Pramāṇa · Search · About · API

Ashtangasamgraha 160: atha ekonapañcāśo'dhyāyaḥ

Śaśilekhā 160

Language
Sanskrit

atha ekonapañcāśo'dhyāyaḥ

160.p1

iti nijāgantūnāṃ rogāṇāṃ nirākāṅkṣaṃ cikitsitamuktvā svarūpātiśayaprāptyarthaṃ rasāyanānāmaktaro'tasta dvijñānārthamadhyāya ārabhyate |

160.2

dīrghamāyurityādinā rasāyanānāṃ prayojanamucyate | yasmācchastānāṃ praśastānāṃ rasādīnāmātmano yo lābhopāyastadrasāyanamiti nirvacanam |

160.3

etacca rasāyanaṃ bhiṣajā jitātmanaḥ jitendriyasya puṃsaḥ pūrve vayasi madhye vā snigdhasya srutaraktasya sarveṇa ca prakāreṇa viśuddhasya nirhṛtadoṣasya prayojyam |

160.4

aviśuddha iti | yasmādaviśuddhe śarīre yuktaḥ prayojito rasāyano vidhirmalasaṃsṛṣṭe vastre arpito rāga iva na bhāti |

160.5

snehādisaṃskārahīnasya samyagapi prayuktam | apramādinopi prayuktaṃ rasāyanaṃ na sidhyati | yathā saṃskārahīnasya prayuktamapramādinopi pauruṣaṃ śauryaṃ na sidhyati |

160.6

na kevalaṃ caitadeva yāvat grāmyādāśāstrādṛṣṭādāhārāt sarve ca doṣā bhavanti | keṣāmityāha | amlalavaṇaprabhṛtiniṣeviṇāmityādīnām | viruddhāsātmye sūtrasthāna ukte virūḍhakamaṅkuritaṃ sasyam | viṣameṇānekarūpeṇa vyāyāmena saṅkṣobhitaṃ vapuryeṣāṃ te tathoktāsteṣām | asamañjasamaniyatarūpaṃ yadāhārādikaṃ tasmin ratā ye teṣām |

160.7

ato nimittamasmāt kāraṇādaviśuddho rasaḥ sañjāyate | vidahyata ityādi vyākhyāsamam |

160.8

tato'ntaraṃ sa duṣṭāhārādika evambhūta iti duṣṭarasādidhātuḥ glāyati harṣakṣayamāsādayati sīdati gātrāṇi vināmayati | vyākhyāsamam | tathāvidha upāttamapyanyajanmasañcitamapyāyurna prāpnoti kimutādhikaṃ prāpsyati |

160.9

tasmāditi | yata evaṃ tasmāt buddhimān naro yathoktān grāmyāhārādidoṣānapāsya tyaktvā pūrvopacitān pūrvasañcitān doṣān snehādinā nirvāhya nissārya ca vidhivihitaṃ rasāyanamupaseveta |

160.10

taditi rasāyananiṣevaṇaṃ dvividhaṃ dviprakāram | katham | kuṭīprāveśikaṃ vātātapikaṃ ceti tatra tayormadhye kuṭīprāveśikaṃ vīryādigurutvānmahāphalataraṃ bhavati |

160.12

tasyeti kuṭīpraveśasya vidhirbhavati | prathamameva kṣemasubhikṣādiguṇe grāme nagare vā dṛḍhabhittyādiguṇāṃ kuṭīṃ kārayet | dhārmikāḥ śraddhānā janā nṛpādayaśca yasmin | tathā sulabhā mahauṣadhyādayo yatra | prācyā mudīcyāṃ vā diśi | prāgudakpravaṇe abhimukhe ( pravaṇaḥ kramanimnaḥ ) suvibhakto vihāroddeśaḥ parisaryāpradeśo yatra deśe utsedha aunnatyam | sūkṣmāṇi locanāni gavākṣāṇi yasyām | śamyādivṛkṣaiḥ parigṛhītāmāśritām | aniṣṭendriyārthādīnāmagamyām | aniṣṭā indriyārthā dviṣṭhāḥ śabdādayo viṣayāḥ | sarīsṛpāḥ sarpādayaḥ | vyālāḥ siṃhavyāghrādayaḥ | antāvasāyinaścaṇḍālādayaḥ | tathā sannihitaṃ sadvaidyādikaṃ yasyām |
tasyāmiti kuṭyāṃ rasāyanārthī puruṣaḥ praśaste'hani sadvāsare yathārhaṃ devapūjādikaṃ kṛtvānupraviśet |

160.14

tatra kuṭyāṃ saṃśodhanairvamanādibhiḥ śuddhaḥ muktitvādiyuktaśca rasāyanamārabheta | punariti śodhane kṛte | dhṛtidhairyam | śraddadhānaḥ śraddhāvāna | dānādiparāyaṇo dānādipravaṇaḥ | yuktaṃ prātaṃ svapnādi ca yasya | priyauṣadho narauṣadhe dveṣyasvabhāvaḥ | peśalavāk priyaṃvadaḥ |

160.15

pūrve snigdhaḥ paścāt svinnaśca naro harītakyādinoṣṇāmbupītena sādhu viricyate |

160.16

tatonantaraṃ śuddhaśarīrāya vihitapreyādikramāya ca trirātraṃ vā pañcarātraṃ vā saptāhaṃ vā yāvakaṃ yavānnaṃ śṛtānvitaṃ dadyāt | athavā purāṇaśakṛtaḥ śuddhiyāvattāvadyāvānnaṃ dadyāt |

160.17

itthamanenaprakāreṇa saṃskṛtakoṣṭhavato rasāyanamupāharet ḍhaukayet | kimityāha | sātmyavidvaidyaḥ sarvaṃ doṣādikamālocya yasya puṃso yadrasāyanaṃ yaugikaṃ paśyet |

160.19

tatra rasāyaneṣu prādhānyāddharītakīnāṃ svarūpapradarśanārthaṃ nāmapañcakasya nirvacanaṃ kriyate | tacca vyākhyātasamam | śivatayā śreyastvena śivā sarvarogebhya ityāpādāne pañcamī| enāmabhimabhayāṃ śīlayatāṃ puṃsāṃ yataḥ sarvarogebhya abhayamāyuśca śāśvataṃ sthiraṃ bhavataḥ sābhayetismṛtā | (pathyatvāt sarvabhūtānāṃ pathyeti ca pāṭhaḥ |)

160.21

yā navattvādiguṇā sā śreṣṭhetyadhyāhāryam | sā ca bālasya yadā prayoktavyā tadā navanītayuktā | vātādiṣu vyākhyātasamam | sā ca sarvadā pātuṃ śasyate |

160.22

athetyādinā mahārasāyanāni | vyākhyātasamam | āpūrṇe sampūrṇam | dviśastriśo vā śakalitānāṃ dvidhātridhā vā pāṭitānām | caturguṇaṃ payaḥ parimāṇena natvāḍhakamānena | atra coktā yuktiḥ | mātrāsya yā vā prakṛtamāhāraṃ noparuṇaddhi | jīrṇe ca payasā śāliṣāṣṭikaṃ bhuñjīta | prayogāntaityupayuktesmin prayoge tāvantamevetyupayogasamamevakālam | asya rasāyanasya prayogādajaratvādiyuktaḥ puruṣo varṣaśataṃ jīvati |

160.23

imaṃ yogaṃ prayatnāt samaśnataḥ puṃsaḥ śarīraṃ bṛhat girisārasāraṃ ca bhavati | girivat sārāṇi dṛḍhāni pūrvoktānyaṣṭau sārāṇi yasya tattathoktam | svaraśca ghanagarjitānukārī bhavati | subodham |

160.30

pathyāsahasramityādinā brāhmaṃ rasāyanaṃ vyākhyāsamam | triguṇyānyāmalakāni | pathyāsahasrāt | pañca pañcamūlāni prathamādīni | sarvataścaikaśyāddaśaguṇaṃ palamānenaiva na tu kuḍavādimāneneti smarttavyam | āpothya jarjarīkṛtya | vijayānāmamalakānāṃ ca svinnānāmasthyākṛpya tatastāni tasmin kaṣāye vinīya nikṣipya | maṇḍūkaparṇī brahmasuvarcalā | kanakaṃ nāgakesaraṃ suvarṇaṃ ca | śaṅkhapuṣpī ciriṣṭī | plavaṃ paripelavam | tulyādhikamarddhabhāraḥ ekādaśapalaśatāni sitopalānām| dravasyapātro 'ṣṭāviṃśatyadhikaṃ palaśatam | dve ceti pātre | ghṛtabhājanaṃ yatra pūrvaṃ dhṛtamāsīt | sarvatheti sarveṇa prakāreṇa | etacca brahmavihitaṃ rasāyanaṃ prāśya vaikhānasā nāma maharṣayo bālakhilyaścāmitātītaṃ navaṃ vayaḥ prāptāḥ tathā ārogyādi ca |

160.32

abhayādīnāṃ kvāthe arthāt snehāt dviguṇe | vallīpalāśakasya kṣīravidāryā rase dviguṇa eva | kṣīre ca snehādaṣṭaguṇe ghṛtasya kumbhaṃ dvādaśādhikapañcapalaśatāni | madhukādikaṃ ca kalkaparibhāṣayā datvā vipacet | tacca ghṛtaṃ guṇāḍhyaṃ bahuguṇamuṣṇāmbupaḥ san pibet |

160.33

sahasramāmalakānāmadhojvalatkṣīrapūrṇakhāmukhayojitacchidrakumbhāsthitaṃ svedayet | tataśchāyāśuṣkaṃ cūrṇayet | taccūrṇamāmalakasahasrarasena bhāvayet | paripītaṃ ca tatsthirādicūrṇāsyāṣṭabhāgena yojayet | tato nāgabalāpalasahasrasvarasena bhāvayet | tataśchāyāyāmupaśoṣya dviguṇīkṛtatena kṣaudreṇa kṣudraguḍākṛti tanulehaprāyaṃ kṛtvā ghṛtabhājanasthitamantarbhūmerbhasmarāśeradhaḥ sthāpayet pakṣam | subodham | pratidinamupayojyasyopadhasya kanakādipañcakacūrṇāṣṭamabhāgo yojyaḥ | kālāyaḥ śastram |

160.34

āmalakasahasramityādi subodham | ārdrapalāśadroṇīsthāpitasveditānyāmalakāni āpothya jarjarīkṛtya niṣkulīkṛtāni tyājitāsthīni | pṛthagiti pippalītaṇḍulānāmāḍhakena viḍaṅgataṇḍulānāṃ cāḍhakena saṃyojya śarkarāyā adhyarddhenāḍhakena ghṛtādīnāṃ pratyekramāḍhakadvayena ca | śuṣkāt dviguṇarūpamityasya smarttavyam |

160.35

taruṇapalāśakṣārodakenāplāvyāvasthāpitāpippalīsahasrayuktābhayāmalakasahasraprayogaḥ suvodhaḥ | anugatakṣāraṃ pari gatakṣārodakam | sitopalā abhayāmalakādicūrṇāt pādena boddhavyā | tathā caturguṇe madhughṛte |

160.36

āmalakasvarasabhāvitānāmāmalakacūrṇānāṃ prayogo vyākhyātamḥ | aṣṭabhāgacaturbhāgau bhāvitādāmalakacūrṇāt|

160.37

viḍaṅgataṇḍulānāṃ prayogaḥ subodhaḥ | sitopalānāmadhyarddhamāḍhakam ! madhvādīnāṃ pratyekamāḍhakadvayam bhasmarāśau nidadhyāditi śeṣaḥ |

160.38

anargalatriphalāprayogaḥ subodhaḥ | dviśa ityabhayāmalakāni vā'bhayābibhītakānivā'malakabibhītakāni vā | triśa iti samastāni varttante | kecittu triphalānāṃ saṃyojanaṃ lipsayecchanti saṅkṣudyajarjarīkṛtya | prayogānta iti niṣpanna upayoge | tata ityupayogakālāt dviguṇaṃ kālaṃ yavāgvādyāhārobhyañjanādinā |

160.47

daśamūletyādinā cyavanaprāśākhyaḥ | parṇindhau mudgaparṇī māṣaparṇī ca | tāmalakī tālī pittunnikā ca | truṭiḥ sūkṣmaṃlā, joṅgakamagaru, kākanāsā prasiddhā ( kākatuṇḍaphalā ) amṛtādvayaṃ guḍūcī, harītakī ca | etat sarvaṃ palonmitaṃ kṛtvaikadhyaṃ kriyate | evaṃ ṣaṭtriṃśatpalānyauṣadhānām | dhātrīphalānāṃ pañcaśatānītyetat jaladroṇe pacet | tasmāt pacyamānāt pādaśeṣo rasaḥ | vigatāsthīni cāmalakāni tailaghṛtādekībhūtādvādaśabhiḥ palairbharjayet | bharjitānāmāmalakānāṃ rasena saha pacanaṃ sāmarthyalabdham | matsyaṇḍikā'dhikena guḍapākena kṛtā śarkarā | snehārdhaṃ madhunaḥ ṣaṭpalam śeṣaṃ vyākhyāsamam | ato lehāt mātrāṃ stokaṃ kuṭīsthaṃ pathyabhojinaṃ ca puruṣamavalehayet | yaṃ cyavanaprāśam | strīṣviti strīviṣaye |

160.49

triphalāmadhukādinā lohādinā vā pṛthak samāyuktā saṃyuktā samāṃ saṃvatsaraṃ yuktā prayuktā rasāyanaṃ sarvarogaghnī medhādidā ca bhavati | madhusarpirbhyāmekībhūtābhyāṃ triphalā yujyate |

160.51

traiphalena triphalākalkena prātarnavāṃ lohapātrīṃ liptvā dvitīyehani taṃ lepaṃ prātarmākṣikrodakena pibet | tasmiṃśca jīrṇe prabhūtasnehaśamanaṃ praśasyate | evaṃ saṃvatsarābhyāsāt saṃvatsaraśataṃ rujayā jarasā ca rahitaḥ puruṣo jivati |

160.52

varṣamityādi kālavibhāgena phalasya prayogaḥ subodhaḥ |

160.54

athetyādi | tilaghanāni caturaṅgulāyatavistṛtāni śastrapatrāṇi ekaviṃśativāramagnivarṇatatānyāmaskarase nirvāpayet | tatastādṛśānāṃ nirvāpaṇena tanubhūtānāṃ teṣāṃ śastrapatrāṇāṃ palaśatamāyasyāṃ sthāsyāṃ prakṣipya tenaivāmalakarasenottaramadhikīkṣataṃ kṛtvā supihitaṃ ca bhasmarāśau nikhanet | śeṣaṃ vyākhyāsamam | samantataḥ sarvatodikmāyāmavistarābhyāmaṅguṣṭhaparvamātraṃ mukhaṃ nimnapradeśo yasya sruvasya | anenauṣadhavidhineva | sarvabhāveṣu bāhyātmakeṣu | anyapuruṣātindriyeṇātikrāntotīndriyaḥ |

160.55

śastravattānamrādīnāmapyayaṃ vidhiḥ pṛthagdviguṇaṃ chtvā dravyamāsanirvāpaṇādibhirbhavottaraṃ jānīyāt | tena tāmrasya śastrāt dviguṇo vidhirdviguṇa eva ca guṇotkarṣaḥ | tāmrāt dviguṇo rūpyasya tatopi dviguṇaḥ suvarṇasyeti |

160.56

hemādikaṃ gāyatryā parimantritaṃ lihan puruṣo'nu paścācca kṣīraṃ piban dṛṣṭariṣṭo'pi jīvati |

160.57

suvarṇādikaṃ kṣīreṇa pītaṃ paramamalakṣmīvinivāraṇaṃ bhavati|

160.58

padmabījādisaṃyuktaṃ suvarṇaṃ lihan puruṣo dīrghāyuṣvādiyukto bhavati |

160.59

madhvādikaṃ khādan puruṣo jarayā'navalīḍhā anaśitā dehasya kāntiryasya sa tathāvidhaḥ samasarvadhātuśca sambhavati śataṃ samā jīvecca |

160.60

hemādikamekadhyamupayojitaṃ medhyaṃ medhāyai hitamāyuṣyamārogyādipradaṃ ca |

160.61

śatāvarīghṛtaṃ guhyarogapratiṣedhoktaṃ suvarṇamākṣikābhyāṃ yuktaṃ līḍhaṃ puruṣasya cirajīvitvādikaṃ karoti |

160.62

āyuṣkāma ityādinā catvāraḥ suvarṇaprayogā vyākhyāsamāḥ |

160.64

maṇḍūkaparṇīsvarasādikaṃ pṛthagyathāgnyanuvṛttyā mātrayā prayuñjīta | etāni pañcarasāyanānaborder-ayuṣpradatvādikaguṇayuktāni | gaṇḍūkaparṇī brahmasuvarcalā | madhupaṣṭīcūrṇameva kṣīreṇa | sahamūlapuṣpyā guḍūcyā rasameva | śaṅkhapuṣpyāḥ supuṣpyāḥ kalkam | tebhyaśca rasāyanebhyaḥ śaṅkhapuṣpī tu viśeṣeṇa medhyā medhāyai hitā |

160.66

naladādibhiḥ supiṣṭaiḥ snehāt triguṇena śaṅkhapuṣpīrasena sakṣīraṃ vipakvaṃ ghṛtasya nalvaṇaṃ droṇamupayujya jaḍopi vāgmītyādiguṇo bhavet | ugragandhā vacā | lavaṇaṃ saindhavam |

160.67

mṛṇālādibhiḥ peṣyaiḥ kṣīreṇa ca sasuvarṇaśakalaṃ siddhaṃ sarpirnāmnā padmāravindamiti pṛthivyāṃ prathitam | tacca prabhraṣṭapauruṣabalādibhirniṣevyam | mṛṇālaṃ bisāṅkuram | bisaṃ visamūlam kesaraṃ tatpuṣpasya | patraṃ tasyaiva bījaṃ ca |

160.68

yatsapinalotpalahsyanālādicatuṣṭayena sahiraṇyapatraṃ vipakvaṃ tadapi dvitīyaṃ praśraṣṭapauruṣādibhirniṣevyam | nāmnā catuṣkuvalayamiti prathitam | etacca gavāmapi medhyaṃ bhavet | kimuta mānuṣāṇāṃ svabhāvamedhāvatāṃ na bhavet |

160.72

brāhmayādikaṃ yathoktamānamekīkṛtya pratidinaṃ yojayet | tasmiṃśca pariṇate ghṛtāḍhyaṃ samākṣikaṃ bhojanaṃ yojayet | evaṃ saṃvatsaraṃ śīlayannadhikābhirdhīprabhṛtibhiryuktotikrāntajarādimāṃśca pūrṇamabdaśataṃ jīvati | śryādiyuktaḥ san | anena śīlitena kuṣṭhādayo biśeṣataḥ śāmyanti brahmasuvarcalā maṇḍūkaparṇī |

160.73

yathoktaguṇāyāmityādinā nāgabalāprayogo vyākhyāsamaḥ | yathoktaguṇāyāṃ bheṣajakalpoktaguṇāyāṃ bhūmau jātām | tapo māghaḥ, tapasyaḥ phālgunaḥ, śobhane muhūrtte |

160.74

anena ca nāgabalāvidhānena balādayaḥ pṛthagvyākhyātāḥ | balādikamapi pratyekaṃ prayogādevaṃ guṇamityarthaḥ | vayaḥsthāpanā daśauṣadhayo mahākaṣāyasaṅgrahoktāḥ | nanu sāravṛkṣāṇāṃ svarasagrahaṇe ko vidhirityāha |

160.75

tatretyādi kuṣṭhacikitsite ya eva khadirakalpa uktaḥ sa eva sarveṣāṃ sāravṛkṣāṇāṃ boddhavyaḥ | yadā tu svarasena prayojanaṃ na cārjavṛkṣasya sambhavastadā navarātreṇa svarasavidhānaṃ subodham | iti sāravṛkṣāṇāṃ svarasālābhe pratinidhiḥ |

160.76

phalānāṃ vīrudhāmoṣadhīnāṃ ca svarasasyālābhe yantreṇe tyādinā svarasavidhiḥ subodhaḥ |

160.77

pariśuṣkāṇāṃ tu svarasā'yogyānāṃ phalānāṃ cūrṇīkṛtānāmityādinā pratinidhiḥ | udakasyāḍhakaṃ śuṣkāt dviguṇaṃ bhavati | tuvarakabhallātakādīnāṃ svarase tu pṛthagevopadeśaḥ kriyate |

160.85

vṛkṣā ityādinātuvarakakalpo vyākhyāsyamaḥ | tebhya iti tuvarakavṛkṣebhyaḥ | ambudāgamaḥ prāvṛṭ | āsalilakṣayāt salilasya kṣayo yāvattāvat | kusumabhavat kvāthitena tailena sahā''yātaṃ yadudakaṃ tasya kṣayaparyantamityarthaḥ | karīṣaṃ śuṣkagomayam | caturthabhaktāntarita iti | caturthena bhaktenāntarito yo manuṣyaḥ sa pibet | tenaivam | yasminnahani prātastailamupayuñjīta tasmin sāyaṃ bhuktaṃ dvitīyepyubhayakālamevaṃ trayo bhaktāstṛtīyehni punaḥ prātastailamevaṃ caturtho bhakta antaritaḥ | punaḥ sāyaṃ bhojanaṃ punardvitīyehanyubhayakālaṃ bhojanamanenaprakāreṇa pañcāhāni tailaṃ pibet | varjyāni ca varjayet | majjasāraityādistailasya pānāya mantraḥ | tailapānadivase tu sāyaṃ snehalāvaṇaviyuktāṃ yavāgūṃ pibet |

160.87

tadeveti tuvarakatailam | pūrvavaditi karīṣe pakṣamātraṃ nidhāpayet | pakṣāduddhṛtya māsaṃ pibet | caturthabhaktāntarita uktaḥ | anena prayogeṇa bhinnasvaratvādiyuktān kuṣṭhānāśutaraṃ sādhayeccikitset |

160.89

tadeva tailaṃ khadirasaṃyogādvinā sarpirmadhubhyāṃ pītaṃ dviśatāyuṣaṃ karoti | asyaiva nasyopayogaḥ subodhaḥ |

160.90

tasya tuvarasyāntardhūmaṃ dagdho majjā saindhavaṃ cāgnivarṇaṃ taptaṃ taile tulyaṃ kṣitamañjanenārmādīn hanyāt |

160.91

ekadināntareṇa tauvarakatailasya māsamupayogaḥ subodhaḥ |

160.98

sādhayedityādi subodham | śuṣkāragvadhasya valkastvak tasya tu pādo mūlaṃ tayo rajaścūrṇam | udumbarasyaphalena samān guḍān piṇḍān | govāri gomūtram | ajīrṇamityauṣadhamacintya vamiṃ vā | kaṅgūkūraṃ priyaṅgvodanam | (ni) odanāṅkūrayoḥ kūram | tacca prabhūtaniṣpāvatailamevaṃ śigrukandopadeśaṃ ca | gavyeneti dadhno viśeṣaṇam | kaṅgupiṣṭamayī iṣṭikā, kaṅguviṣṭakā, prayogācca triguṇaṃ kālaṃ madyādirahitaḥsyāt | subodham | iti tuvarakalpaḥ | [ kam̐gviṣṭikā kalkakṛtapragharṣaḥ iti ca pāṭhaḥ | ]

160.99

athetyādinā bhallātakakalpaḥ | āmayotradoṣaḥ, āpūrṇaṃ sampūrṇam, śucirjyeṣṭho māsaḥ, śukra āṣāḍhaḥ, pallo rāśiḥ, saho mārgaśīrṣaḥ, sahasyaḥ pauṣaḥ, prārambhe daśa, uparilekaikasyotkarṣaḥ evaṃ triṃśanniṣpattiḥ | apakarṣasya triṃśadārambhe | daśaniṣpattau ca evaṃ prathamehni daśa bhallātakāni | dvitīye ekādaśa | tṛtīye dvādaśaiva pratyahamekaikavṛddhyā yāvadviṃśamahaḥ | viṃśehni ekonatriṃśat bhallātakāni bhavanti | etāvatāhyekīkṛtya gaṇanayā navatyadhikaṃ śatatrayaṃ bhallātakānāmupayuktaṃ bhavati | tata ekaviṃśehnintriṃśat | pūrvairekīkṛtya viṃśatyadhikaṃ śatacatuṣṭayaṃ bhavati | tataḥ sahasrayogasāmarthyāt triṃśataścotkarṣapratiṣedhāt dvāviṃśāhaḥprabhṛti yāvat ṣaḍviṃśamahastāvacca pratyahaṃ triṃśattriṃśat | tataḥ saptaviṃśāhaḥprabhṛti ekaikenotkarṣasyāpakarṣaḥ kāryaḥ | ekādaśabhiścotkarṣasyārabdhatvādapakarṣastāvadbhirevasādhyate | tena triṃśatsaptaviṃśe | ekonatriṃśadaṣṭāviṃśe | aṣṭāviṃśatirekonatriṃśe | saptaviṃśatistriṃśe | evaṃ krameṇa pratyahamekaikasyāpakarṣeṇa saptacatvāriṃśehvekādaśa | evamapi sahasrasya daśāvaśiṣyate tānitvaṣṭacatvāriṃśe | taiśca sahasraṃ pūryate | prayogāccatriguṇaḥ kālo ghṛtāṃyaśanam | vigatāḥ kuṣṭhādayo yasya sa tathoktaḥ | aparestvekaikasyotkarṣeṇa triṃśatprāptyā apakarṣeṇa punarddaśaprāptyā utkarṣāpakarṣābhyāṃ sahasraṃ pūryata iti | viṃśe navatiḥ | evaṃ pañcāpakarṣakrameṇa dve sahasre pūrayitavye | āyurdviguṇaḥ kālaḥ pūrvavat

160.101

saptativacca pañcapañcavṛddhyā śatamapi yāvat prayogaḥ kartavyaḥ | tenāsmin pūrvavat sthiteṣṭādaśehni saptatyāḥ prayoge ekonaviṃśe pañcasaptatiḥ | viṃśe aśītiḥ | ekaviṃśe pañcāśītiḥ | dvāviṃśe navatiḥ | trayoviṃśe pañcanavatiḥ caturviṃśe śatam | pañcaviṃśe pañcanavatiḥ | ṣaḍ-

160.102

bhallātakānāmityādi | bhūmāvāsukhaṃ nikhātasya snehabhāvitasya dṛḍhasya kumbhasyopari jarjarīkṛtabhallātakapūrṇa piṣṭasvedanamāropya chidramuḍupenāpidhāya kṛṣṇamṛdā sarvato liptaṃ sat svedayet | tataḥ svidyamānādraso bhūminikhāte kumbhe āgacchati | uḍupaḥ tṛṇamūṭakaḥ | śeṣaṃ vyākhyāsamam |

160.103

anenetyādermadhughṛtābhyāṃ vinā kevalasvarasaprayogaḥ | subodhaḥ |

160.104

bhallātakatailasyapātraṃ kṣīreṇa saha śataṃ vārān paktvā madhuyaṣṭīkarṣamātreṇa saṃyojyopayuñjīta pūrvatulyaguṇam |

160.105

bhallātakatailādīnāṃ droṇaṃ droṇamiti pratyekaṃ droṇaḥ | pañcānāṃ ca | triphalādīnāṃ pālikābhāgā ityādi vyākhyāsamam | paripūya parisrāvya | upaskṛtadeho yathoktena śītasnigdhādinā kṛtasaṃskāraḥ | pāṇiguktirhastapuṭaṃ na tu mānasaṃkhyoktā śuktiḥ | udakakāryāṇi snānapānādīni | ato rasāyanāt droṇamavaśyamupayoktavyam |

160.108

dvitīyasahasraprayoge tu pūrvameva prathamameva ekabhallātakasya kvāthaṃ pivet | tataḥ krameṇa pratyahamekaikaṃ varddhayedyāvat pañca bhallātakāni | evaṃ prathama ekaṃ dvitīye dve | evaṃ tryādiṣvekavṛddhyā pañcame pañca | evaṃ pañcabhirahobhiḥ pañcadaśabhallātakānyupayuktāni bhavanti tataḥ pañcaprabhṛtiṣu pañcapañcabhirvarddhayedyāvat saptatiḥ tena ṣaṣṭhe daśa | saptame pañcadaśa | aṣṭame viṃśatirenenakrameṇāṣṭādaśe saptatirbhavati | etāvatā pūrvaraikīkṛtya pañcaśatāni pañcatriṃśadadhikāni bhavanti | tataḥ krameṇa pañcapañcābhirapakarṣayedyāvat pañca | tenaikonaviṃśe pañcaṣaṣṭirityevamādinā pañcāpakarṣakrameṇaikatriṃśe pañca bhavanti | evametāni pañcapañcāśadadhikāni catvāri śatāni pūrvaraikīkṛtya navaśatāni navatyadhikānyupayuktāni bhavanti | tata ekaikamapakarṣayedyāvadekam | anena dvātriṃśehi catvāri bhavanti | trayastriṃśe trīṇi | catustriṃśe dve | pañcatriṃśāekamiti daśa | pūrvaraikīkṛtya sahasraṃ bhavati | prayoga ityādi pūrveṇa kalpena samānam |

160.109

puṣṭānītyādinā bhallātakaghṛtaprāśo vyākhyāsamaḥ | saṃśoṣya ca mārutenetyātapaparihārāya | teneti kṣīreṇa tulyaṃ sarpiḥ | śarkarāyā rajobhiśśūrṇena yathecchaṃ prakṛtyanusāreṇa | prāśo lehaḥ | (bhallātakānāṃ dvidhā bhinnānāṃ iṣṭikācūrṇakaṇairgharṣaṇaṃ kāryamityapare |)

160.110

droṇe'mbhasa ityādi subodham | vraṇakṛto bhallātakāni | tilatailayormiśritayoḥ pātramāḍhakamaṣṭāviṃśatyadhikaṃ palaśatam | tiktā kaṭukarohiṇī, viṣādvayaṃ viṣātiviṣā ca | girijanma śilājatu, tākṣyaṃ vadramākṣikam |

160.111

āmalakaśuktyādibhiḥ pṛthagyuktamaruṣkaraṃ bhallātakaṃ medhyaṃ paramamāyuṣkaraṃ ca | āmalakaśuktaya āmalakadalāni | bhallātakānītyādinā ye bhallātakānipeviṇasteṣāmapātharakṣā vidheyeti pradaśyaṃte |

160.114

ekādaśa bhallātakaprayogāni vātātapavidhānepyevaṃguṇāni kimu prakṛte kuṭīprayāṃ ge | eṣāmupayoge viśeṣeṇa kulatthādikaṃ varjayet | iti bhallātakakalpaḥ |

160.115

yo naro rasāyanaguṇān dīrghāyuḥsmṛtimedhādīnanviṣyati sa saṃvatsaramekaṃ pañca pañca vā aṣṭāvaṣṭau vā sapta sapta vā daśa daśa vā pippalīrmākṣikasarpiṣā yuktāḥ | prayojayedityekaḥ pippalīnāṃ prayogaḥ | [ idamatra cintyate | paṃcāṣṭau sapta daśa vā iti kiṃ kramabhedataḥ saprayojanaṃ āho ślokabandhānurodhata iti | asti cet prayojanaṃ tadvācyam | ucyate | yadyevamapyatra pañca saptāṣṭau daśa ceti niyataeva kramaḥ syāttathāpi kramaṃ tu bhindannetat jñāpayati tricaturā apyupayoktavyāḥ | ṣaḍvā nava vā daśakāt paraṃ nāpyupayojyāḥ doṣādīnapekṣyollaṅghyāpyamihitamutkarṣāpakarṣau vidheyau doṣānumānāyattatvāt kriyāyāḥ nahyamānajño bhiṣak doṣādīnāṃ vyādhipratikriyāyāṃ kaṃ vidadhyāditi | ityekaḥ prayogaḥ | iti jejaṭaḥ | ]

160.116

dvitīyastu rasāyanaguṇaiṣiṇā puruṣeṇa palāśakṣārodakabhāvitāḥ pippal‍yaḥ tisraḥ pūrvāhne tisro bhojanārambhe tisraśca bhojanānte madhunā saha prayojyā iti dvitīyaḥ prayogaḥ | [ tisrastisrastu pūrvāhneityatra nahyekasya prayokturayaṃ kramaḥ kiṃ tarhi prayoktṝn bhinnānapekṣya doṣādivaśāt kenacit pūrvāhne kenacit bhuktvā kenacit bhojanasyāgra iti | atra kaphaprakṛtinā pūrvāhne utkṛṣṭadoṣādiṣu vyādhiṣu madhye'gre bhojanasya | alpeṣu bhukteti jejaṭaḥ | ]

160.119

tṛtīyastu prathamehni daśa pippalyo yathocitena kṣīreṇa saha | dvitīyehni viṃśatirdviguṇaṃ ca kṣīram | tṛtīye triṃśat triguṇaṃ kṣīramevaṃ kṣīreṇa saha daśābhivṛddhyā daśamehni śataṃ pippalīnāṃ daśaguṇaṃ ca kṣīrametāvatā sārddhāni pañcaśatāni pippalīnāmupayuktāni bhavanti | tatraikādaśe navartirnavaguṇaṃ kṣīramiti | punarddaśāpakarṣakakrameṇaikonaviṃśāhobhiḥ sahasraṃ pūryate | yadā ca pippalyaḥ prayujyante tadā piṣṭāstā ityādi krameṇa prayojyāḥ | vyākhyāsamam | iti tṛtīyaḥ prayogaḥ |

160.120

tadvaditi | ajayā dugdhena kṣīreṇa daśābhivṛddhyapakarṣābhyām | tenātra pañcadaśabhirahobhiḥ saptaśatātsahasraṃ bhavati | punaścaturdaśabhirevaṃ kṣīreṇa saha daśāpakarṣakrameṇa dvitīyaṃ sahasraṃ bhavati | iti caturthaḥ prayogaḥ |

160.121

ebhiriti caturbhiḥ prayogaiḥ pippalyaḥ kāsādīn ghnanti | iti pippalīkalpaḥ |

160.122

viḍaṅgānāṃ madhuyaṣṭīśītatoyābhyāmeko yogaḥ | dvitīyaḥ kṣaudrabhallātakakvāthābhyām | tṛtīyo mākṣikāāmalakarasābhyām | caturtho guḍūcīkvāthena | eṣāmanyatamaḥ prayogoyatsaṅkhyānmāsānupayujyate tatsaṅkhyāni varṣaśatānyāyurabhivarddhayati | iti viḍaṅgakalpaḥ |

160.125

alambuṣāyāḥ svarasabhāvitāyā ghṛtādibhiḥ saptaprayogāḥ | sāccālambuṣoṣṇādiguṇā | varṣamupayuktā varṣaśatāyuṣaṃ naraṃ kurute | dṛḍhendriyaṃ dṛḍhānalaṃ dṛḍhabalaṃ valyāditrayarahitaṃ ca | ityalambuṣākalpaḥ |

160.126

śvetāvalagujaphalānītyādi subodham | saṅkṣudyeti guḍenāloḍya | anudite bhāsvatītyatiprabhāte | vākucikā somarājyavalguja iti paryāyāḥ |

160.128

vākucīcūrṇaṃ prāta pītvā sāyaṃ tathaiva snānamaśanaṃ ca | yūṣarasābhyāṃ vāśanamupayuñjīta | evaṃ trisaptarātramasyāḥ prayogaḥ | anena ca pūrvasthitāna tvagādīṃstyaktvā navān labhate svarādikaṃ ca naṣṭapalitaṃ navaṃ vayaśca labhate |

160.134

palānityādinā vyutkramaḥ subodhaḥ | asya mātrā pālikī parā utkṛṣṭā | paloddhūrdhvaṃ saivopayojyā athavā tridoṣādyapekṣam | yatheṣṭaceṣṭo niyantraṇaḥ | rasāyanaguṇāḥ dīrghāyuḥsmṛtyādaya ihaivoktāḥ | granthyarbudāntāna vijayata iti sambandhaḥ |

160.136

vākucyā gomūtrādhyuṣitāyāścūrṇa tryahaṃ triphalākvāthena bhāvayet | tataḥ kāravellādīnāṃ pañcānāṃ svarasaiḥ krameṇa tryahaṃ tryaham | tataḥ khadirādīnāṃ caturṇāṃ pṛthakakvāṃthaistryaham | tasyaivaṃ bhāvitasya vākucīcūrṇasya karṣo dhātrīrasenāplutataḥ san pītaḥ sarvāmayān hanti viśeṣatastvīgvikārān |

160.137

asenetyādi | yūṣaśabdo niryūhavācako'sanakhadirābhyāṃ sambadhyate | tairbhāvitāmanantaraṃ ca madhvādibhirupetāṃ somarājīṃ śaradaṃ saṃvatsaraṃ lihvānaḥ pariṇāme vārddhake bhavān vikārāṃstyajati tathaiva cāhārajātān | tena pariṇāmānāhārajātānubhayānapi tyajatītyarthaḥ | śikhī citrakaḥ |

160.138

tīvreṇetyādinā kṛṣṇatilaiḥ saha somarājyāḥ prayogaḥ subodhaḥ | ya evaṃ somarājīṃ khādet sa somarājīṃ candralekhāṃ vapuṣā kāntyā'tiśete |

160.140

ye somarājyā ityādinā somarājīcūrṇayuktasujātakṣīrodbhavasya navanītasya tattakrānupānasya prayogaḥ subodhaḥ|

160.141

athavā tāṃ somarājīṃ khadirodakena kuṣṭhī pibet | ravisevī sūryatāpasevī | athavā gāyatrī jalasiddhāṃ khadirakvāthasiddhāṃ yavāgūṃ tayeti somarājyā saha pibet kuṣṭhī tattoyakāryakaraḥ khadirodakasnānādikriyaḥ san |

160.142

gajapurīṣakṣāreṇa yutā somarājī tatkṣārapāyino hastipurīṣakṣārodakapānaśīlasya puṃso vilepikābhujaśca śvitrāṇi prasahyākramya hanyāt | na kevalamevaṃ mukhena prayogādyāvat pralepācca |

160.144

śaśiśakalasya somarājyāḥ phalaṃ saptarātraṃ gomūtre bhāvitaṃ lolayitvā niṣkulīkṛtya chāyāśuṣkaṃ kuryāt | anenaiva ca vidhānena gomūtre saptarātraṃ vāsitaṃ prapunnāṭaphalaṃ kuryādetadubhayaṃ samamekāṃśaḥ kṛmiripudahanādīnāṃ eṣa cūrṇāṃ gomūtreṇopayukto yaḥ pramitaṃ hitaṃ ca bhuṅkte tasyāśveva śvitraṃ hanti | prapunnāṭa eḍagajaḥ | kṛmiripurviḍaṅgam | dahanaścitrakaḥ | sphoṭaheturbhallātakaḥ |

160.145

ikṣurādyambunā somarājī pītā upalamaśmayākhyaṃ ghanaṃ kaṭhinamaghanaṃ vā śarkarāsarūpaṃ māṃsarasāśino hanti | ikṣuraḥ kāṇḍekṣurakaḥ | siṃhī bṛhatī | vyāghrī kaṇṭakārikā |

160.146

uṣṇodakena piṣṭrā bākucī ghṛtānvitā satī pītā gulmaṃ jayet | asmiṃśca prayoge jīrṇe laghupañcamūlasiddhāṃ peyāmupayojayet |

160.147

arśobhagandarayoḥ kaṭvaṅgakuṭajakaṣāyaiḥ sevitā bākucī tau nāśayati | kaṭvaṅgaḥ syonākaḥ, kuṭajo vṛkṣaḥ,

160.148

viṣkirarasādīnāṃ trayāṇāmanyatamena pītā bākucī rasānnabhujaḥ puṃso'patantrakamāyāmaṃ ca nihanyāt |

160.149

mūtrairudare, trivṛtākvāthena, jalodare, śvayathau pāṇḍuroge ca śikhvāriṣṭābhyāṃ yuktamavalgujaṃ pibet |

160.151

anantaroktaraikṣurakādikvāthairgomūtreṇa vā'valgujo vardhmani śastaḥ | vyākhyāsamam | kṛmiṇa iti matvarthīyo naḥ |

160.152

indorlekhāṃ somarājīṃ puṣpodaye ṛtukāle sukhāmbunā pītvā yoṣit sāmarthyāt pūrvamaputrā putriṇī bhavatyaśvagandhāśṛtakṣīreṇa bhojanaṃ kurvāṇā |

160.153

yā strī harṣavatvādiyuktā satī prayogamimaṃ karoti sā vandhyāpi satī niyamādavaśyaṃ bahuguṇān sutān sūte |

160.155

cāndramasī rekhā somarājī gehe bhavane sthitāpi iti śamanīyatvādiguṇā kimucyate koṣṭhasthā na syādityupasṛṣṭiḥ |

160.156

manuṣyamapiśabdādyopitamapyāgatamṛtyuśāsanatvādiruṇaṃ mahābhayādavalgujo mokṣayate | subodham | iti somarājikalpaḥ |

160.157

haimavatyā ityādi | haimavatīti śvetavacāyā nāma | śeṣaṃ vyākhyāsamam |

160.158

itarasyā iti kṛṣṇāyāḥ | payastarpirityādiśabdenaiva saptarātretyādi gṛhītam |

160.159

ghṛtadroṇapāke kalkaparibhāṣayā vacā yojyā yāvacchatapākānām | iti vacākalpaḥ |

160.160

śītetyādi | atontaraṃ śītādidagdhatanūnāṃ stabdhāsthyādīnāṃ ca puṃsāṃ bheṣajasya laśunasya vidhirvakṣyate |

160.163

rāhorgalādamṛtacauryeṇa hetunā lūnāt bhagavatā viṣṇunā chinnādamṛtasya kaṇā ye bhūmau patitāste rasonatvaṃ prāptāḥ | ata eva hetostaṃ laśunaṃ daityadehasamudbhavaṃ dvijā nāśnanti | sa ca laśunaḥ sākṣādamṛtasambandhāddhetorgrāmaṇīḥ śreṣṭhaḥ rasāyanam | śeṣaṃ vyākhyāsamam | grīṣmalīlā ṛtucaryoktaḥ śītopacāraḥ |

160.164

asya laśunasya rasasya vā kalkasya vā niṣevaṇāya para utkarṣo māsa iti vadanti | māsādūrdhvaṃ raso vā kalko vā na yojya ityarthaḥ | apare tu doṣādyapekṣaṃ svacchandaṃ yathecchaṃ vimardakaiḥ saha ṣaṇmāsamapyupadiśanti | atonyena vidhānena naiva laśunaṃ śastamityāhurācāryāḥ | rasone pakṣaprayogaṃ hīnataramāhuḥ | pakṣa eva hīnataraḥ prayogaḥ pakṣādavarastvakiṃcitkaraḥ |

160.172

snigdha ityādi snigdhādiguṇaḥ sannidamidaṃ kuryāt | śītādibhirupaskṛtāśayaḥ saṃskṛtakoṣṭhaḥ | tasya laśunasyottaṃsaiḥ śekhavairavataṃsaiḥ karṇapūraiścārcitāḥ kalpitā maṇḍitā anucarā ajiraṃ ca yasya pradhoktaḥ sa tathāktaḥ | tasya laśunasya himavaddeśajān śakadeśajāṃśca vasantagṛhītān kandānapanītatvacaḥ kṛtvā madirādibhistibhayedabhiṣṇuyāt | subodham | surūḍhā sujātā | anyasyeti madirāśiṣṭasya | tribhāgeneti sambadhyate | tatkāla eva vā yuktaṃ na tu rātrau timitam | yuktyā mātrayā ālocya tailādibhiḥ pṛthagyuktam | kevalameva vā rasaṃ svarasam | gaṇḍūṣamātraṃ sūtroktalakṣaṇam | śeṣamiti pṛthaksthāpitāt | vidāharakṣārthaṃ ca śītānulepanaḥ san muktākarpūramālikāḥ sāmbukaṇikāḥ ambukaṇikābhiryuktā dhārayet |

160.173

enaṃ ca laśunaprayoginaṃ cārugātryo manoharāṅgalatikāḥ striyo gāḍhaṃ niviḍaṃ pariṣvajeran | kimbhūtā ityāha | mṛṇālīrdadhānāḥ | kimbhūtā mṛṇālīḥ sahimaṃ tuṣārayuktaṃ yat salilaṃ tat garbhe yāsāṃ tāstathoktāḥ | anyacca candravat śubhrāḥ śaśivadhavalāḥ evambhūtā mṛṇālīḥ dadhatyaḥ kuvalayamālāśca dadhatyaḥ lolāścaṃcalā hārayaṣṭīrmuktālatāḥ stanataṭaviniviṣṭā dadhatyaḥ |

160.174

dayitāḥ kāntā nalinīdalavātādinā laśunasvedakṛtaṃ klamaṃ hareyuḥ | jalādrau sajalapaṭaḥ |

160.175

anyenayuktasyāsya laśunarasasya parā mātrā kuḍavaḥ | kevalasyāsya kuḍavārddham | tasya ca sambandhino majjaḥ piṣṭasya parā mātrā palam | taṃ ca sabhaktaṃ śaliyat athavā bhaktāt pūrvam |

160.176

atastaṃ rasaṃ tvarito na yuñjyādyatastasya laśunasya rasognikalpaḥ tīkṣṇaḥ mṛdunā caujasā sahasaiva yujyamānastadguṇānupamardayan dāhādīn kuryāt |

160.177

tasmiṃśca jīrṇe purāṇaśālyodanaṃ śaṅkhādivacchuklaṃ yūṣādīnāmanyatamena bhuñjīta | dhanvacāriṇo jāṅgalāḥ |

160.179

yaśca dīptāgniḥ sa sarpirmaṇḍopasecanānaviśeṣaṇān maṇḍakān khādet | upasecanaṃ śuktavatnāśanam | akhaṇḍamaṇḍalaḥ paripūrṇo yo'sāvindustadbhābhāṃstatsadṛśān iṇḍarīṇāṃ khaṇḍaiśśakalairmaṇḍitāna bhūṣitāna tathā saukarakairvastrairyutāna kimbhūtairvastrairityāha kaṇḍanotkṛtena piṣṭakācūrṇena dhavalaiḥ rājikādisamparkeṇa vinivarttitagauravaiśca |

160.180

atra caikameva madyaṃ pibennānekama | tattu madyaṃ tṛṭprabandhe sati jalānvitaṃ pibet | kimbhūtaṃ madyamityāha gandhena saurabheṇa mattā raṇanto'layo yasmiṃstattathoktama priyāvaktrendunā ca pratibimbitena bodhitaṃ paripūritaśakti |

160.181

yastvamadyapaḥ sa evaṃguṇameva phalāmbvādikaṃ pibet | parisiktikā tanu peyā |

160.182

tatkalka mityādi subodham | tadvat ghṛtavat vasayā samaṃ vāśnīyāt | [ tadvadvā payasā samam | iti ca pāṭhaḥ | ]

160.184

akṣuṇṇāmityādi subodham | kando laśunakandastasyatulā palaśataṃ tām | dhautakṣuṇṇāditi tilaviśeṣaṇam | prage prage prātaḥ prātaḥ | rasāyanā guṇā dīrghāyuṣvyādayaḥ |
rasonkalkaḥ sahaśenājenarpiṣā saha ṣaṇmāsamurvyāṃ bhūmau nikhātastato'bhyaṅgādipu yojito manovikārān viṣamajvaraṃ ca nihanti |

160.185

athavā samatailaṃ maśuktaṃ śuktenayutaṃ vā laśunaṃ saṃvatsaraṃ yavarāśau sthitaṃ khādan puruṣo ghṛtamāṃsottarāśinaḥsan vātarogān jayet |

160.187

tailādikaṃ ghṛtabhājane nihitaṃ dve same saṃvatsarau yavamadhye sthitaṃ guṇaiḥ pūrvasmādrasāyanādadhikam |

160.192

dvipañcamūletyādi vyākhyāgamam |

160.193

tatkandetyādi laśunakandasya rame tatkalkaṃ ghṛtaṃ tailaṃ ca pacet tacca yathāsātmyaṃ dāruṇena balavatānilena pīḍito naraḥ śīlayet |

160.194

athavā navanītasamāṃśaṃ navanītatulyaṃ tatkalkaṃ laśunakalkamardito khādet |

160.197

vikañcuka iti | athavā sa aṃditī dravyato laghumātrayā tucchamannamaśnan nirmadaṃkān prakāmamadyāt | kiṃbhūtānāha vikañcukaṃ tyaktatvakprājyaṃ prabhūte rasone garne yeṣāṃ tān | saha śūlyena māṃsena ye varttante tathāvidhām̐ nānāprakārā upadaṃśā vaṭakavajipurādayo yeṣāṃ tān | tathā ghṛtena ca śuktena ca yuktān | kenāṃyādityāha | vyañjanaiḥ | kiṃ bhūtairityāha | kustumbaryādīnāṃ ślakṣṇena rajasāvakīrṇaiḥ | tathā rasonasya kandādibhiścitraiḥ | naikaina madhurādinā rasenānuyātairyuktaiḥ | tatkandaddhetyādi | kaphādyāśaṅkī tatkandasiddhān tasya laśunasya kandena siddhān yūṣādīn kramaśaḥ pivet | yūṣaṃ kaphe kṣīraṃ pitte rasaṃ vāta iti kramārthaḥ | tāṃśca yūṣādīn kaphādiṣu yathāsvarauṣadhaiḥ sādhitān |

160.200

kṛśādiṣvaśvagandhādīnāṃ cūrṇādinā rasonaṃ laśunaṃ khādet | vyākhyāsamam | māṃsādamāṃsetyādi | māṃsādānāṃ siṃhavyāghrādīnāṃ māṃsaiḥ sahopayuktaṃ rasonaṃ yakṣmāṇaṃ hanti | evamagrepi hantīti sarvai rogaiḥ sambadhyate | annasvarūpavijñānāllaśunasya guṇānupalabhya tato yathāyathaṃ taṃ taṃ gadaṃ kilāsādikaṃ prati prayogosya laśunasya kāryaḥ |

160.203

laśuna iti | laśunasvarasāt dvātriṃśat | tilatailāt dvau | kiṇvādaṣṭau | piṣṭādyavāt ṣaṭ | prasthān | meṣaśṛṅgībhavāt sarpadaṃṣṭrīsambhṛtāt kvāthāt pūtācchītācca droṇaṃ caikadhyaṃ kṛtvā śuddhe dṛḍhe ca snehapātre nikṣipet pakṣāt parataḥ krameṇa śālipiṣṭaprasthacatuṣṭayaṃ dadyāt | subodham |

160.204

trīṇi laṅghanāni dhenuṃ gāṃ kārayitvā nityaṃ laśunaṃ khādayet | tatastasyāḥ kṣīrādikaṃ brāhmaṇasyāpi śasyata ityācāryasya deśasiddhāḥ kāśmīrkāḥ | vayametanna vidmaḥ |

160.205

pittāvṛtaṃ raktāvṛtaṃ ca vātaṃ varjayitvā'nyasminnāvṛte vāyau śuddhe vā vāyau laśunātparaṃ dravyaṃ na vidyate |

160.206

sukhātmanāmityādi vyākhyāsamam | uddhavau nāma vṛṣṇīnāṃ vaṃśajaḥ |

160.207

atra ca laśunaprayoge āmāmbupānādi necchet |

160.208

snehakalpaḥ snehaprayogaḥ snehasaṃyogādityādi sneha - yuktaprayoge hetuḥ | sa iti laśunaḥ |

160.209

pitta ityādi | ante laśunaprayogasyāvasāne | evamiti virecanāntenānantaroktena |

160.210

ambvāditriyasya māṃsādidviḍdviṣaścājīrṇecātitikṣo• styaktumaniychataḥ puṃso rasono dhruvaṃ vyāpade bhavati |

160.211

sa laśunaḥ sarvathā pāṇḍvādiṣu varjanīyaḥ |

160.212

eṣa rasonaḥ śīlitaḥ san samamevaikakālameva vaheraḥ śarīrasya ca durāpaṃ balaṃ karoti | yaśca | strī vā puruṣo vā vāgādyāḍhyaṃ sutaṃ prāptumicchati tasma bījaviśuddhiṃ karoti |

160.213

yaḥ puruṣo rasone laśunaṃ amṛtakaṇasamutthatvādikhabhāvaṃ rasone vilavaṇapañcarasamanantaroktena prakāreṇa vidhinā yuktaṃ śītakāle sadaiva khādet sa varṣaśatajīvitvādiyukto jarāntaṃ nayati | strīsahāyaśabdena vṛṣatvamuktam | iti laśunakalpaḥ |

160.214

rasonānantaramiti| vāyoḥ palāṇḍuḥ paramauṣadhaṃ rasonānantaraṃ laśunasamam | yatra palāṇḍau śākādhipateḥ śakanāyakasya jīvitaṃ sākṣādiva sthitam |

160.215

yasya palāṇḍorupayogena hetunā śakāṅganānāṃ kapolakāntyā vijitaḥ śaśāṅko nirvideva pratidinaṃ rasātalaṃ gacchati | kimbhūtānāmāha | lāvaṇyasārādivinirmitānām |

160.216

yasya ca palāṇḍorabhyāsādyantraṇāhetunodvegena muktaiḥ puruṣaiḥ snigdhāṅgatvādi yathāpyate tathā dhārītyāyurdīrghaṃ sukhaṃ cāpyate |

160.217

na kevalaṃ ca pṛthakprayogena yāvadāhārepyayaṃ palāṇḍurdīrgharātraṃ cirakālaṃ sevito balyatvāda Sutherland guṇo bhavati | sa ca mehināṃ taistaiścikitsitoktairyaugairyojitaḥ saṃstāṃstān mehasahajānātānaṅgān rogānucchinatti nāśayati |

160.218

palāṇḍurasasya tu prayoge ca bhojanasya ca vidhānaṃ laśunavat | etaducyate bījapūrasvarasādyanupaḥ san rasaṃ rasonavaditi |

160.222

asya ca palāṇḍornālaṃ ca bījaṃ ca maṇḍakairāttamūrtiṃ gṛhītaśarīramaśnīyāditisambadhyate | yavādīnāṃ ca bahuvidhairvikāraiḥ kalpitān bhakṣyān kāmbālikādīṃśca bhojanopayoginaḥ kharjūrādyanyatamakṛtapānānupaḥ sabhyasyet | marakatamaṇinīlamiti nālaviśeṣaṇam | pariṇataśaśigauramiti supiṣṭabījaviśeṣaṇam | surasasumukhau haritakaviśeṣau | prājyamāṃsamiti saśuktamiti cobhayaviśeṣaṇam | mudgādikaṃ maṇḍakaviśeṣaṇam | anyacca kimbhūtaṃ nālaṃ bījaṃ cetyāha | bahuśonekavāraṃ śubhraiḥ śuklaiścandrakhaṇḍopamairdhārikādibhiḥ śobhitam | te ca dhārikādayaḥ śuklatvāt kṣīrodasya dugdhasindhoravayavā iveti pratibhāsante | dhārikā nāṣādibhirdadhimiśraiḥ kṛtāḥ sacchidrāḥ vaṭakāḥ vallāḥ śimbījayavādīnāṃ bahuvidhairvikārairyaṃ kalpitā bhakṣyāstāḥ | kāmbālikādayaḥ sūtroktalakṣaṇāḥ | phalasāro dadhitthaḥ | paṭvādiguṇagandhānityādi kāmbālikādiviśeṣaṇam dhavalākṣekena palāṇḍunā dhavalaḥ śuklo bahulaśca raso yeṣām | kharjūrādibhiḥ kṛtāḥ pānāstathoktāḥ |

160.223

tasya ca palāṇḍo rasaṃ rasonavat rasonarasāmeva pītvā kṣīṇaśakrudrudhiropi sannamalaraktadhāturapi balādīni labhate | iti palāṇḍukalpaḥ |

160.224

purā kasmiṃścit kālānśe surāsuraiḥ kṣīrasamudrasya manthane yemṛtasya vipruṣastaṭān gatāstebhyaḥ kukkuṭī babhūva kiletyāgamadarśanīya | yayā kukkuṭyopabhuktayādya kalau mānuṣā devatvaṃ vrajantīveti |

160.225

asyā lakṣaṇaṃ kukkuṭāṇḍanibhaiḥ kandairityādināḥ | kaṭukapicchilairiti kandaviśeṣaṇam | snigdhairityādi tacchadānāṃ viśeṣaṇam | kaṭukaḥ kṣāraḥ |

160.226

sā ca kukkuṭī sakalarogaharāpi satī viśeṣato' nilāmayaṃ jayati ca | na kasmiṃścedāpi tu dāruṇamapi | na ca kevalaṃ gudajādināśinī api tu vapuṣaḥ parāmutkṛṣṭtāṃ sthiratāṃ janayati |

160.229

kuṭīṃ praviśyeti vātātapaniṣedhaḥ | śeṣaṃ vyākhyāsamam | tatra ca dhāroṣṇaṃ payonupānamiṣṭamathavāsmodakam | daśāhaṃ tu tanmātravṛttirbhavetsyāḥ kandānyeva bhuñjīta natvannādikamiti | tatonantaraṃ viṃśatyahaṃ svādannabhugapramādī ca syāt | pratiṣiddhānāṃ sevā pramādaḥ | anenaṃ jatrūrdhvavātādīn jitvā valīpalitanirmuktatvādiyukto varṣaśatadvayaṃ jīvet |

160.231

āpūryamāṇacandrāyāṃ pratipadi kukkuṭyā ekaṃ kandaṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ prāgbhaktaṃ bhojanaprārambhe bhakṣayet | tataḥ pratyahamekaikaṃ kandaṃ varddhayet annaṃ ca pratyahameva hrāsayet | etasyānantaraṃ pathyaṃ bhuñjīta ṛṣimṛnivṛttiḥ sanniti pakṣaṃ candravadvṛddhiḥ| pakṣakṣaye n kandaṃ bhakṣayan kṣīrādīnāmanyatamaṃ pītvā sthitiṃ kalpayet nānnaṃ bhuñjītetyarthaḥ | evaṃ māsaṃ prāśya nakhādibhiḥ pūrvaṃ śīrṇaiḥ paścādutthitairyuktaḥ kāntimān dhṛtyādibhūṣito'bdaśatatrayaṃ jīvati |

160.232

kukkuṭīkandacūrṇaṃ kṣīreṇa pibaṃstasya ca pariṇatau lavaṇasnehavihīnāṃ yavāgūṃ pibet | evaṃ ca māsaṃ kurvan puruṣo dṛḍhayā dṛṣṭyā yuktaḥ śaradviśataṃ jīvet !

160.233

tadrajaḥ kukkuṭīkandādrajaḥ kṣaudraghṛtābhyāṃ yuktaṃ māsaprayogāt pathyabhujaḥ puruṣasya timiraṃ jayet | kukkuṭīkandatrayaṃ ghṛte bhṛṣṭaṃ bharjitaṃ bhakṣitaṃ sadaśrataḥ pūrṇe bhojanaṃ kurvataścaśabdānmāsaprayogādvātān jayet |

160.234

kukkuṭīkandasūkṣmacūrṇena godhūmacūrṇetribhāgena kṣīreṇa ca kṛtān ghṛtapūrānāntravṛddhiharān khādet |

160.235

trīn kukkuṭīkandakāna ghṛtabhṛṣṭān niśi bhakṣayatā puruṣeṇa dhātrīphalāmbu masitaṃ chāgalīpayo vā peyam | kimarthamityāha | dṛgāmayajayāya | na kevalaṃ caiṣa evāsya rasāyanaprayogo yāvat sā kukkuṭī rogopaśamamātraphalārthibhiḥ puruṣaiḥ kāmamicchayā niṣevitavyā |

160.236

kṣīrānvitetyādilakṣaṇā yā oṣadhiḥ sā kañcukīti boddhavyā| sapta vā aṣṭau vā patrāṇi yasyāḥ sā tathoktā abdaśabdānmevastāṃstatān pallavāna vibharti | vareṇyā śreṣṭhā |

160.240

āṣāḍha iti śītalapradeśe sthitamaṅguṣṭhaparvadvayasaṃ aṅguṣṭhaparvapramāṇaṃ yasya so'ṅguṣṭhaparvadvayasaḥ taṃ | pramāṇe dvayasacpratyayaḥ | tatkandaṃ kañcukīkandaṃ āṣāḍhe kārttike vā māsyāttaṃ gṛhītaṃ kṣīrapalāṣṭakeṣṭapalike kṣīre piṣṭaṃ tatastaṃ ca kandaṃ kuṭīpraveśaḥ pītvānu kṣīrameva pibet | asmiṃśca jīrṇepi kṣīraṃ pibet peyāṃ vā ghṛtabharjitattvādiyuktām | himaṃ jalaṃ na spṛśet | ekenetyādinā saptarātreṣu krameṇa guṇātiśayo vyākhyāsamaḥ |

160.241

kañcukīkandacūrṇasya svarasabhāvitasya karṣaṃ khaṇḍapalaṃ ceti gokṣīrāṣṭapalena pītaṃ nakhakeśasthitānapi sarvāmayāna hanti |

160.242

tasyā kañcukyāścūrṇaṃ bhāvanayā pītakañcukīsvarasaṃ madhughṛtābhyāmanvitaṃ hitāśī puruṣaḥ saptāhaṃ khādan tvagdoṣāṃstimiṃra ca jayet |

160.245

viḍaṅgādīnāṃ saptānāṃ cūrṇāṃ mākṣikeṇaikaviṃśatidinaṃ saṃyatendriyeṇa satā līḍhaḥ kācatimire śirorogāṃśca nāśayati medhāṃ janayati tvagdoṣeṇa ca suptagātraṃ bodhayati | nāmnā saptāmṛtaḥ sarvavyādhiharaśca |

160.247

kañcukījātadadhno navanītaprayogaḥ | subodhaḥ | ṣoḍaśavarṣeṇa yūnā samakāntiḥsan deva ivorjayāyukta pañcaśatavarṣāṇi jīvati |

160.250

pacet palānityādinā martyāmṛtaṃ nāma ghṛtaṃ subodham | śaṅkhapuṣpyādibhiḥ palāṃśikaiḥ padmakiñjalkāt tripalena yuktairiti sambandhaḥ | atra ca hima iti śītībhū mahiṣākṣo gugguluḥ |

160.256

aṣṭau palānītyādinā somāmṛtaṃ nāma ghṛtaṃ bhavati | yat somaḥ śaśāṅkaḥ purā pītvā adyāpi rājate | ativīryamutkṛṣṭaguṇaṃ cedamupayujya naraḥ suvāktvādiyukto bhavati grahādibhiścāpradhṛṣyo vijitajarājvaraḥ san varṣaśatadvayaṃ jīvati | jvarā vyādhayaḥ | triphalāyāḥ pratyekaṃ palacatuṣṭayam | iti kañcukīkalpaḥ |

160.257

purā pūrvaṃ kasmiṃścit kāle dānavendrairvijitān surān bhraṣṭakāntyādīn dṛṣṭvā viṣṇurbalādipradaṃ guggulamamṛtaṃ kilāsṛjat kiletyāgame |

160.258

ata uktārddhetoḥ suragaṇā divaukasodyāpyavicchedaṃ varāgarvādṝn dhūpamukhyān hitvā tyaktvā yasya gugguloḥ śikhāṃ dhūmalekhāṃ pibanto nirdahyamānaśarīrā api paraṃ prasādaṃ dadhati dhārayanti |

160.259

sa iti gugguluḥ | yogavāhī yogenaiva sa prayujyate yadi tarhi svaguṇānajahat tasya guṇān gṛhṇāti | śivaḥ śreyaskaraḥ | sarvebhyo hitaḥ sārvaḥ | subodham | jarādīnāṃ hantā | agnyādīnāṃ karttā |

160.261

sa ca mahiṣākṣo gugguluḥ śreṣṭhaḥ yo dāha utkaṭagandhaḥ snigdhādirūpaśca | vyākhyātasamam | asya ca guggulostulā palaśataṃ paraṃ prayogaḥ | ata ūnopi doṣādyapekṣayā | pratyahaṃ ca palādadhikaṃ naiva pibet |

160.263

bhagavānivyādinā ślokadvayenātreyamunigītaḥ karmasiddhikṛdeya gugguluprayogamantraḥ subodhaḥ |

160.265

sa ca guggulurmahataḥ pañcamūlasya vā laghīyaso hrasvasya vā kvāthenoṣṇāmbunā vā masvādīnāmanyatamena vā vacādergaṇasya salilena kvāthena vā hitabhojinā śīlitaḥ sarvān vātakaphena kṛtānāmayān vyādhīn hanti |

160.266

varaṇādestugaṇasya salilena śīlito bādhiryādīn vidradhyantānāmayān hanti antaśabdo gulmībadradhībhyāṃ sambadhyate |

160.267

aśvagandhāyāḥ kvāthena jīvanīyagaṇasya vā kvāthena yukto guggulurvātapittāntarogeṣviṣyate bṛṃhaṇārthini ca puruṣa iṣyate |

160.268

eṣa guggulurutpalādijanmanā kvāthena padmakādigaṇasya kvāthena vā yukto vātapittaṃ nihanti |

160.269

cavyāditrayasya vā yavānyādīnāṃ vā kvāthena yukto gugguluḥ kaphavātajit |

160.270

tryūṣaṇādīnāṃ samānāṃ navasaṃkhyānāmeko bhāgaḥ | dvitīyo guggulorityetat bhakṣayan puruṣo balavatopi kaphādijān vikārānnāśru hanti |

160.272

paṭolādīnāṃ pṛthagbhāgaiḥ kvāthairyukto gugguluḥ pathyaparasya puṃso ghorān kaphapittarogān hanti | śophādīn pāṇḍutāntān rogān viśeṣāddhanti | doṣaśabdo rogaparyāyaḥ śukrāditrayeṇa sambadhyate |

160.273

paṭolanimbayoḥ kvāthena piṣṭastulyarasāñjano gugguluḥ galarogādikaṃ prakarṣeṇa nudati |

160.274

śilājatunā samo gugguluḥ payasā kṣīreṇa pīto'ti balaṃ vātaśoṇitaṃ kṣīrānnaśanaśīlinaḥ puṃso nivarttayati |

160.275

māṃsarasena yukto guggulurvātāpahaḥ | payasā kṣīreṇa pittāpahaḥ | mūtreṇa kaphāpahaḥ | brāhmādīnāṃ pṛthagrasairyukto medhādikṛt ādiśabdena smṛtyādīnāṃ grahaṇam |

160.276

māgadhikādibhiścaturbhirbilvabhṛtaiḥ pratyekaṃ palapramāṇaistriphalāyāśca pratyekaṃ dvipalairanaiśca sarvaiḥ sadṛśena samena daśapalena guggulunā samairyuktaistairnataśca kṣaudradrutaiḥ sakalāmayānāṃ nāśo bhavati |

160.277

asya ca prakṛtasya guggulo palaśataṃ yaḥ puruṣo niyato niyatendriyaḥ yatirbrahmacārī ca pibet tasyā'kālamṛtyorvyādherjarasaśca bhayaṃ na bhavati |

160.278

sarveṣu ca vyādhiṣu svaiḥ svaiścikitsitanirdiṣṭairvyādhināśanaiḥ saha gugguluṃ kalpayet |

160.279

asya ca guggulorvakṣyamāṇaṃ śilājatuvidhānamapi sarvamiṣyate śilājatuvat sopi yoktavya ityarthaḥ |

160.280

sa ca gugguluḥ svabhāvena guṇanidhirapyupakāranidhānamapyatimātropayuktaḥ sannutimirādikaṃ gadaṃ kuryāt | yatosya timirādikaraṇaśaktirvidyate | tatomīṣu timirādiṣu rogeṣu puruṣo rajanicaraniṣedhī na syāt | rajanicaro gugguluḥ | klīvatā strīgamanāśaktatvam| śamalaśithilabhāvo drutapurīṣatvam | sarvāmayeṣūktopyeṣu niṣedhaḥ | iti guggulukalpaḥ |

160.281

grīṣmākhya ṛtau girayaḥ parvatāḥ arkeṇa bhagavatā gabhāstimālinā taptāḥ santo jatutulyaṃ yadvamantyudgiranti tacchilājatūcyate| kiṃ te vamantītyāha | hemādiṣaḍdhāturasaṃ hemādīnāṃ suvarṇarūpyatāmratrapusīsaśastrākhyānāṃ ṣaṇṇāṃ dhātūnāṃ rasaṃ tacca yathāsvaṃ dhātubalaireva vijñāyate |

160.282

tacca sarvaṃ śilājatu sarvadoṣapraśamanaṃ sarvarogavināśanaṃ ca | yasya ca hemādidhātoḥ śilābhyo yajjātaṃ tattadguṇam |

160.284

sarvaṃ ca tiktādiguṇam | teṣu madhye lauhaṃ praśastam | gomūtragandhittvādiguṇaṃ ca śilājatu śreṣṭhamiti vidyāt | viśarkaraṃ vigataśilācūrṇam |

160.290

rāsnetyādi | tacca śilājatu sarvadoṣarogaghnamapi rāsnādikvāthena bhāvitaṃ viśeṣeṇa vātarogaghnaṃ bhavati | drākṣādikvāthena bhāvitaṃ pittāmaye sutarāṃ śastam | kaphāmaye pañcakolasahitānāṃ kṛmijidvaṅgādīnāṃ kvāthena bhāvyam | mukhyapañcamūlaṃ mahat | guḍūcyādisahitānāṃ laghupañcamūlādīnāṃ rasena kvāthena pittānilagadeṣu bhāvyam| rajanyādiyuktānāṃ ghanādīnāṃ kvāthena vātakaphajeṣu vyādhiṣu | trāyantyādisahitānāṃ pāṭhādīnāṃ kvāthena pittakaphajeṣu |

160.292

etāṃśca pṛthagdoṣoktān saṃsargeoktāṃśca yogān sannipāte'pi doṣabalāpekṣayā vikalpya yuñjīta | vividhagaṇasaṅgrahādhyāyoktaiśca jīvanīyādibhirgaṇaiḥ sveṣusveṣveva viṣayeṣu | gireḥsāraṃ śilājatu | kathaṃ yuñjītetyāha | vyādhisātmyaṃ vyādhitasātmyaṃ ca samanusarannanugacchan | tacca yadā bhāvyaṃ tadāyaspātraṃ eva | tacca prathamameva kevalena jalena dhautaṃ śuṣkaṃ ca kvāthaistato bhāvyam |

160.294

samagirijamityādinā bhāvanāvidhānam | yāvadeva śilājatu bhāvyaṃ tāvadevauṣadhaṃ palamānenāṣṭaguṇite toye niṣkvāthyam | aṣṭāṃśe tasmin niryūhe kvāthe pūte uṣṇe girijaṃ prakṣipet | tacca śilājatukvāthena samarasatāmekatvaṃ prāptamanu ca śuṣkaṃ punaranenaivavidhānena bhāvanārasaṃ prakṣipet | evametenaprakāreṇa svaissvairyathoktaiḥ pratyekaṃ kaṣāyaiḥ saptavārān bhāvayet |

160.297

athetyādinā upayogakramaḥ | ādāveva snigdhasyānantaraṃ kṛtaśodhanasya tiktakaiḥ sūyoktāairauṣadhaiḥ sādhitaṃ ghṛtaṃ tryahaṃ yuñjīta | tatogantaraṃ phalatrayādīnāṃ yathālābhamekaikasya yūṣeṇa kvāthena yuktaṃ girijaṃ krameṇa tryahaṃ yuñjīta | evaṃ dvādaśāhāni saṃskāraḥ | tatonantaraṃ tasya śilājatuno yogaṃ svasthānuraviśeṣavaśena kālamapekṣya prayojayet | evametenaiva krameṇa śilājaṃ dehasyātyupakārakaṃ bhavati | samastāṃśca rasāyanaguṇān kurute | vyāpadaśca mahasā na kurute |

160.298

tasya śilājasya hīnādiviśeṣeṇa triprakāro yogo mata ācāryāṇām | eko hīnaḥ dvitīyo madhyamaḥ tṛtīya uttamaḥ evaṃ hīnādiviśeṣeṇa | mātrāviśeṣeṇa pratyekaṃ trividhaṃ karṣamarddhapalaṃ palamiti | atraikasaptāṃhaṃ hīno yogaḥ | trisaptāṃhaṃ madhyamaḥ | saptasaptāhamattama iti kramārthaḥ | tathaiva karṣo hīnayogaḥ | arddhapalaṃ madhyamaḥ | palamuttama iti |

160.300

saṃskṛtamiti | saṃskṛte snehādibhirdehe yathādoṣamauṣadhaiḥ saṃskṛtaṃ śilājaṃ tāmrādibhirdhātubhiḥ pṛthagyathāyogaṃ miśritairvā caturbhirvā yuktaṃ kṣīreṇa cāloḍitaṃ prayuktaṃ rasāyanaṃ phalaṃ dīrghāāyuṣvādikaṃ jīrṇe hitaṃ mitaṃ ca bhojanaṃ kurvataḥ śīghraṃ kuryādaśeṣāṃśca rogān hanyāt |

160.302

vyāyāma ityādi | atra ca vyāyāmādikamaśeṣaṃ prayogātparato dviguṇamapi kālaṃ parivarjayedapiśabdāt prayoge'pi kulatthādikaṃ ca sadā prayogāt prabhṛti yāvajjīvaṃ tyajet | tathaiva ca māhendrādikamudakaṃ pivet | māhendramāntarikṣam |

160.304

jvarītyādeḥ śilājaṃ pibeditisambandhaḥ | vyākhyāsamam | mustāparpaṭakādi yajjvikitsita uktaṃ tasya kvāthena | raktī raktapittena pravṛttaraktaḥ | kravyabhujo māṃsāśinaḥ prāṇinasteṣāṃ rasaiḥ śoṣī rājayakṣmī | paryākulamekarūpaṃ buddhiḥ satvaṃ ca yasya saḥ kṣīreṇa | satvaṃ manaḥ| pāṇḍvāmayāditraye mahiṣīmūtreṇa |

160.305

aśmetyādibhirhantītisambandhaḥ | yathāmayamiti rogasvarūpānatikrameṇa |

160.306

śailajādikaṃ sarvaṃ kṣaudreṇa sahitaṃ yo niṣevate tasmiṃśca jīrṇe kṣīraudanāśī ca bhavati sa rājayakṣmaṇā na bādhyate |

160.308

sāragaṇo'sanādisārāstaiḥ subhāvitācchilodbhavāt tulāṃ palaśataṃ sārāmbunaiva pītvā śāliṃ jāṅgalajai rasairbhuñjānaḥ puruṣo madhumehārthya rogasaṅkaramantakaṃ vyapohya nāśayitvā vapurādibhirupato'nāmayaśca san varṣaśataṃ jīvati |

160.325

śilāhvādityādinā śivā guṭikā| ṣoḍaśapalaṃ śilāhvāt triphalādīnāṃ ṣaṇṇāṃ ṣaṭsva kvātheṣu krameṇa tatraikaikatra kvāthe tristrirbhāvayet | bhāvanākvāthasya cehya vidhānamuktam | tena triphalādiṣaṭkānyatamadravyaṃ śilājatu samatvāt ṣoḍaśapalaṃ kāryam | tatra cāṣṭaguṇaṃ jalaṃ datvā kathitenāṣṭāṃśāvaśiṣṭena tena samaṃ śilājatu bhāvyam | tadanantarameva ca gomūtreṇaivaṃ vārān bhāvayet | anantaraṃ ca kṣīre sakṛdekavāraṃ bhāvayet | mūtraṃ kṣīraṃ ca kvāthavacchilājatusamameva vijñeyam | evaṃ krameṇa triphalādyaṣṭakārthārgatakramo vyākhyātaḥ | evaṃ dvāviṃśativārān bhāvayet | tataḥ punaḥ saptavārān bhāvayet kenetyāha kākolyādikvāthena | kharanāde karkaṭaśṛṃgī śrāvaṇī cātrādhike paṭhite | kākoliyugmaṃ kākolī kṣīrakākolī ca | tṛṇaṃ mustam, śvahi śritrakaḥ, medāyugmaṃ medā, mahāmedā ca| tehi prasiddhe| jīvakadvayaṃ jīvantī, jīvakaṃ ca | nikumbho dantī | vidārīyugmaṃ vidārī, kṣīravidārī ca | vīrā svanāmikā, (mahāśatāvarī) varī śatāvarī, madhukaphalā drākṣā, aṃśumatīdvayaṃ sālaparṇī, pṛśniparṇī ca | itthamanenaprakāreṇa bhāvitaṃ girijaṃ karkaṭaśṛṃgyādibhiḥ pañcabhiḥ pratyekaṃ dvipalairyuktyāyogaṃ nayet | atra kharanāde puṣkaramūlamapi paṭhitam | tālīsapatrakuḍavādīṃśca yuktyāditi sambadhyate | kṣīraśukrā tvakkṣīryāretra palaṃ karṣadvayaṃ ca | yayoḥ palānyuktāni kharanāde pañca | tailādibhiśca dvipalādviguṇābhiryuñjyāt | dvipalāderdviguṇatvam | evaṃ ca tailādīnāṃ dvandvāt trīliṅgaiḥ sāmānādhikaraṇyaṃ syāt | tena tailaṃ dvipalaṃ tato dviguṇaṃ ghṛtaṃ catvāripalāni | tato dviguṇaṃ kṣaudramaṣṭaupalāni | tato dviguṇā śarkarā ṣoḍaśapalāni | tatonantaramakṣamasāḥ kārṣikā guṭikāḥ kāryāḥ | tāsāṃ guṭikānāṃ madhyāt pratidinamekāṃ guṭikāṃ khādet | atra ca guṭikāyāṃ doṣādyapekṣaṃ kṣārādīnāmanyatamamanupānāmiṣṭam | atra ca lavaṇaṃ yūṣādibhirarthāt kaphādiṣu bhojyaṃ tasmiṃśca jīrṇe | ajīrṇe varjyamityarthaḥ | piśitaniryūho māṃlarasaḥ | eṣa eva kramaḥ saptāhamātraṃ vidheyaḥ mātraśabdena doṣādyapekṣamādhikyamapi pradarśayati | parataśca saptāhādicchayā kramāt sarvānnīno bhavet na tu tvarayā | eṣā ca guṭikā prāgbhaktamapyuttarabhaktamapi na virudhyate | nirapāyā asyāmupayujyamānāyāmapāyo nāśaṅkyate | eṣā ca parihārasukhā yantraṇānanvitetyarthaḥ | eṣācopayojitā satī prabalamapi vātaśoṇitamūrustambhādikaṃ ca jayati | doṣaśabdena rogaparyāyeṇa bhagādīnāṃ sambandhaḥ | mukhādigadāṃśca tāṃstāniti svasvādhyāyanirdiṣṭān | iyaṃ ca guṭikā nāmnā śivā pāpmānamalakṣmīṃ ca śamayet vṛṣyādisvarūpā ca | vaktrasthā vivāde jayaṃ ca kurute | eṣā ca jitakhalasthādikā martī śaradāṃ saṃvatsarāṇāṃ śatadvayaṃ puruṣaṃ sukhaṃ jīvayati | asyāśca varṣadvayaprayogāt puruṣo varṣaśatacatuṣṭayaṃ jīvet |

160.326

śilājatūpasaṃhriyate | bhuvi sa rogaḥ sādhyarūpaḥ sādhyasvabhāvo nāsti | yaṃ rogamaśmajaṃ jatu prasahyākramya na jayet | tannāśmajaṃ jatu kāle yogyaiśca yogairvidhivacchāstravidhinā prayuktaṃ svasthasya ca nīrogasyāpi vipulāmūrjī dadhāti |

160.327

kamapyadhikṛtyocyate | tvaṃ yadi jarādivarjitāṃ suciraṃ bahukālaṃ jīvitasantatimāyuṣaḥ samūhamicchasi tarhi palaśataṃ girijādupayojaya | kimbhūtādāha | amaramandirasambhavāt amarāṇāṃ devānāṃ yanmandiraṃ vāsaveśma yo mandaraḥ mukhyo giriḥ tatra sambhavo yasya tasmāt |

160.328

yaḥ puruṣaḥ śailajātāt girināddaśaguṇaṃ sahastraṃ ladhvādibhojī varjanīyāṃśca varjayannupayuṅkte sa puruṣo vyādhisamūhān vidhamati nāśayati | āyuṣaścāntaṃ nekṣate na paśyati | kimbhūtān gadaughānāha satatamasuṣaktān ajayyatvādansubaddhān vaidyavṛndairvarjitāṃśca |

160.329

purā amṛtamathane manthanagirermandarasya śramasvedo'mṛtena yuktaḥ prathamamudbhūva yo'mṛtavān gireḥ svedaḥ sa evātmabhuvā brahmaṇā lokahitāya śilājarūpeṇa śaileṣu himavadādiṣu nyastaḥ | iti śilājatulpaḥ |

160.332

suvarṇaśailaprabhavaḥ kāñcano rasastāpyādiṣu deśeṣu viṣṇunā nirmitaḥ | tāpī madhyadeśaprasiddhā tadvāṃ sūryāṃśubhiḥ santaptaḥ sa mādhava vaiśākhe māsi dṛśyate | sa ca dvividhaḥ ekaḥ kāñcanāmāso madhuraśca | dvitīyo rajatasannibho'mlaśca | ubhayopi kiñcit kaṣāyarasaḥ kaṭuko laghuśca | śilājatuvacca tāpye'pi kulatthādīn parityajedvarjayet |

160.333

yaśca taṃ niṣevate sa jarasā nābhibhūyate nāpi pannagādibhiḥ |

160.334

sodaśvitka ityādi | vyākhyāsamam | mākṣikadhātustāpyaḥ |

160.335

akṣādīnāṃ parvataniyaryāmena śilājatunā yutānāmeko bhāgo dvitīyo mākṣikadhātoḥ tanmadhumiśraṃ lihyāt | subodham |

160.336

śuṇṭhyādīnāṃ pañcānāmekaeko bhāgo mākṣikadhātordvau bhāgau kṣaudraṃ kāmamicchayā yojayedityeṣā piṇḍī śreṣṭhā pāṇḍuvikāraśvayathughnī |

160.337

ayaścūrṇādiyuktaṃ mākṣikadhātumavalihānaḥ kṣīrāhāraḥ san mṛtyordvārabhūtaṃ rājayakṣmāṇamacireṇāpohati | ayaścūrṇādīni pañca samāni |

160.338

lohādicūrṇamambuprabhavānāṃ padmānāṃ kesaraṃ madhumātrā mākṣikasya stokaṃ eṣa yoga eṣāṃ samena mitābhāgena vimiśraśrvaśrurādīnāṃ virothaṃ karoti |

160.339

mākṣikadhātuṃ triphalāṃ cetyekasthaṃ kṛtvā miśrīkṛtya bhrāṣṭre paktvā saghṛtaṃ ye puruṣā avalihanti pathyādā santastān vārdhakadoṣā jarādayo na bhajante | yathā mātṛdoṣāstanyanivṛttān bālān sambandhitvābhāvānnabhajante |

First 200 of 254 passages. Read on

Linked texts (1)