Pramāṇa · Search · About · API

Ashtangasamgraha 2

Śaśilekhā 2

Language
Sanskrit

2.1

tantrārthe sarve pūrvasminnadhyāye sūtrayitvā evaṃvidhaḥ śiṣyaḥ tantraṃ śikṣayitavya itipradarśanārthamadhyāya ārabhyate athā'ta iti | atheti sarvādhyāyeṣu maṅgalārthaḥ | tathā ata ityānantarye | adhikṛtya kṛte grantha iti cchapratyayaḥ ||

2.3

gurubhaktatvādidyuktaḥ śiṣyo'dhyāpyaḥ śikṣayitavyaḥ | ātantrārthakarmaṇāmantagamanāt | tantrāntaḥ tantrapāṭhaniṣpattiḥ | arthāntaḥ tantrārthabodhaḥ | karmānto jñātasya śāstrasya lakṣye niyogaḥ | gurorupādhyāyasya bhaktaḥ sevātatparaḥ | abhiyuktaḥ śāstrāvijñāne yatnaparaḥ | tathā dhīsmṛtipāṭavairatiyuktaḥ atiśayena yuktaḥ dhīrgrahaṇaśaktiḥ smṛtiḥ smaraṇaṃ pāṭavamindriyamauñjvam | spaṣṭamukhaḥ spaṣṭanāsaḥ spaṣṭanetraḥ | tanunnakhaḥ snigdhanākhaḥ tanutvak snigdhatvak | brahmacārī nirvyavāyaḥ | jitadvandvo nirdoṣaḥ | dhīro vigatabhīḥ | mādhuśīlaḥ sañcaritaḥ | sthiraḥ acapalasvabhāvaḥ | ṣaṇmāsānupādhyāyatikraṭe uṣitaḥ etāvatā hi sādhvasādhusvabhāvatāṃ śiṣyasyopādhyāyo'dhigacchati | śaktaḥ priyaṃvadaḥ | lajjayā'nvitaḥ śaucena ca śārīramānasyā śudhyā samanvitaḥ sukulīnaḥ ||

2.5

sa ca śiṣyaḥ akālavidyudādiṣu na paṭhet | akālavidyudyā varṣākālādanyasmin kāle dṛṣṭā | tadvadakālastanitam | stanitaṃ meghaśabdaḥ| bhūkamparāhudarśane prasiddhe | acandrā pañcadaśī amāvāsyā yā kuhūrityucyate | gurāvanavasthite na paṭhet | etāvatā hi duḥśikṣito bhavati | tathā avicchinnapadaṃ na paṭhet saṃhitayā na paṭhet | tathāhi visandhyabhyāso bhavati | atimandamatistabdhaṃ ca na paṭhet itiprayatnaviśeṣaḥ | nātyuccairnātinīcaiśca itisvaraviśeṣaḥ | anyeṣvedaṃ śiṣyaḥ kuryāt ||

2.6

rājavannṛpavaccācāryaṃ paryupāsīta seveta | kiṃ bhūtaḥ ? hīnānyaveṣaḥ prakaraṇāt guruta eva hīnaveṣaḥ guruveṣāt svalpaveṣaḥ anyaveṣaḥ visadṛśavepaḥ | tathā asmin gurau supta eva śayīta nāsupte svapyāt | asya ca guroḥ pūrvataḥ pūrvamuttiṣṭhet asmin śayanādanutthita evottiṣṭhet | anyacca tasya guroḥ kevalaṃ pūjāvācakopapadarahitaṃ nāma na kīrtayet na kevalaṃ nāma brūyāt | yāvadasādhvapi na vināṭayet gurukṛtāṃ durīhāmupahāsapūrvakaṃ nānukuryādityarthaḥ |

2.8

sa ca śiṣyaḥ abhedyattvādiguṇayogāt bhiṣakchabda bhiṣagiti nāma aśnute prāpnoti | abhedyaḥ paraiḥ prativādidhūrttādibhiradhṛṣyaḥ | anuddhataḥ prasiddhaḥ | stabdhaḥ cirakārī | sūnṛtaḥ sukhopagamanīyaḥ priyadarśanaḥ sumukhaḥ suveṣaśca | bahuśrutaḥ kālavedī rogiṇo'nyasya cāvasthāsvabhāvaviśeṣaṃ jānāti | jñātagrantho'bhyastaśāstraḥ tathā śāstrārthajñāścikitsitajñaśca | yaśca śiṣyaḥ anāthān svāmibāndhavādyabhāvāt nirupāyan | vyādhitān | putrasnehena paripālayet | guruṇā yogyatvāt cikitsākaraṇe samanujñātaḥ | sa bhiṣakchabdamaśnute ||

2.9

yaḥ punaḥ kevalaśāstrajñaḥ karmasu cikitsiteṣu apariniścitaḥ avijñātayāthātathyaḥ sa āturaṃ prāpya muhyati | yathā bhīruḥ āhavaṃ saṅgrāmaṃ prāpya muhyati na hyāṃturasya granthapadārthavākyārthavibodhādrogopaśamaḥ |

2.10

yaḥ punaḥ bhiṣagābhāsaḥ śāstrārthajñānenaiva rahitaḥ dhārṣṭyāccikitsāṃ karoti | sa satsu sādhuṣu madhye garhāṃ prāpnoti rājataśca vadhaṃ | yataḥ sa rājyakaṇṭakatvādvājñā vadhyaḥ āmnātaḥ śāstrāntare ||

2.11

bhiṣagdoṣānuktvā bhiṣagguṇānāha hetāvityādi | catuṣprakāraṃ yasya jñānaṃ sa bhiṣaktamo rājārhaḥ | bhiṣajaścikitsājñānayogādatiśayaḥ | hetau nidāne | liṅge lakṣaṇe | praśamane rogāṇāṃ cikitsite | rogāṇāmapunarbhave naṣṭo rogo yathā na punarjāyata iti jñānacāturvidhyam || anyat bhiṣajā kiṃ kāryam ? ||

2.12

bāhuśrutyena prabhūtaśāstraśravaṇena prajñāṃ prajñāne bṛṃhayet pūrayet | yato dṛṣṭaṃ guṇadoṣakaraṇe bhājāḥ pātramapekṣante | tathā ca śastraṃ śauryayukte pāthe sthitaṃ kāryakāraṃ bhavati bhīrau ca doṣakaram | evaṃ śāstramapi kalpanīye bāhuśrutyopabṛṃhitaprajñe sthitaṃ śāstraṃ śobhanatāṃ yātītyarthaḥ ||

2.13

kimarthaṃ prajñāprabṛṃhetyetyāha pradīpabhūtamityādi | śāstrapradīpayoḥ sādṛśyaṃ | vistīrṇā matirdarśanasya samānā | yathā pradīpopabṛṃhitā dṛṣṭarbhāvakaraṇe samarthā bhavatyevaṃ śāstropabṛṃhitā vipulā matiścikitsāyāṃ samarthā | evaṃ hi cikitsannāparādhavān bhavati ||

2.16

kiṃbhūtaśca vaidyaḥ siddhiṃ prāpnotītyāha āhūta iti | ya āhūta evā'turagṛhaṃ yāti | suveṣaḥ dūtādivijñānādyoktakucailādiveṣarahitaḥ | sunimitto yāti durnimittaṃ dṛṣṭvā na yātītyarthaḥ | gatvā cā'turāthaṃ varjayitvā'nyatra mano na nidhatte | āturāthaṃ nidānādibhiḥ pakṣabhiḥ viśeṣairvyādhiparīkṣaṇaṃ tadyogyā ca cikitsā | hrepaṇīyāṃ gopyāṃ lajjāvahāṃ cāturavārttāṃ bahirjanasaṃmadi na prakāśayena | āturasyāpi jhaṭiti na prakāśayet īdṛśī tavopagatā pīḍeti | evaṃ hyāturasya vyādhisvarūpaṃ kathayato bhiṣajaḥ kadācit cikitsābānirbhavati | kriyākālaṃ cikitsākālamatyajan upacarituṃ cikitsituṃ ca yo jānāti cikitsāmārgaṃ spaṣṭavikalpayogyā buddhirityarthaḥ | evaṃbhūto vaidyo rogopaśamalakṣaṇāṃ siddhiṃ prāpnoti ||

2.17

etat prasaṅgenaiva vaidyenedamanuṣṭheyaṃ nedamanuṣṭheyamityāha nādadīteti | parastrībhya āmiṣamarthādikaṃ nā'dadīta na gṛhṇīyāt | ' āmiṣaṃ bhogyavastūnī'ti kośaḥ | tadadhyakṣe āmiṣadātṛyoṣidadhyakṣādhikṛte parāṅmukhe parokṣe tābhiḥ strībhiśca rahasyekānte sthitiṃ parihāsaṃ ca varjayet ||

2.19

ārttaṃ rogiṇaṃ ca evaṃ bhūtaṃ bhiṣagvarjayet | kiṃbhūtam ? nṛpena rājñā dviṣṭaṃ sadbhirvaidyaiśca | athavā nṛpeṇa sadbhiṛ vaidyaiśca | taddveṣiṇaṃ tān nṛpasadvaidyān yo dveṣṭi tam | dviṣaṃ śatruṃ ca na cikitsat | caṇḍaṃ darpiṇam | śokāturrādayaḥ prasiddhāḥ | vaidyamāninaṃ avaidyo'pi yo vaidyamātmānaṃ manyate svamatenauṣadhaṃ karotītyarthaḥ | hīnopakaraṇaṃ hīnacikitsāṅgam | vyagraṃ kāryabahulam | avidheyaṃ bhiṣajaḥ | gatāyuṣaṃ riṣṭajñānena ||

2.20

na kevalaṃ bhiṣagevaṃbhūtamāturaṃ varjayet yāvadāturo'pi jīvitumicchuḥ pūrvoktavaidyaguṇavarjitān vaidyāṃstyajet | kriyāvikrayiṇaḥ paṇyacikitsakān | te hi mṛtyoragresarāḥ purassarāḥ puruṣāḥ padātayaḥ ||

2.21

cikitsāyāḥ prakṛtatvādidamucyate bhiṣagityādi | cikitsitasya rogopaśamalakṣaṇasya pādacatuṣṭayamaṅgacatuṣṭayamuktam | pratyekaṃ taccaturguṇam | upasthātā paricārakaḥ ||
bhiṣagvaidyaścaturguṇaḥ | dakṣaścaturaḥ | tīrthāttaśāstrārthaḥ upādhyāyāt prāptaśāstrasvarūpaḥ | dṛṣṭakarmā bahuśaści-

2.22

auṣadhamapi caturvidham | bahukalpaṃ bahavaḥ kalpāḥ svarasakvāthacūrṇādikāḥ kalpanā yasya na tu lavaṇavadekakalpam | bahavo guṇāḥ sattvādayo yasya tat bahuguṇam | sampannaṃ pākasaṃskārādiyuktam | yogyaṃ rogasya rogiṇaśca deśakālādyavasthāpekṣayā ||
upasthātā'pi caturvidhaḥ | āturasyānuraktaḥ | śucirdakṣau vyākhyātau | buddhimān prasiddhaḥ ||

2.23

rogyapi caturvidhaḥ | āḍhyo dhanavān | vaidyavaśyaḥ | jñāpakaḥ vaidyaṃ rogāhāravihārādīnāmanvayavyatirekaṃ bodhayituṃ samarthaḥ | sattvavānabhīruḥ ||

2.24

cikitsāyāśca yadyapi kāraṇaṃ catuṣṭayamuktaṃ tathāpi vaidya eva pradhānaṃ kāraṇaṃ kutaḥ āha yadvaidya iti | yadyasmādvaidye viguṇe yathoktaguṇārahite śeṣāstrayaḥ pādā guṇavanto yathoktaguṇā apyanarthakāḥ | ayamaparo hetuḥ yacca yasmācca vaidyo guṇavān pādahīnānapyārttān yāpayet maraṇādrakṣati | ato'pi tameva pradhānaṃ kāraṇaṃ vidurvidvāṃsaḥ ||

2.25

cikitsā prakṛtā | sā ca vyādhernāśanaṃ ata ucyate | dvividho vyādhiḥ sādhyo'sādhyaśca | sādhyo dvividhaḥ | sukhasādhyaḥ kṛcchrasādhyaśca | asādhyo'pi dvividhaḥ yāpyaḥ anupakramaśceti ||

2.28

sukhasādhyādikasya vyādhicatuṣṭayasya lakṣaṇamucyate | sarvauṣadhakṣame dehe utpanno vyādhiḥ sukhaḥ sukhasādhyaḥ | yūnastaruṇasya | puṃsaḥ puruṣasya | jitātmano jitendriyasya geyaśabdādīnāmalolupasya dehe utpannaḥ | anyacca kiṃbhūtaḥ amarmagaḥ hṛtkaṇṭhādipīḍākaraṇe asamarthaḥ | svalpanidānaḥ svalpapūrvarūpaḥ svalpalakṣaṇaśca susādhyaḥ | tathopadravarahitaḥ utpanne vyādhāvutpannaṃ duḥkhānubandhi vyādhyantaramupadravaśabdenocyate | tathā atulyadūṣyaḥ yasmin vyādhau visadṛśenadoṣeṇa dūṣito dūṣyaḥ yathā śleṣmaṇā śītena raktamuṣṇaṃ dūṣitam | tathā atulyadeśo vyādhiḥ yathā ānūpadeśe pittasambhūtaḥ| atulyarturyathā śaradi kaphodbhavaḥ| atulyaprakṛtiryathā pittaprakṛteḥ śleṣmasambhavaḥ | pādasaṃpadi aṅgacatuṣṭayaparipūrṇatve sati vyādhiḥ sukhasādhyaḥ | tathā graheṣu anuguṇeṣu anukūlarāśisaṃsthiteṣu tathā ekena vātādīnāmanyatamena doṣeṇa yo jātaḥ tathā ekamārgaḥ antarmārga eva vā bahirmārga eva vā | etacca parastādvakṣyāmaḥ | tathā navaḥ | iti sukhasādhyasya lakṣaṇamuktam | tasyaiva sukhasādhyasya anvarthatā'pyucyate | sukhasādhyo yaḥ sukhopāyaḥ svalpopāya iti alpena ca kālena sidhyati ||

2.29

kṛcchrasādhyastu kṛcchraiḥ suduṣkarairupāyairmahadbhiḥ prabhūtaiścireṇa ca sidhyati | asādhyaliṅgāni yathāsvaṃ vakṣyamāṇāni taiḥ saṅkīrṇo miśritaḥ | tathā śastrādikaṃ sādhanamupāyo yasya | ādigrahaṇenāmikṣārādīnāṃ grahaṇamiti kṛcchrasādhyalakṣaṇāni ||

2.31

yāpya ucyate śeṣatvādityādi | bāhulyena viparyaye sādhyalakṣaṇaviparītatve satyāyuṣo jīvitasya śeṣatvādakṣīṇatvānmārayitumasamarthaḥ pathyairāhāravihārauṣadhaiḥ | sa ca vyādhiḥ cikitsitenālpaṃ sukhaṃ datvā punaḥ so'lpenaiva hetunā pratanyate vistīryate | yataśca duṣkṛtakarmajo rogo niyatāyuṣa utpanno na ca naśyati nāpi mārayati | ata ca yāpye vyādhau āturo hitairāhāravihārādibhirdhāryate yathā prapatan pipatiṣuḥ kuḍyādirviṣkambhaistambhairdhāryate | iti yāpyalakṣaṇāni ||

2.32

anupakramalakṣaṇānyucyante | paraścaturtho rogo'sādhyaḥ pratyākhyeyaḥ san sarvāḥ kriyāḥ cikitsāḥ ativartate kṛcchraṃyati | tasmāt sukhasādhyalakṣaṇebhyo'tyantaviparyaye'ya sthita upekṣaṇīya eva | tathā bhramādikaraḥ bhramaścittabhrāntitathā bahusvarūpamavasthānam | moho vaicittanyam | aratiḥ kvācidanavasthitiḥ | tathā akṣanāśano darśanādīndriyanāśanaḥ | ityanupakramalakṣaṇāni ||

2.33

ityevamanantaroktaprakāreṇa vyādhīn purā ātmasaṃbhave eva samīkṣya tataḥ kriyāṃ cikitsāmārabheta | anyathā'navekurban dhruvamavaśyaṃ svārthādihānimavāpnuyāt abhyupeyāt ||

2.35

vaidyasya parīkṣaṇīyaprasaṅga idamapyāha sādhyayorityādi | balinorbalayuktayoḥ sādhyalakṣaṇayuktayoḥ saṃyogo'pyasādhyatāṃ yāti | ata eva saṃyogāddhetoḥ sādhyāsādhyasamāgamamapyasādhyaṃ vidyāt | tathā yo'sādhyo vyādhiḥ sa na kadācidapi sādhyatāmeti | sādhyaḥ punarasādhyatāmeti ||
kathamityāha pādāpacārādityādi pādāpacāro yathoktānāmaṅgānāmaparipūrṇatvam | athavā sarva eva vyādhayaḥ pādanirapekṣā eva daivāddhetoravasthāntaraṃ svarūpā dvilakṣaṇatāṃ yānti daivamanyajanmakṛtaṃ karma ||

2.36

vaidyasyānuṣṭheyaprasaṃga idamapyāha varamityādi | varamāśīviṣāṇāṃ daṃṣṭriṇāṃ viṣamupayuktam | dīptovā'gnirupayuktaḥ | dīptamayo'pi vā upayuktaṃ śārīreṇa saṃyogaṃ nītam | na tu kṛpaṇājjanādāmiṣamarthādikamupayuktam | athavā āśīviṣāśca varam | viṣañca varam ||

2.37

iti yo bhiṣagvaidyaḥ bhūtadayā varaḥ śreṣṭho dharma iti viditvā'rteṣu rogiṣu varttate | sa siddhārthaḥ arthasiddhyā yuktaḥ sarve sadācāraṃ janamativarttate teṣāmupari bhavatītyarthaḥ | iti dvitīyo'dhyāyaḥ

Linked texts (1)