāsyāṃ prakṣipya tenaivāmalakarasenottaramadhikīkṣataṃ kṛtvā supihitaṃ ca bhasmarāśau nikhanet | śeṣaṃ vyākhyāsamam | samantataḥ sarvatodikmāyāmavistarābhyāmaṅguṣṭhaparvamātraṃ mukhaṃ nimnapradeśo yasya sruvasya | anenauṣadhavidhineva | sarvabhāveṣu bāhyātmakeṣu | anyapuruṣātindriyeṇātikrāntotīndriyaḥ |
160.55
śastravattānamrādīnāmapyayaṃ vidhiḥ pṛthagdviguṇaṃ chtvā dravyamāsanirvāpaṇādibhirbhavottaraṃ jānīyāt | tena tāmrasya śastrāt dviguṇo vidhirdviguṇa eva ca guṇotkarṣaḥ | tāmrāt dviguṇo rūpyasya tatopi dviguṇaḥ suvarṇasyeti |
160.56
hemādikaṃ gāyatryā parimantritaṃ lihan puruṣo'nu paścācca kṣīraṃ piban dṛṣṭariṣṭo'pi jīvati |
160.57
suvarṇādikaṃ kṣīreṇa pītaṃ paramamalakṣmīvinivāraṇaṃ bhavati|
160.58
padmabījādisaṃyuktaṃ suvarṇaṃ lihan puruṣo dīrghāyuṣvādiyukto bhavati |
160.59
madhvādikaṃ khādan puruṣo jarayā'navalīḍhā anaśitā dehasya kāntiryasya sa tathāvidhaḥ samasarvadhātuśca sambhavati śataṃ samā jīvecca |
160.60
hemādikamekadhyamupayojitaṃ medhyaṃ medhāyai hitamāyuṣyamārogyādipradaṃ ca |
160.61
śatāvarīghṛtaṃ guhyarogapratiṣedhoktaṃ suvarṇamākṣikābhyāṃ yuktaṃ līḍhaṃ puruṣasya cirajīvitvādikaṃ karoti |
160.62
āyuṣkāma ityādinā catvāraḥ suvarṇaprayogā vyākhyāsamāḥ |
160.64
maṇḍūkaparṇīsvarasādikaṃ pṛthagyathāgnyanuvṛttyā mātrayā prayuñjīta | etāni pañcarasāyanānaborder-ayuṣpradatvādikaguṇayuktāni | gaṇḍūkaparṇī brahmasuvarcalā | madhupaṣṭīcūrṇameva kṣīreṇa | sahamūlapuṣpyā guḍūcyā rasameva | śaṅkhapuṣpyāḥ supuṣpyāḥ kalkam | tebhyaśca rasāyanebhyaḥ śaṅkhapuṣpī tu viśeṣeṇa medhyā medhāyai hitā |
160.66
naladādibhiḥ supiṣṭaiḥ snehāt triguṇena śaṅkhapuṣpīrasena sakṣīraṃ vipakvaṃ ghṛtasya nalvaṇaṃ droṇamupayujya jaḍopi vāgmītyādiguṇo bhavet | ugragandhā vacā | lavaṇaṃ saindhavam |
160.67
mṛṇālādibhiḥ peṣyaiḥ kṣīreṇa ca sasuvarṇaśakalaṃ siddhaṃ sarpirnāmnā padmāravindamiti pṛthivyāṃ prathitam | tacca prabhraṣṭapauruṣabalādibhirniṣevyam | mṛṇālaṃ bisāṅkuram | bisaṃ visamūlam kesaraṃ tatpuṣpasya | patraṃ tasyaiva bījaṃ ca |
160.68
yatsapinalotpalahsyanālādicatuṣṭayena sahiraṇyapatraṃ vipakvaṃ tadapi dvitīyaṃ praśraṣṭapauruṣādibhirniṣevyam | nāmnā catuṣkuvalayamiti prathitam | etacca gavāmapi medhyaṃ bhavet | kimuta mānuṣāṇāṃ svabhāvamedhāvatāṃ na bhavet |
160.72
brāhmayādikaṃ yathoktamānamekīkṛtya pratidinaṃ yojayet | tasmiṃśca pariṇate ghṛtāḍhyaṃ samākṣikaṃ bhojanaṃ yojayet | evaṃ saṃvatsaraṃ śīlayannadhikābhirdhīprabhṛtibhiryuktotikrāntajarādimāṃśca pūrṇamabdaśataṃ jīvati | śryādiyuktaḥ san | anena śīlitena kuṣṭhādayo biśeṣataḥ śāmyanti brahmasuvarcalā maṇḍūkaparṇī |
160.73
yathoktaguṇāyāmityādinā nāgabalāprayogo vyākhyāsamaḥ | yathoktaguṇāyāṃ bheṣajakalpoktaguṇāyāṃ bhūmau jātām | tapo māghaḥ, tapasyaḥ phālgunaḥ, śobhane muhūrtte |
160.74
anena ca nāgabalāvidhānena balādayaḥ pṛthagvyākhyātāḥ | balādikamapi pratyekaṃ prayogādevaṃ guṇamityarthaḥ | vayaḥsthāpanā daśauṣadhayo mahākaṣāyasaṅgrahoktāḥ | nanu sāravṛkṣāṇāṃ svarasagrahaṇe ko vidhirityāha |
160.75
tatretyādi kuṣṭhacikitsite ya eva khadirakalpa uktaḥ sa eva sarveṣāṃ sāravṛkṣāṇāṃ boddhavyaḥ | yadā tu svarasena prayojanaṃ na cārjavṛkṣasya sambhavastadā navarātreṇa svarasavidhānaṃ subodham | iti sāravṛkṣāṇāṃ svarasālābhe pratinidhiḥ |
160.76
phalānāṃ vīrudhāmoṣadhīnāṃ ca svarasasyālābhe yantreṇe tyādinā svarasavidhiḥ subodhaḥ |
160.77
pariśuṣkāṇāṃ tu svarasā'yogyānāṃ phalānāṃ cūrṇīkṛtānāmityādinā pratinidhiḥ | udakasyāḍhakaṃ śuṣkāt dviguṇaṃ bhavati | tuvarakabhallātakādīnāṃ svarase tu pṛthagevopadeśaḥ kriyate |
160.85
vṛkṣā ityādinātuvarakakalpo vyākhyāsyamaḥ | tebhya iti tuvarakavṛkṣebhyaḥ | ambudāgamaḥ prāvṛṭ | āsalilakṣayāt salilasya kṣayo yāvattāvat | kusumabhavat kvāthitena tailena sahā''yātaṃ yadudakaṃ tasya kṣayaparyantamityarthaḥ | karīṣaṃ śuṣkagomayam | caturthabhaktāntarita iti | caturthena bhaktenāntarito yo manuṣyaḥ sa pibet | tenaivam | yasminnahani prātastailamupayuñjīta tasmin sāyaṃ bhuktaṃ dvitīyepyubhayakālamevaṃ trayo bhaktāstṛtīyehni punaḥ prātastailamevaṃ caturtho bhakta antaritaḥ | punaḥ sāyaṃ bhojanaṃ punardvitīyehanyubhayakālaṃ bhojanamanenaprakāreṇa pañcāhāni tailaṃ pibet | varjyāni ca varjayet | majjasāraityādistailasya pānāya mantraḥ | tailapānadivase tu sāyaṃ snehalāvaṇaviyuktāṃ yavāgūṃ pibet |
160.87
tadeveti tuvarakatailam | pūrvavaditi karīṣe pakṣamātraṃ nidhāpayet | pakṣāduddhṛtya māsaṃ pibet | caturthabhaktāntarita uktaḥ | anena prayogeṇa bhinnasvaratvādiyuktān kuṣṭhānāśutaraṃ sādhayeccikitset |
160.89
tadeva tailaṃ khadirasaṃyogādvinā sarpirmadhubhyāṃ pītaṃ dviśatāyuṣaṃ karoti | asyaiva nasyopayogaḥ subodhaḥ |
160.90
tasya tuvarasyāntardhūmaṃ dagdho majjā saindhavaṃ cāgnivarṇaṃ taptaṃ taile tulyaṃ kṣitamañjanenārmādīn hanyāt |
160.91
ekadināntareṇa tauvarakatailasya māsamupayogaḥ subodhaḥ |
160.98
sādhayedityādi subodham | śuṣkāragvadhasya valkastvak tasya tu pādo mūlaṃ tayo rajaścūrṇam | udumbarasyaphalena samān guḍān piṇḍān | govāri gomūtram | ajīrṇamityauṣadhamacintya vamiṃ vā | kaṅgūkūraṃ priyaṅgvodanam | (ni) odanāṅkūrayoḥ kūram | tacca prabhūtaniṣpāvatailamevaṃ śigrukandopadeśaṃ ca | gavyeneti dadhno viśeṣaṇam | kaṅgupiṣṭamayī iṣṭikā, kaṅguviṣṭakā, prayogācca triguṇaṃ kālaṃ madyādirahitaḥsyāt | subodham | iti tuvarakalpaḥ | [ kam̐gviṣṭikā kalkakṛtapragharṣaḥ iti ca pāṭhaḥ | ]
160.99
athetyādinā bhallātakakalpaḥ | āmayotradoṣaḥ, āpūrṇaṃ sampūrṇam, śucirjyeṣṭho māsaḥ, śukra āṣāḍhaḥ, pallo rāśiḥ, saho mārgaśīrṣaḥ, sahasyaḥ pauṣaḥ, prārambhe daśa, uparilekaikasyotkarṣaḥ evaṃ triṃśanniṣpattiḥ | apakarṣasya triṃśadārambhe | daśaniṣpattau ca evaṃ prathamehni daśa bhallātakāni | dvitīye ekādaśa | tṛtīye dvādaśaiva pratyahamekaikavṛddhyā yāvadviṃśamahaḥ | viṃśehni ekonatriṃśat bhallātakāni bhavanti | etāvatāhyekīkṛtya gaṇanayā navatyadhikaṃ śatatrayaṃ bhallātakānāmupayuktaṃ bhavati | tata ekaviṃśehnintriṃśat | pūrvairekīkṛtya viṃśatyadhikaṃ śatacatuṣṭayaṃ bhavati | tataḥ sahasrayogasāmarthyāt triṃśataścotkarṣapratiṣedhāt dvāviṃśāhaḥprabhṛti yāvat ṣaḍviṃśamahastāvacca pratyahaṃ triṃśattriṃśat | tataḥ saptaviṃśāhaḥprabhṛti ekaikenotkarṣasyāpakarṣaḥ kāryaḥ | ekādaśabhiścotkarṣasyārabdhatvādapakarṣastāvadbhirevasādhyate | tena triṃśatsaptaviṃśe | ekonatriṃśadaṣṭāviṃśe | aṣṭāviṃśatirekonatriṃśe | saptaviṃśatistriṃśe | evaṃ krameṇa pratyahamekaikasyāpakarṣeṇa saptacatvāriṃśehvekādaśa | evamapi sahasrasya daśāvaśiṣyate tānitvaṣṭacatvāriṃśe | taiśca sahasraṃ pūryate | prayogāccatriguṇaḥ kālo ghṛtāṃyaśanam | vigatāḥ kuṣṭhādayo yasya sa tathoktaḥ | aparestvekaikasyotkarṣeṇa triṃśatprāptyā apakarṣeṇa punarddaśaprāptyā utkarṣāpakarṣābhyāṃ sahasraṃ pūryata iti | viṃśe navatiḥ | evaṃ pañcāpakarṣakrameṇa dve sahasre pūrayitavye | āyurdviguṇaḥ kālaḥ pūrvavat
160.101
saptativacca pañcapañcavṛddhyā śatamapi yāvat prayogaḥ kartavyaḥ | tenāsmin pūrvavat sthiteṣṭādaśehni saptatyāḥ prayoge ekonaviṃśe pañcasaptatiḥ | viṃśe aśītiḥ | ekaviṃśe pañcāśītiḥ | dvāviṃśe navatiḥ | trayoviṃśe pañcanavatiḥ caturviṃśe śatam | pañcaviṃśe pañcanavatiḥ | ṣaḍ-
160.102
bhallātakānāmityādi | bhūmāvāsukhaṃ nikhātasya snehabhāvitasya dṛḍhasya kumbhasyopari jarjarīkṛtabhallātakapūrṇa piṣṭasvedanamāropya chidramuḍupenāpidhāya kṛṣṇamṛdā sarvato liptaṃ sat svedayet | tataḥ svidyamānādraso bhūminikhāte kumbhe āgacchati | uḍupaḥ tṛṇamūṭakaḥ | śeṣaṃ vyākhyāsamam |
160.103
anenetyādermadhughṛtābhyāṃ vinā kevalasvarasaprayogaḥ | subodhaḥ |
160.104
bhallātakatailasyapātraṃ kṣīreṇa saha śataṃ vārān paktvā madhuyaṣṭīkarṣamātreṇa saṃyojyopayuñjīta pūrvatulyaguṇam |
160.105
bhallātakatailādīnāṃ droṇaṃ droṇamiti pratyekaṃ droṇaḥ | pañcānāṃ ca | triphalādīnāṃ pālikābhāgā ityādi vyākhyāsamam | paripūya parisrāvya | upaskṛtadeho yathoktena śītasnigdhādinā kṛtasaṃskāraḥ | pāṇiguktirhastapuṭaṃ na tu mānasaṃkhyoktā śuktiḥ | udakakāryāṇi snānapānādīni | ato rasāyanāt droṇamavaśyamupayoktavyam |
160.108
dvitīyasahasraprayoge tu pūrvameva prathamameva ekabhallātakasya kvāthaṃ pivet | tataḥ krameṇa pratyahamekaikaṃ varddhayedyāvat pañca bhallātakāni | evaṃ prathama ekaṃ dvitīye dve | evaṃ tryādiṣvekavṛddhyā pañcame pañca | evaṃ pañcabhirahobhiḥ pañcadaśabhallātakānyupayuktāni bhavanti tataḥ pañcaprabhṛtiṣu pañcapañcabhirvarddhayedyāvat saptatiḥ tena ṣaṣṭhe daśa | saptame pañcadaśa | aṣṭame viṃśatirenenakrameṇāṣṭādaśe saptatirbhavati | etāvatā pūrvaraikīkṛtya pañcaśatāni pañcatriṃśadadhikāni bhavanti | tataḥ krameṇa pañcapañcābhirapakarṣayedyāvat pañca | tenaikonaviṃśe pañcaṣaṣṭirityevamādinā pañcāpakarṣakrameṇaikatriṃśe pañca bhavanti | evametāni pañcapañcāśadadhikāni catvāri śatāni pūrvaraikīkṛtya navaśatāni navatyadhikānyupayuktāni bhavanti | tata ekaikamapakarṣayedyāvadekam | anena dvātriṃśehi catvāri bhavanti | trayastriṃśe trīṇi | catustriṃśe dve | pañcatriṃśāekamiti daśa | pūrvaraikīkṛtya sahasraṃ bhavati | prayoga ityādi pūrveṇa kalpena samānam |
160.109
puṣṭānītyādinā bhallātakaghṛtaprāśo vyākhyāsamaḥ | saṃśoṣya ca mārutenetyātapaparihārāya | teneti kṣīreṇa tulyaṃ sarpiḥ | śarkarāyā rajobhiśśūrṇena yathecchaṃ prakṛtyanusāreṇa | prāśo lehaḥ | (bhallātakānāṃ dvidhā bhinnānāṃ iṣṭikācūrṇakaṇairgharṣaṇaṃ kāryamityapare |)
160.110
droṇe'mbhasa ityādi subodham | vraṇakṛto bhallātakāni | tilatailayormiśritayoḥ pātramāḍhakamaṣṭāviṃśatyadhikaṃ palaśatam | tiktā kaṭukarohiṇī, viṣādvayaṃ viṣātiviṣā ca | girijanma śilājatu, tākṣyaṃ vadramākṣikam |
160.111
āmalakaśuktyādibhiḥ pṛthagyuktamaruṣkaraṃ bhallātakaṃ medhyaṃ paramamāyuṣkaraṃ ca | āmalakaśuktaya āmalakadalāni | bhallātakānītyādinā ye bhallātakānipeviṇasteṣāmapātharakṣā vidheyeti pradaśyaṃte |
160.114
ekādaśa bhallātakaprayogāni vātātapavidhānepyevaṃguṇāni kimu prakṛte kuṭīprayāṃ ge | eṣāmupayoge viśeṣeṇa kulatthādikaṃ varjayet | iti bhallātakakalpaḥ |
160.115
yo naro rasāyanaguṇān dīrghāyuḥsmṛtimedhādīnanviṣyati sa saṃvatsaramekaṃ pañca pañca vā aṣṭāvaṣṭau vā sapta sapta vā daśa daśa vā pippalīrmākṣikasarpiṣā yuktāḥ | prayojayedityekaḥ pippalīnāṃ prayogaḥ | [ idamatra cintyate | paṃcāṣṭau sapta daśa vā iti kiṃ kramabhedataḥ saprayojanaṃ āho ślokabandhānurodhata iti | asti cet prayojanaṃ tadvācyam | ucyate | yadyevamapyatra pañca saptāṣṭau daśa ceti niyataeva kramaḥ syāttathāpi kramaṃ tu bhindannetat jñāpayati tricaturā apyupayoktavyāḥ | ṣaḍvā nava vā daśakāt paraṃ nāpyupayojyāḥ doṣādīnapekṣyollaṅghyāpyamihitamutkarṣāpakarṣau vidheyau doṣānumānāyattatvāt kriyāyāḥ nahyamānajño bhiṣak doṣādīnāṃ vyādhipratikriyāyāṃ kaṃ vidadhyāditi | ityekaḥ prayogaḥ | iti jejaṭaḥ | ]
160.116
dvitīyastu rasāyanaguṇaiṣiṇā puruṣeṇa palāśakṣārodakabhāvitāḥ pippalyaḥ tisraḥ pūrvāhne tisro bhojanārambhe tisraśca bhojanānte madhunā saha prayojyā iti dvitīyaḥ prayogaḥ | [ tisrastisrastu pūrvāhneityatra nahyekasya prayokturayaṃ kramaḥ kiṃ tarhi prayoktṝn bhinnānapekṣya doṣādivaśāt kenacit pūrvāhne kenacit bhuktvā kenacit bhojanasyāgra iti | atra kaphaprakṛtinā pūrvāhne utkṛṣṭadoṣādiṣu vyādhiṣu madhye'gre bhojanasya | alpeṣu bhukteti jejaṭaḥ | ]
160.119
tṛtīyastu prathamehni daśa pippalyo yathocitena kṣīreṇa saha | dvitīyehni viṃśatirdviguṇaṃ ca kṣīram | tṛtīye triṃśat triguṇaṃ kṣīramevaṃ kṣīreṇa saha daśābhivṛddhyā daśamehni śataṃ pippalīnāṃ daśaguṇaṃ ca kṣīrametāvatā sārddhāni pañcaśatāni pippalīnāmupayuktāni bhavanti | tatraikādaśe navartirnavaguṇaṃ kṣīramiti | punarddaśāpakarṣakakrameṇaikonaviṃśāhobhiḥ sahasraṃ pūryate | yadā ca pippalyaḥ prayujyante tadā piṣṭāstā ityādi krameṇa prayojyāḥ | vyākhyāsamam | iti tṛtīyaḥ prayogaḥ |
160.120
tadvaditi | ajayā dugdhena kṣīreṇa daśābhivṛddhyapakarṣābhyām | tenātra pañcadaśabhirahobhiḥ saptaśatātsahasraṃ bhavati | punaścaturdaśabhirevaṃ kṣīreṇa saha daśāpakarṣakrameṇa dvitīyaṃ sahasraṃ bhavati | iti caturthaḥ prayogaḥ |
160.121
ebhiriti caturbhiḥ prayogaiḥ pippalyaḥ kāsādīn ghnanti | iti pippalīkalpaḥ |
160.122
viḍaṅgānāṃ madhuyaṣṭīśītatoyābhyāmeko yogaḥ | dvitīyaḥ kṣaudrabhallātakakvāthābhyām | tṛtīyo mākṣikāāmalakarasābhyām | caturtho guḍūcīkvāthena | eṣāmanyatamaḥ prayogoyatsaṅkhyānmāsānupayujyate tatsaṅkhyāni varṣaśatānyāyurabhivarddhayati | iti viḍaṅgakalpaḥ |
160.125
alambuṣāyāḥ svarasabhāvitāyā ghṛtādibhiḥ saptaprayogāḥ | sāccālambuṣoṣṇādiguṇā | varṣamupayuktā varṣaśatāyuṣaṃ naraṃ kurute | dṛḍhendriyaṃ dṛḍhānalaṃ dṛḍhabalaṃ valyāditrayarahitaṃ ca | ityalambuṣākalpaḥ |
160.126
śvetāvalagujaphalānītyādi subodham | saṅkṣudyeti guḍenāloḍya | anudite bhāsvatītyatiprabhāte | vākucikā somarājyavalguja iti paryāyāḥ |
160.128
vākucīcūrṇaṃ prāta pītvā sāyaṃ tathaiva snānamaśanaṃ ca | yūṣarasābhyāṃ vāśanamupayuñjīta | evaṃ trisaptarātramasyāḥ prayogaḥ | anena ca pūrvasthitāna tvagādīṃstyaktvā navān labhate svarādikaṃ ca naṣṭapalitaṃ navaṃ vayaśca labhate |
160.134
palānityādinā vyutkramaḥ subodhaḥ | asya mātrā pālikī parā utkṛṣṭā | paloddhūrdhvaṃ saivopayojyā athavā tridoṣādyapekṣam | yatheṣṭaceṣṭo niyantraṇaḥ | rasāyanaguṇāḥ dīrghāyuḥsmṛtyādaya ihaivoktāḥ | granthyarbudāntāna vijayata iti sambandhaḥ |
160.136
vākucyā gomūtrādhyuṣitāyāścūrṇa tryahaṃ triphalākvāthena bhāvayet | tataḥ kāravellādīnāṃ pañcānāṃ svarasaiḥ krameṇa tryahaṃ tryaham | tataḥ khadirādīnāṃ caturṇāṃ pṛthakakvāṃthaistryaham | tasyaivaṃ bhāvitasya vākucīcūrṇasya karṣo dhātrīrasenāplutataḥ san pītaḥ sarvāmayān hanti viśeṣatastvīgvikārān |
160.137
asenetyādi | yūṣaśabdo niryūhavācako'sanakhadirābhyāṃ sambadhyate | tairbhāvitāmanantaraṃ ca madhvādibhirupetāṃ somarājīṃ śaradaṃ saṃvatsaraṃ lihvānaḥ pariṇāme vārddhake bhavān vikārāṃstyajati tathaiva cāhārajātān | tena pariṇāmānāhārajātānubhayānapi tyajatītyarthaḥ | śikhī citrakaḥ |
160.138
tīvreṇetyādinā kṛṣṇatilaiḥ saha somarājyāḥ prayogaḥ subodhaḥ | ya evaṃ somarājīṃ khādet sa somarājīṃ candralekhāṃ vapuṣā kāntyā'tiśete |
160.140
ye somarājyā ityādinā somarājīcūrṇayuktasujātakṣīrodbhavasya navanītasya tattakrānupānasya prayogaḥ subodhaḥ|
160.141
athavā tāṃ somarājīṃ khadirodakena kuṣṭhī pibet | ravisevī sūryatāpasevī | athavā gāyatrī jalasiddhāṃ khadirakvāthasiddhāṃ yavāgūṃ tayeti somarājyā saha pibet kuṣṭhī tattoyakāryakaraḥ khadirodakasnānādikriyaḥ san |
160.142
gajapurīṣakṣāreṇa yutā somarājī tatkṣārapāyino hastipurīṣakṣārodakapānaśīlasya puṃso vilepikābhujaśca śvitrāṇi prasahyākramya hanyāt | na kevalamevaṃ mukhena prayogādyāvat pralepācca |
160.144
śaśiśakalasya somarājyāḥ phalaṃ saptarātraṃ gomūtre bhāvitaṃ lolayitvā niṣkulīkṛtya chāyāśuṣkaṃ kuryāt | anenaiva ca vidhānena gomūtre saptarātraṃ vāsitaṃ prapunnāṭaphalaṃ kuryādetadubhayaṃ samamekāṃśaḥ kṛmiripudahanādīnāṃ eṣa cūrṇāṃ gomūtreṇopayukto yaḥ pramitaṃ hitaṃ ca bhuṅkte tasyāśveva śvitraṃ hanti | prapunnāṭa eḍagajaḥ | kṛmiripurviḍaṅgam | dahanaścitrakaḥ | sphoṭaheturbhallātakaḥ |
160.145
ikṣurādyambunā somarājī pītā upalamaśmayākhyaṃ ghanaṃ kaṭhinamaghanaṃ vā śarkarāsarūpaṃ māṃsarasāśino hanti | ikṣuraḥ kāṇḍekṣurakaḥ | siṃhī bṛhatī | vyāghrī kaṇṭakārikā |
160.146
uṣṇodakena piṣṭrā bākucī ghṛtānvitā satī pītā gulmaṃ jayet | asmiṃśca prayoge jīrṇe laghupañcamūlasiddhāṃ peyāmupayojayet |
160.147
arśobhagandarayoḥ kaṭvaṅgakuṭajakaṣāyaiḥ sevitā bākucī tau nāśayati | kaṭvaṅgaḥ syonākaḥ, kuṭajo vṛkṣaḥ,
160.148
viṣkirarasādīnāṃ trayāṇāmanyatamena pītā bākucī rasānnabhujaḥ puṃso'patantrakamāyāmaṃ ca nihanyāt |
160.149
mūtrairudare, trivṛtākvāthena, jalodare, śvayathau pāṇḍuroge ca śikhvāriṣṭābhyāṃ yuktamavalgujaṃ pibet |
160.151
anantaroktaraikṣurakādikvāthairgomūtreṇa vā'valgujo vardhmani śastaḥ | vyākhyāsamam | kṛmiṇa iti matvarthīyo naḥ |
160.152
indorlekhāṃ somarājīṃ puṣpodaye ṛtukāle sukhāmbunā pītvā yoṣit sāmarthyāt pūrvamaputrā putriṇī bhavatyaśvagandhāśṛtakṣīreṇa bhojanaṃ kurvāṇā |
160.153
yā strī harṣavatvādiyuktā satī prayogamimaṃ karoti sā vandhyāpi satī niyamādavaśyaṃ bahuguṇān sutān sūte |
160.155
cāndramasī rekhā somarājī gehe bhavane sthitāpi iti śamanīyatvādiguṇā kimucyate koṣṭhasthā na syādityupasṛṣṭiḥ |
160.156
manuṣyamapiśabdādyopitamapyāgatamṛtyuśāsanatvādiruṇaṃ mahābhayādavalgujo mokṣayate | subodham | iti somarājikalpaḥ |
160.157
haimavatyā ityādi | haimavatīti śvetavacāyā nāma | śeṣaṃ vyākhyāsamam |
160.158
itarasyā iti kṛṣṇāyāḥ | payastarpirityādiśabdenaiva saptarātretyādi gṛhītam |
160.159
ghṛtadroṇapāke kalkaparibhāṣayā vacā yojyā yāvacchatapākānām | iti vacākalpaḥ |
160.160
śītetyādi | atontaraṃ śītādidagdhatanūnāṃ stabdhāsthyādīnāṃ ca puṃsāṃ bheṣajasya laśunasya vidhirvakṣyate |
160.163
rāhorgalādamṛtacauryeṇa hetunā lūnāt bhagavatā viṣṇunā chinnādamṛtasya kaṇā ye bhūmau patitāste rasonatvaṃ prāptāḥ | ata eva hetostaṃ laśunaṃ daityadehasamudbhavaṃ dvijā nāśnanti | sa ca laśunaḥ sākṣādamṛtasambandhāddhetorgrāmaṇīḥ śreṣṭhaḥ rasāyanam | śeṣaṃ vyākhyāsamam | grīṣmalīlā ṛtucaryoktaḥ śītopacāraḥ |
160.164
asya laśunasya rasasya vā kalkasya vā niṣevaṇāya para utkarṣo māsa iti vadanti | māsādūrdhvaṃ raso vā kalko vā na yojya ityarthaḥ | apare tu doṣādyapekṣaṃ svacchandaṃ yathecchaṃ vimardakaiḥ saha ṣaṇmāsamapyupadiśanti | atonyena vidhānena naiva laśunaṃ śastamityāhurācāryāḥ | rasone pakṣaprayogaṃ hīnataramāhuḥ | pakṣa eva hīnataraḥ prayogaḥ pakṣādavarastvakiṃcitkaraḥ |
160.172
snigdha ityādi snigdhādiguṇaḥ sannidamidaṃ kuryāt | śītādibhirupaskṛtāśayaḥ saṃskṛtakoṣṭhaḥ | tasya laśunasyottaṃsaiḥ śekhavairavataṃsaiḥ karṇapūraiścārcitāḥ kalpitā maṇḍitā anucarā ajiraṃ ca yasya pradhoktaḥ sa tathāktaḥ | tasya laśunasya himavaddeśajān śakadeśajāṃśca vasantagṛhītān kandānapanītatvacaḥ kṛtvā madirādibhistibhayedabhiṣṇuyāt | subodham | surūḍhā sujātā | anyasyeti madirāśiṣṭasya | tribhāgeneti sambadhyate | tatkāla eva vā yuktaṃ na tu rātrau timitam | yuktyā mātrayā ālocya tailādibhiḥ pṛthagyuktam | kevalameva vā rasaṃ svarasam | gaṇḍūṣamātraṃ sūtroktalakṣaṇam | śeṣamiti pṛthaksthāpitāt | vidāharakṣārthaṃ ca śītānulepanaḥ san muktākarpūramālikāḥ sāmbukaṇikāḥ ambukaṇikābhiryuktā dhārayet |
160.173
enaṃ ca laśunaprayoginaṃ cārugātryo manoharāṅgalatikāḥ striyo gāḍhaṃ niviḍaṃ pariṣvajeran | kimbhūtā ityāha | mṛṇālīrdadhānāḥ | kimbhūtā mṛṇālīḥ sahimaṃ tuṣārayuktaṃ yat salilaṃ tat garbhe yāsāṃ tāstathoktāḥ | anyacca candravat śubhrāḥ śaśivadhavalāḥ evambhūtā mṛṇālīḥ dadhatyaḥ kuvalayamālāśca dadhatyaḥ lolāścaṃcalā hārayaṣṭīrmuktālatāḥ stanataṭaviniviṣṭā dadhatyaḥ |
160.174
dayitāḥ kāntā nalinīdalavātādinā laśunasvedakṛtaṃ klamaṃ hareyuḥ | jalādrau sajalapaṭaḥ |
160.175
anyenayuktasyāsya laśunarasasya parā mātrā kuḍavaḥ | kevalasyāsya kuḍavārddham | tasya ca sambandhino majjaḥ piṣṭasya parā mātrā palam | taṃ ca sabhaktaṃ śaliyat athavā bhaktāt pūrvam |
160.176
atastaṃ rasaṃ tvarito na yuñjyādyatastasya laśunasya rasognikalpaḥ tīkṣṇaḥ mṛdunā caujasā sahasaiva yujyamānastadguṇānupamardayan dāhādīn kuryāt |
160.177
tasmiṃśca jīrṇe purāṇaśālyodanaṃ śaṅkhādivacchuklaṃ yūṣādīnāmanyatamena bhuñjīta | dhanvacāriṇo jāṅgalāḥ |
160.179
yaśca dīptāgniḥ sa sarpirmaṇḍopasecanānaviśeṣaṇān maṇḍakān khādet | upasecanaṃ śuktavatnāśanam | akhaṇḍamaṇḍalaḥ paripūrṇo yo'sāvindustadbhābhāṃstatsadṛśān iṇḍarīṇāṃ khaṇḍaiśśakalairmaṇḍitāna bhūṣitāna tathā saukarakairvastrairyutāna kimbhūtairvastrairityāha kaṇḍanotkṛtena piṣṭakācūrṇena dhavalaiḥ rājikādisamparkeṇa vinivarttitagauravaiśca |
160.180
atra caikameva madyaṃ pibennānekama | tattu madyaṃ tṛṭprabandhe sati jalānvitaṃ pibet | kimbhūtaṃ madyamityāha gandhena saurabheṇa mattā raṇanto'layo yasmiṃstattathoktama priyāvaktrendunā ca pratibimbitena bodhitaṃ paripūritaśakti |
160.181
yastvamadyapaḥ sa evaṃguṇameva phalāmbvādikaṃ pibet | parisiktikā tanu peyā |
160.182
tatkalka mityādi subodham | tadvat ghṛtavat vasayā samaṃ vāśnīyāt | [ tadvadvā payasā samam | iti ca pāṭhaḥ | ]
160.184
akṣuṇṇāmityādi subodham | kando laśunakandastasyatulā palaśataṃ tām | dhautakṣuṇṇāditi tilaviśeṣaṇam | prage prage prātaḥ prātaḥ | rasāyanā guṇā dīrghāyuṣvyādayaḥ |
rasonkalkaḥ sahaśenājenarpiṣā saha ṣaṇmāsamurvyāṃ bhūmau nikhātastato'bhyaṅgādipu yojito manovikārān viṣamajvaraṃ ca nihanti |
160.185
athavā samatailaṃ maśuktaṃ śuktenayutaṃ vā laśunaṃ saṃvatsaraṃ yavarāśau sthitaṃ khādan puruṣo ghṛtamāṃsottarāśinaḥsan vātarogān jayet |
160.187
tailādikaṃ ghṛtabhājane nihitaṃ dve same saṃvatsarau yavamadhye sthitaṃ guṇaiḥ pūrvasmādrasāyanādadhikam |
160.192
dvipañcamūletyādi vyākhyāgamam |
160.193
tatkandetyādi laśunakandasya rame tatkalkaṃ ghṛtaṃ tailaṃ ca pacet tacca yathāsātmyaṃ dāruṇena balavatānilena pīḍito naraḥ śīlayet |
160.194
athavā navanītasamāṃśaṃ navanītatulyaṃ tatkalkaṃ laśunakalkamardito khādet |
160.197
vikañcuka iti | athavā sa aṃditī dravyato laghumātrayā tucchamannamaśnan nirmadaṃkān prakāmamadyāt | kiṃbhūtānāha vikañcukaṃ tyaktatvakprājyaṃ prabhūte rasone garne yeṣāṃ tān | saha śūlyena māṃsena ye varttante tathāvidhām̐ nānāprakārā upadaṃśā vaṭakavajipurādayo yeṣāṃ tān | tathā ghṛtena ca śuktena ca yuktān | kenāṃyādityāha | vyañjanaiḥ | kiṃ bhūtairityāha | kustumbaryādīnāṃ ślakṣṇena rajasāvakīrṇaiḥ | tathā rasonasya kandādibhiścitraiḥ | naikaina madhurādinā rasenānuyātairyuktaiḥ | tatkandaddhetyādi | kaphādyāśaṅkī tatkandasiddhān tasya laśunasya kandena siddhān yūṣādīn kramaśaḥ pivet | yūṣaṃ kaphe kṣīraṃ pitte rasaṃ vāta iti kramārthaḥ | tāṃśca yūṣādīn kaphādiṣu yathāsvarauṣadhaiḥ sādhitān |
160.200
kṛśādiṣvaśvagandhādīnāṃ cūrṇādinā rasonaṃ laśunaṃ khādet | vyākhyāsamam | māṃsādamāṃsetyādi | māṃsādānāṃ siṃhavyāghrādīnāṃ māṃsaiḥ sahopayuktaṃ rasonaṃ yakṣmāṇaṃ hanti | evamagrepi hantīti sarvai rogaiḥ sambadhyate | annasvarūpavijñānāllaśunasya guṇānupalabhya tato yathāyathaṃ taṃ taṃ gadaṃ kilāsādikaṃ prati prayogosya laśunasya kāryaḥ |
160.203
laśuna iti | laśunasvarasāt dvātriṃśat | tilatailāt dvau | kiṇvādaṣṭau | piṣṭādyavāt ṣaṭ | prasthān | meṣaśṛṅgībhavāt sarpadaṃṣṭrīsambhṛtāt kvāthāt pūtācchītācca droṇaṃ caikadhyaṃ kṛtvā śuddhe dṛḍhe ca snehapātre nikṣipet pakṣāt parataḥ krameṇa śālipiṣṭaprasthacatuṣṭayaṃ dadyāt | subodham |
160.204
trīṇi laṅghanāni dhenuṃ gāṃ kārayitvā nityaṃ laśunaṃ khādayet | tatastasyāḥ kṣīrādikaṃ brāhmaṇasyāpi śasyata ityācāryasya deśasiddhāḥ kāśmīrkāḥ | vayametanna vidmaḥ |
160.205
pittāvṛtaṃ raktāvṛtaṃ ca vātaṃ varjayitvā'nyasminnāvṛte vāyau śuddhe vā vāyau laśunātparaṃ dravyaṃ na vidyate |
160.206
sukhātmanāmityādi vyākhyāsamam | uddhavau nāma vṛṣṇīnāṃ vaṃśajaḥ |
160.207
atra ca laśunaprayoge āmāmbupānādi necchet |
160.208
snehakalpaḥ snehaprayogaḥ snehasaṃyogādityādi sneha - yuktaprayoge hetuḥ | sa iti laśunaḥ |
160.209
pitta ityādi | ante laśunaprayogasyāvasāne | evamiti virecanāntenānantaroktena |
160.210
ambvāditriyasya māṃsādidviḍdviṣaścājīrṇecātitikṣo• styaktumaniychataḥ puṃso rasono dhruvaṃ vyāpade bhavati |
160.211
sa laśunaḥ sarvathā pāṇḍvādiṣu varjanīyaḥ |
160.212
eṣa rasonaḥ śīlitaḥ san samamevaikakālameva vaheraḥ śarīrasya ca durāpaṃ balaṃ karoti | yaśca | strī vā puruṣo vā vāgādyāḍhyaṃ sutaṃ prāptumicchati tasma bījaviśuddhiṃ karoti |
160.213
yaḥ puruṣo rasone laśunaṃ amṛtakaṇasamutthatvādikhabhāvaṃ rasone vilavaṇapañcarasamanantaroktena prakāreṇa vidhinā yuktaṃ śītakāle sadaiva khādet sa varṣaśatajīvitvādiyukto jarāntaṃ nayati | strīsahāyaśabdena vṛṣatvamuktam | iti laśunakalpaḥ |
160.214
rasonānantaramiti| vāyoḥ palāṇḍuḥ paramauṣadhaṃ rasonānantaraṃ laśunasamam | yatra palāṇḍau śākādhipateḥ śakanāyakasya jīvitaṃ sākṣādiva sthitam |
160.215
yasya palāṇḍorupayogena hetunā śakāṅganānāṃ kapolakāntyā vijitaḥ śaśāṅko nirvideva pratidinaṃ rasātalaṃ gacchati | kimbhūtānāmāha | lāvaṇyasārādivinirmitānām |
160.216
yasya ca palāṇḍorabhyāsādyantraṇāhetunodvegena muktaiḥ puruṣaiḥ snigdhāṅgatvādi yathāpyate tathā dhārītyāyurdīrghaṃ sukhaṃ cāpyate |
160.217
na kevalaṃ ca pṛthakprayogena yāvadāhārepyayaṃ palāṇḍurdīrgharātraṃ cirakālaṃ sevito balyatvāda Sutherland guṇo bhavati | sa ca mehināṃ taistaiścikitsitoktairyaugairyojitaḥ saṃstāṃstān mehasahajānātānaṅgān rogānucchinatti nāśayati |
160.218
palāṇḍurasasya tu prayoge ca bhojanasya ca vidhānaṃ laśunavat | etaducyate bījapūrasvarasādyanupaḥ san rasaṃ rasonavaditi |
160.222
asya ca palāṇḍornālaṃ ca bījaṃ ca maṇḍakairāttamūrtiṃ gṛhītaśarīramaśnīyāditisambadhyate | yavādīnāṃ ca bahuvidhairvikāraiḥ kalpitān bhakṣyān kāmbālikādīṃśca bhojanopayoginaḥ kharjūrādyanyatamakṛtapānānupaḥ sabhyasyet | marakatamaṇinīlamiti nālaviśeṣaṇam | pariṇataśaśigauramiti supiṣṭabījaviśeṣaṇam | surasasumukhau haritakaviśeṣau | prājyamāṃsamiti saśuktamiti cobhayaviśeṣaṇam | mudgādikaṃ maṇḍakaviśeṣaṇam | anyacca kimbhūtaṃ nālaṃ bījaṃ cetyāha | bahuśonekavāraṃ śubhraiḥ śuklaiścandrakhaṇḍopamairdhārikādibhiḥ śobhitam | te ca dhārikādayaḥ śuklatvāt kṣīrodasya dugdhasindhoravayavā iveti pratibhāsante | dhārikā nāṣādibhirdadhimiśraiḥ kṛtāḥ sacchidrāḥ vaṭakāḥ vallāḥ śimbījayavādīnāṃ bahuvidhairvikārairyaṃ kalpitā bhakṣyāstāḥ | kāmbālikādayaḥ sūtroktalakṣaṇāḥ | phalasāro dadhitthaḥ | paṭvādiguṇagandhānityādi kāmbālikādiviśeṣaṇam dhavalākṣekena palāṇḍunā dhavalaḥ śuklo bahulaśca raso yeṣām | kharjūrādibhiḥ kṛtāḥ pānāstathoktāḥ |
160.223
tasya ca palāṇḍo rasaṃ rasonavat rasonarasāmeva pītvā kṣīṇaśakrudrudhiropi sannamalaraktadhāturapi balādīni labhate | iti palāṇḍukalpaḥ |
160.224
purā kasmiṃścit kālānśe surāsuraiḥ kṣīrasamudrasya manthane yemṛtasya vipruṣastaṭān gatāstebhyaḥ kukkuṭī babhūva kiletyāgamadarśanīya | yayā kukkuṭyopabhuktayādya kalau mānuṣā devatvaṃ vrajantīveti |
160.225
asyā lakṣaṇaṃ kukkuṭāṇḍanibhaiḥ kandairityādināḥ | kaṭukapicchilairiti kandaviśeṣaṇam | snigdhairityādi tacchadānāṃ viśeṣaṇam | kaṭukaḥ kṣāraḥ |
160.226
sā ca kukkuṭī sakalarogaharāpi satī viśeṣato' nilāmayaṃ jayati ca | na kasmiṃścedāpi tu dāruṇamapi | na ca kevalaṃ gudajādināśinī api tu vapuṣaḥ parāmutkṛṣṭtāṃ sthiratāṃ janayati |
160.229
kuṭīṃ praviśyeti vātātapaniṣedhaḥ | śeṣaṃ vyākhyāsamam | tatra ca dhāroṣṇaṃ payonupānamiṣṭamathavāsmodakam | daśāhaṃ tu tanmātravṛttirbhavetsyāḥ kandānyeva bhuñjīta natvannādikamiti | tatonantaraṃ viṃśatyahaṃ svādannabhugapramādī ca syāt | pratiṣiddhānāṃ sevā pramādaḥ | anenaṃ jatrūrdhvavātādīn jitvā valīpalitanirmuktatvādiyukto varṣaśatadvayaṃ jīvet |
160.231
āpūryamāṇacandrāyāṃ pratipadi kukkuṭyā ekaṃ kandaṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ prāgbhaktaṃ bhojanaprārambhe bhakṣayet | tataḥ pratyahamekaikaṃ kandaṃ varddhayet annaṃ ca pratyahameva hrāsayet | etasyānantaraṃ pathyaṃ bhuñjīta ṛṣimṛnivṛttiḥ sanniti pakṣaṃ candravadvṛddhiḥ| pakṣakṣaye n kandaṃ bhakṣayan kṣīrādīnāmanyatamaṃ pītvā sthitiṃ kalpayet nānnaṃ bhuñjītetyarthaḥ | evaṃ māsaṃ prāśya nakhādibhiḥ pūrvaṃ śīrṇaiḥ paścādutthitairyuktaḥ kāntimān dhṛtyādibhūṣito'bdaśatatrayaṃ jīvati |
160.232
kukkuṭīkandacūrṇaṃ kṣīreṇa pibaṃstasya ca pariṇatau lavaṇasnehavihīnāṃ yavāgūṃ pibet | evaṃ ca māsaṃ kurvan puruṣo dṛḍhayā dṛṣṭyā yuktaḥ śaradviśataṃ jīvet !
160.233
tadrajaḥ kukkuṭīkandādrajaḥ kṣaudraghṛtābhyāṃ yuktaṃ māsaprayogāt pathyabhujaḥ puruṣasya timiraṃ jayet | kukkuṭīkandatrayaṃ ghṛte bhṛṣṭaṃ bharjitaṃ bhakṣitaṃ sadaśrataḥ pūrṇe bhojanaṃ kurvataścaśabdānmāsaprayogādvātān jayet |
160.234
kukkuṭīkandasūkṣmacūrṇena godhūmacūrṇetribhāgena kṣīreṇa ca kṛtān ghṛtapūrānāntravṛddhiharān khādet |
160.235
trīn kukkuṭīkandakāna ghṛtabhṛṣṭān niśi bhakṣayatā puruṣeṇa dhātrīphalāmbu masitaṃ chāgalīpayo vā peyam | kimarthamityāha | dṛgāmayajayāya | na kevalaṃ caiṣa evāsya rasāyanaprayogo yāvat sā kukkuṭī rogopaśamamātraphalārthibhiḥ puruṣaiḥ kāmamicchayā niṣevitavyā |
160.236
kṣīrānvitetyādilakṣaṇā yā oṣadhiḥ sā kañcukīti boddhavyā| sapta vā aṣṭau vā patrāṇi yasyāḥ sā tathoktā abdaśabdānmevastāṃstatān pallavāna vibharti | vareṇyā śreṣṭhā |
160.240
āṣāḍha iti śītalapradeśe sthitamaṅguṣṭhaparvadvayasaṃ aṅguṣṭhaparvapramāṇaṃ yasya so'ṅguṣṭhaparvadvayasaḥ taṃ | pramāṇe dvayasacpratyayaḥ | tatkandaṃ kañcukīkandaṃ āṣāḍhe kārttike vā māsyāttaṃ gṛhītaṃ kṣīrapalāṣṭakeṣṭapalike kṣīre piṣṭaṃ tatastaṃ ca kandaṃ kuṭīpraveśaḥ pītvānu kṣīrameva pibet | asmiṃśca jīrṇepi kṣīraṃ pibet peyāṃ vā ghṛtabharjitattvādiyuktām | himaṃ jalaṃ na spṛśet | ekenetyādinā saptarātreṣu krameṇa guṇātiśayo vyākhyāsamaḥ |
160.241
kañcukīkandacūrṇasya svarasabhāvitasya karṣaṃ khaṇḍapalaṃ ceti gokṣīrāṣṭapalena pītaṃ nakhakeśasthitānapi sarvāmayāna hanti |
160.242
tasyā kañcukyāścūrṇaṃ bhāvanayā pītakañcukīsvarasaṃ madhughṛtābhyāmanvitaṃ hitāśī puruṣaḥ saptāhaṃ khādan tvagdoṣāṃstimiṃra ca jayet |
160.245
viḍaṅgādīnāṃ saptānāṃ cūrṇāṃ mākṣikeṇaikaviṃśatidinaṃ saṃyatendriyeṇa satā līḍhaḥ kācatimire śirorogāṃśca nāśayati medhāṃ janayati tvagdoṣeṇa ca suptagātraṃ bodhayati | nāmnā saptāmṛtaḥ sarvavyādhiharaśca |
160.247
kañcukījātadadhno navanītaprayogaḥ | subodhaḥ | ṣoḍaśavarṣeṇa yūnā samakāntiḥsan deva ivorjayāyukta pañcaśatavarṣāṇi jīvati |
160.250
pacet palānityādinā martyāmṛtaṃ nāma ghṛtaṃ subodham | śaṅkhapuṣpyādibhiḥ palāṃśikaiḥ padmakiñjalkāt tripalena yuktairiti sambandhaḥ | atra ca hima iti śītībhū mahiṣākṣo gugguluḥ |
160.256
aṣṭau palānītyādinā somāmṛtaṃ nāma ghṛtaṃ bhavati | yat somaḥ śaśāṅkaḥ purā pītvā adyāpi rājate | ativīryamutkṛṣṭaguṇaṃ cedamupayujya naraḥ suvāktvādiyukto bhavati grahādibhiścāpradhṛṣyo vijitajarājvaraḥ san varṣaśatadvayaṃ jīvati | jvarā vyādhayaḥ | triphalāyāḥ pratyekaṃ palacatuṣṭayam | iti kañcukīkalpaḥ |
160.257
purā pūrvaṃ kasmiṃścit kāle dānavendrairvijitān surān bhraṣṭakāntyādīn dṛṣṭvā viṣṇurbalādipradaṃ guggulamamṛtaṃ kilāsṛjat kiletyāgame |
160.258
ata uktārddhetoḥ suragaṇā divaukasodyāpyavicchedaṃ varāgarvādṝn dhūpamukhyān hitvā tyaktvā yasya gugguloḥ śikhāṃ dhūmalekhāṃ pibanto nirdahyamānaśarīrā api paraṃ prasādaṃ dadhati dhārayanti |
160.259
sa iti gugguluḥ | yogavāhī yogenaiva sa prayujyate yadi tarhi svaguṇānajahat tasya guṇān gṛhṇāti | śivaḥ śreyaskaraḥ | sarvebhyo hitaḥ sārvaḥ | subodham | jarādīnāṃ hantā | agnyādīnāṃ karttā |
160.261
sa ca mahiṣākṣo gugguluḥ śreṣṭhaḥ yo dāha utkaṭagandhaḥ snigdhādirūpaśca | vyākhyātasamam | asya ca guggulostulā palaśataṃ paraṃ prayogaḥ | ata ūnopi doṣādyapekṣayā | pratyahaṃ ca palādadhikaṃ naiva pibet |
160.263
bhagavānivyādinā ślokadvayenātreyamunigītaḥ karmasiddhikṛdeya gugguluprayogamantraḥ subodhaḥ |
160.265
sa ca guggulurmahataḥ pañcamūlasya vā laghīyaso hrasvasya vā kvāthenoṣṇāmbunā vā masvādīnāmanyatamena vā vacādergaṇasya salilena kvāthena vā hitabhojinā śīlitaḥ sarvān vātakaphena kṛtānāmayān vyādhīn hanti |
160.266
varaṇādestugaṇasya salilena śīlito bādhiryādīn vidradhyantānāmayān hanti antaśabdo gulmībadradhībhyāṃ sambadhyate |
160.267
aśvagandhāyāḥ kvāthena jīvanīyagaṇasya vā kvāthena yukto guggulurvātapittāntarogeṣviṣyate bṛṃhaṇārthini ca puruṣa iṣyate |
160.268
eṣa guggulurutpalādijanmanā kvāthena padmakādigaṇasya kvāthena vā yukto vātapittaṃ nihanti |
160.269
cavyāditrayasya vā yavānyādīnāṃ vā kvāthena yukto gugguluḥ kaphavātajit |
160.270
tryūṣaṇādīnāṃ samānāṃ navasaṃkhyānāmeko bhāgaḥ | dvitīyo guggulorityetat bhakṣayan puruṣo balavatopi kaphādijān vikārānnāśru hanti |
160.272
paṭolādīnāṃ pṛthagbhāgaiḥ kvāthairyukto gugguluḥ pathyaparasya puṃso ghorān kaphapittarogān hanti | śophādīn pāṇḍutāntān rogān viśeṣāddhanti | doṣaśabdo rogaparyāyaḥ śukrāditrayeṇa sambadhyate |
160.273
paṭolanimbayoḥ kvāthena piṣṭastulyarasāñjano gugguluḥ galarogādikaṃ prakarṣeṇa nudati |
160.274
śilājatunā samo gugguluḥ payasā kṣīreṇa pīto'ti balaṃ vātaśoṇitaṃ kṣīrānnaśanaśīlinaḥ puṃso nivarttayati |
160.275
māṃsarasena yukto guggulurvātāpahaḥ | payasā kṣīreṇa pittāpahaḥ | mūtreṇa kaphāpahaḥ | brāhmādīnāṃ pṛthagrasairyukto medhādikṛt ādiśabdena smṛtyādīnāṃ grahaṇam |
160.276
māgadhikādibhiścaturbhirbilvabhṛtaiḥ pratyekaṃ palapramāṇaistriphalāyāśca pratyekaṃ dvipalairanaiśca sarvaiḥ sadṛśena samena daśapalena guggulunā samairyuktaistairnataśca kṣaudradrutaiḥ sakalāmayānāṃ nāśo bhavati |
160.277
asya ca prakṛtasya guggulo palaśataṃ yaḥ puruṣo niyato niyatendriyaḥ yatirbrahmacārī ca pibet tasyā'kālamṛtyorvyādherjarasaśca bhayaṃ na bhavati |
160.278
sarveṣu ca vyādhiṣu svaiḥ svaiścikitsitanirdiṣṭairvyādhināśanaiḥ saha gugguluṃ kalpayet |
160.279
asya ca guggulorvakṣyamāṇaṃ śilājatuvidhānamapi sarvamiṣyate śilājatuvat sopi yoktavya ityarthaḥ |
160.280
sa ca gugguluḥ svabhāvena guṇanidhirapyupakāranidhānamapyatimātropayuktaḥ sannutimirādikaṃ gadaṃ kuryāt | yatosya timirādikaraṇaśaktirvidyate | tatomīṣu timirādiṣu rogeṣu puruṣo rajanicaraniṣedhī na syāt | rajanicaro gugguluḥ | klīvatā strīgamanāśaktatvam| śamalaśithilabhāvo drutapurīṣatvam | sarvāmayeṣūktopyeṣu niṣedhaḥ | iti guggulukalpaḥ |
160.281
grīṣmākhya ṛtau girayaḥ parvatāḥ arkeṇa bhagavatā gabhāstimālinā taptāḥ santo jatutulyaṃ yadvamantyudgiranti tacchilājatūcyate| kiṃ te vamantītyāha | hemādiṣaḍdhāturasaṃ hemādīnāṃ suvarṇarūpyatāmratrapusīsaśastrākhyānāṃ ṣaṇṇāṃ dhātūnāṃ rasaṃ tacca yathāsvaṃ dhātubalaireva vijñāyate |
160.282
tacca sarvaṃ śilājatu sarvadoṣapraśamanaṃ sarvarogavināśanaṃ ca | yasya ca hemādidhātoḥ śilābhyo yajjātaṃ tattadguṇam |
160.284
sarvaṃ ca tiktādiguṇam | teṣu madhye lauhaṃ praśastam | gomūtragandhittvādiguṇaṃ ca śilājatu śreṣṭhamiti vidyāt | viśarkaraṃ vigataśilācūrṇam |
160.290
rāsnetyādi | tacca śilājatu sarvadoṣarogaghnamapi rāsnādikvāthena bhāvitaṃ viśeṣeṇa vātarogaghnaṃ bhavati | drākṣādikvāthena bhāvitaṃ pittāmaye sutarāṃ śastam | kaphāmaye pañcakolasahitānāṃ kṛmijidvaṅgādīnāṃ kvāthena bhāvyam | mukhyapañcamūlaṃ mahat | guḍūcyādisahitānāṃ laghupañcamūlādīnāṃ rasena kvāthena pittānilagadeṣu bhāvyam| rajanyādiyuktānāṃ ghanādīnāṃ kvāthena vātakaphajeṣu vyādhiṣu | trāyantyādisahitānāṃ pāṭhādīnāṃ kvāthena pittakaphajeṣu |
160.292
etāṃśca pṛthagdoṣoktān saṃsargeoktāṃśca yogān sannipāte'pi doṣabalāpekṣayā vikalpya yuñjīta | vividhagaṇasaṅgrahādhyāyoktaiśca jīvanīyādibhirgaṇaiḥ sveṣusveṣveva viṣayeṣu | gireḥsāraṃ śilājatu | kathaṃ yuñjītetyāha | vyādhisātmyaṃ vyādhitasātmyaṃ ca samanusarannanugacchan | tacca yadā bhāvyaṃ tadāyaspātraṃ eva | tacca prathamameva kevalena jalena dhautaṃ śuṣkaṃ ca kvāthaistato bhāvyam |
160.294
samagirijamityādinā bhāvanāvidhānam | yāvadeva śilājatu bhāvyaṃ tāvadevauṣadhaṃ palamānenāṣṭaguṇite toye niṣkvāthyam | aṣṭāṃśe tasmin niryūhe kvāthe pūte uṣṇe girijaṃ prakṣipet | tacca śilājatukvāthena samarasatāmekatvaṃ prāptamanu ca śuṣkaṃ punaranenaivavidhānena bhāvanārasaṃ prakṣipet | evametenaprakāreṇa svaissvairyathoktaiḥ pratyekaṃ kaṣāyaiḥ saptavārān bhāvayet |
160.297
athetyādinā upayogakramaḥ | ādāveva snigdhasyānantaraṃ kṛtaśodhanasya tiktakaiḥ sūyoktāairauṣadhaiḥ sādhitaṃ ghṛtaṃ tryahaṃ yuñjīta | tatogantaraṃ phalatrayādīnāṃ yathālābhamekaikasya yūṣeṇa kvāthena yuktaṃ girijaṃ krameṇa tryahaṃ yuñjīta | evaṃ dvādaśāhāni saṃskāraḥ | tatonantaraṃ tasya śilājatuno yogaṃ svasthānuraviśeṣavaśena kālamapekṣya prayojayet | evametenaiva krameṇa śilājaṃ dehasyātyupakārakaṃ bhavati | samastāṃśca rasāyanaguṇān kurute | vyāpadaśca mahasā na kurute |
160.298
tasya śilājasya hīnādiviśeṣeṇa triprakāro yogo mata ācāryāṇām | eko hīnaḥ dvitīyo madhyamaḥ tṛtīya uttamaḥ evaṃ hīnādiviśeṣeṇa | mātrāviśeṣeṇa pratyekaṃ trividhaṃ karṣamarddhapalaṃ palamiti | atraikasaptāṃhaṃ hīno yogaḥ | trisaptāṃhaṃ madhyamaḥ | saptasaptāhamattama iti kramārthaḥ | tathaiva karṣo hīnayogaḥ | arddhapalaṃ madhyamaḥ | palamuttama iti |
160.300
saṃskṛtamiti | saṃskṛte snehādibhirdehe yathādoṣamauṣadhaiḥ saṃskṛtaṃ śilājaṃ tāmrādibhirdhātubhiḥ pṛthagyathāyogaṃ miśritairvā caturbhirvā yuktaṃ kṣīreṇa cāloḍitaṃ prayuktaṃ rasāyanaṃ phalaṃ dīrghāāyuṣvādikaṃ jīrṇe hitaṃ mitaṃ ca bhojanaṃ kurvataḥ śīghraṃ kuryādaśeṣāṃśca rogān hanyāt |
160.302
vyāyāma ityādi | atra ca vyāyāmādikamaśeṣaṃ prayogātparato dviguṇamapi kālaṃ parivarjayedapiśabdāt prayoge'pi kulatthādikaṃ ca sadā prayogāt prabhṛti yāvajjīvaṃ tyajet | tathaiva ca māhendrādikamudakaṃ pivet | māhendramāntarikṣam |
160.304
jvarītyādeḥ śilājaṃ pibeditisambandhaḥ | vyākhyāsamam | mustāparpaṭakādi yajjvikitsita uktaṃ tasya kvāthena | raktī raktapittena pravṛttaraktaḥ | kravyabhujo māṃsāśinaḥ prāṇinasteṣāṃ rasaiḥ śoṣī rājayakṣmī | paryākulamekarūpaṃ buddhiḥ satvaṃ ca yasya saḥ kṣīreṇa | satvaṃ manaḥ| pāṇḍvāmayāditraye mahiṣīmūtreṇa |
160.305
aśmetyādibhirhantītisambandhaḥ | yathāmayamiti rogasvarūpānatikrameṇa |
160.306
śailajādikaṃ sarvaṃ kṣaudreṇa sahitaṃ yo niṣevate tasmiṃśca jīrṇe kṣīraudanāśī ca bhavati sa rājayakṣmaṇā na bādhyate |
160.308
sāragaṇo'sanādisārāstaiḥ subhāvitācchilodbhavāt tulāṃ palaśataṃ sārāmbunaiva pītvā śāliṃ jāṅgalajai rasairbhuñjānaḥ puruṣo madhumehārthya rogasaṅkaramantakaṃ vyapohya nāśayitvā vapurādibhirupato'nāmayaśca san varṣaśataṃ jīvati |
160.325
śilāhvādityādinā śivā guṭikā| ṣoḍaśapalaṃ śilāhvāt triphalādīnāṃ ṣaṇṇāṃ ṣaṭsva kvātheṣu krameṇa tatraikaikatra kvāthe tristrirbhāvayet | bhāvanākvāthasya cehya vidhānamuktam | tena triphalādiṣaṭkānyatamadravyaṃ śilājatu samatvāt ṣoḍaśapalaṃ kāryam | tatra cāṣṭaguṇaṃ jalaṃ datvā kathitenāṣṭāṃśāvaśiṣṭena tena samaṃ śilājatu bhāvyam | tadanantarameva ca gomūtreṇaivaṃ vārān bhāvayet | anantaraṃ ca kṣīre sakṛdekavāraṃ bhāvayet | mūtraṃ kṣīraṃ ca kvāthavacchilājatusamameva vijñeyam | evaṃ krameṇa triphalādyaṣṭakārthārgatakramo vyākhyātaḥ | evaṃ dvāviṃśativārān bhāvayet | tataḥ punaḥ saptavārān bhāvayet kenetyāha kākolyādikvāthena | kharanāde karkaṭaśṛṃgī śrāvaṇī cātrādhike paṭhite | kākoliyugmaṃ kākolī kṣīrakākolī ca | tṛṇaṃ mustam, śvahi śritrakaḥ, medāyugmaṃ medā, mahāmedā ca| tehi prasiddhe| jīvakadvayaṃ jīvantī, jīvakaṃ ca | nikumbho dantī | vidārīyugmaṃ vidārī, kṣīravidārī ca | vīrā svanāmikā, (mahāśatāvarī) varī śatāvarī, madhukaphalā drākṣā, aṃśumatīdvayaṃ sālaparṇī, pṛśniparṇī ca | itthamanenaprakāreṇa bhāvitaṃ girijaṃ karkaṭaśṛṃgyādibhiḥ pañcabhiḥ pratyekaṃ dvipalairyuktyāyogaṃ nayet | atra kharanāde puṣkaramūlamapi paṭhitam | tālīsapatrakuḍavādīṃśca yuktyāditi sambadhyate | kṣīraśukrā tvakkṣīryāretra palaṃ karṣadvayaṃ ca | yayoḥ palānyuktāni kharanāde pañca | tailādibhiśca dvipalādviguṇābhiryuñjyāt | dvipalāderdviguṇatvam | evaṃ ca tailādīnāṃ dvandvāt trīliṅgaiḥ sāmānādhikaraṇyaṃ syāt | tena tailaṃ dvipalaṃ tato dviguṇaṃ ghṛtaṃ catvāripalāni | tato dviguṇaṃ kṣaudramaṣṭaupalāni | tato dviguṇā śarkarā ṣoḍaśapalāni | tatonantaramakṣamasāḥ kārṣikā guṭikāḥ kāryāḥ | tāsāṃ guṭikānāṃ madhyāt pratidinamekāṃ guṭikāṃ khādet | atra ca guṭikāyāṃ doṣādyapekṣaṃ kṣārādīnāmanyatamamanupānāmiṣṭam | atra ca lavaṇaṃ yūṣādibhirarthāt kaphādiṣu bhojyaṃ tasmiṃśca jīrṇe | ajīrṇe varjyamityarthaḥ | piśitaniryūho māṃlarasaḥ | eṣa eva kramaḥ saptāhamātraṃ vidheyaḥ mātraśabdena doṣādyapekṣamādhikyamapi pradarśayati | parataśca saptāhādicchayā kramāt sarvānnīno bhavet na tu tvarayā | eṣā ca guṭikā prāgbhaktamapyuttarabhaktamapi na virudhyate | nirapāyā asyāmupayujyamānāyāmapāyo nāśaṅkyate | eṣā ca parihārasukhā yantraṇānanvitetyarthaḥ | eṣācopayojitā satī prabalamapi vātaśoṇitamūrustambhādikaṃ ca jayati | doṣaśabdena rogaparyāyeṇa bhagādīnāṃ sambandhaḥ | mukhādigadāṃśca tāṃstāniti svasvādhyāyanirdiṣṭān | iyaṃ ca guṭikā nāmnā śivā pāpmānamalakṣmīṃ ca śamayet vṛṣyādisvarūpā ca | vaktrasthā vivāde jayaṃ ca kurute | eṣā ca jitakhalasthādikā martī śaradāṃ saṃvatsarāṇāṃ śatadvayaṃ puruṣaṃ sukhaṃ jīvayati | asyāśca varṣadvayaprayogāt puruṣo varṣaśatacatuṣṭayaṃ jīvet |
160.326
śilājatūpasaṃhriyate | bhuvi sa rogaḥ sādhyarūpaḥ sādhyasvabhāvo nāsti | yaṃ rogamaśmajaṃ jatu prasahyākramya na jayet | tannāśmajaṃ jatu kāle yogyaiśca yogairvidhivacchāstravidhinā prayuktaṃ svasthasya ca nīrogasyāpi vipulāmūrjī dadhāti |
160.327
kamapyadhikṛtyocyate | tvaṃ yadi jarādivarjitāṃ suciraṃ bahukālaṃ jīvitasantatimāyuṣaḥ samūhamicchasi tarhi palaśataṃ girijādupayojaya | kimbhūtādāha | amaramandirasambhavāt amarāṇāṃ devānāṃ yanmandiraṃ vāsaveśma yo mandaraḥ mukhyo giriḥ tatra sambhavo yasya tasmāt |
160.328
yaḥ puruṣaḥ śailajātāt girināddaśaguṇaṃ sahastraṃ ladhvādibhojī varjanīyāṃśca varjayannupayuṅkte sa puruṣo vyādhisamūhān vidhamati nāśayati | āyuṣaścāntaṃ nekṣate na paśyati | kimbhūtān gadaughānāha satatamasuṣaktān ajayyatvādansubaddhān vaidyavṛndairvarjitāṃśca |
160.329
purā amṛtamathane manthanagirermandarasya śramasvedo'mṛtena yuktaḥ prathamamudbhūva yo'mṛtavān gireḥ svedaḥ sa evātmabhuvā brahmaṇā lokahitāya śilājarūpeṇa śaileṣu himavadādiṣu nyastaḥ | iti śilājatulpaḥ |
160.332
suvarṇaśailaprabhavaḥ kāñcano rasastāpyādiṣu deśeṣu viṣṇunā nirmitaḥ | tāpī madhyadeśaprasiddhā tadvāṃ sūryāṃśubhiḥ santaptaḥ sa mādhava vaiśākhe māsi dṛśyate | sa ca dvividhaḥ ekaḥ kāñcanāmāso madhuraśca | dvitīyo rajatasannibho'mlaśca | ubhayopi kiñcit kaṣāyarasaḥ kaṭuko laghuśca | śilājatuvacca tāpye'pi kulatthādīn parityajedvarjayet |
160.333
yaśca taṃ niṣevate sa jarasā nābhibhūyate nāpi pannagādibhiḥ |
160.334
sodaśvitka ityādi | vyākhyāsamam | mākṣikadhātustāpyaḥ |
160.335
akṣādīnāṃ parvataniyaryāmena śilājatunā yutānāmeko bhāgo dvitīyo mākṣikadhātoḥ tanmadhumiśraṃ lihyāt | subodham |
160.336
śuṇṭhyādīnāṃ pañcānāmekaeko bhāgo mākṣikadhātordvau bhāgau kṣaudraṃ kāmamicchayā yojayedityeṣā piṇḍī śreṣṭhā pāṇḍuvikāraśvayathughnī |
160.337
ayaścūrṇādiyuktaṃ mākṣikadhātumavalihānaḥ kṣīrāhāraḥ san mṛtyordvārabhūtaṃ rājayakṣmāṇamacireṇāpohati | ayaścūrṇādīni pañca samāni |
160.338
lohādicūrṇamambuprabhavānāṃ padmānāṃ kesaraṃ madhumātrā mākṣikasya stokaṃ eṣa yoga eṣāṃ samena mitābhāgena vimiśraśrvaśrurādīnāṃ virothaṃ karoti |
160.339
mākṣikadhātuṃ triphalāṃ cetyekasthaṃ kṛtvā miśrīkṛtya bhrāṣṭre paktvā saghṛtaṃ ye puruṣā avalihanti pathyādā santastān vārdhakadoṣā jarādayo na bhajante | yathā mātṛdoṣāstanyanivṛttān bālān sambandhitvābhāvānnabhajante |
First 200 of 254 passages. Read on
Linked texts (1)
- Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit