Ashtangasamgraha 22
Śaśilekhā 22
- Language
- Sanskrit
22.1
ānantyādauṣadhānāmāmayānāṃ cānantā eva kaṣāyāḥ | ye tu sutarāmupayogavantaḥ prakarṣavartino vā te jīvanīyādisaṃjñāḥ | pratyekaṃ daśakaṣāyasaṃyogāt pañcacatvāriṃśanmahākaṣāyā vakṣyante | tatpratipattyarthameva mandabuddhīnām | buddhimatāmudāharaṇamātrapradarśinārtham | śakyaṃ hi buddhimadbhiḥ svāduśītasnigdhādīn jīvantyādiṣu sādhāraṇān guṇānālocya kṣīrekṣudrākṣākṣoḍa vidārīkandādiṣvapi tadguṇeṣu jīvanīyāditvamavadhārayitum | yathoktānusaraṇameva tu śreyo mandabuddheriti | vyastāśca te catvāri śatāni pañcāśadadhikāni tadabhidhānānyeva | yadyapi tāni tānyeva dravyāṇīti dravyasaṅkaraḥ kaṣāyeṣu tathāpi na saṃjñāvirodhaḥ | ekasyāpi bahukāryanirvartanāt | tatra lavaṇavarjyā rasāḥ kalpanāyāṃ kaṣāyā ityucyante | tadyonitvāt | lavaṇasya yato niryāsādikalpanānāmasambhavaḥ | pṛthagupayogopakārarāhitvācca nairthakyamiti |
mahāntaśca te kaṣāyā mahākaṣāyāḥ | etadevocyate | auṣadhānāmāmayānāṃ cānantyamataḥ prativyādhyauṣadhaviśeṣāt kaṣāyāṇāmapyānantyam | ye tu kaṣāyā atyarthenopayujyante, anyebhyaścotkarṣavanto vā teṣāṃ śāstrakārairjīvanīyabṛṃhaṇīyādayaḥ saṃjñā dhṛtāḥ | te ca jīvanīyādayo mahākaṣāyāḥ saṅkhyayā pañcacatvāriṃśat | carake tu ṣaḍvirecanaśatāśritīye pañcāśaduktāḥ | tebhyo vamanopayogādayaḥ pañcātra na saṅgṛhītāḥ | taddravyāṇāṃ śodhanādigaṇasaṅgrahoktavamanādyupayogitvevāntarbhāvāt | tathā cāsthāpanānuvāsanopayogidravyāṇi śodhanādipaṭhiteṣu sarveṣu tu prāyeṇa madanetyevamādike granthe dṛśyanta eva | evaṃ vamanavirecanaśirovirecanopayogīnyapi | bilvaśvadaṃṣṭrāgnimanthasyonākāni daśamūlāṅgatvādṛśyantaṃ eva bastyupayogiṣu | vṛścīvasya punarnavābhedatvam pippalī tu vyoṣentarbhāvāt | tatraikaikasmin mahākaṣāye daśakānāṃ kaṣāyāṇāṃ saṃyogaḥ | ete ca mahākaṣāyā mandabuddhīnāṃ yathoktapratipatyarthamuktāḥ | mahābuddhīnāṃ tu tadudāharaṇamātrapradarśanārtham | yato mahābuddhibhirjīvanīyamahākaṣāye'nuktānāmapi drākṣākṣaudrādīnāṃ taduktaguṇasādṛśyāttadarthaḥ prayogo'pyavadhārayituṃ śakyaḥ | mandabuddhestvacittohā'sahiṣṇudhiyo yathāpaṭhitānusaraṇemeva śreṣṭhamatastasya yathoktaprati pattyartha meva ! te ca mahākaṣāyasaṅgṛhītāḥ avayavakaṣāyāḥ saṅkhyayā pañcāśadadhikāni catvāri śatāni pañcacatvāriṃśatāṃ daśābhirguṇitānām | yadyapi caikaṃ dravyamaneke mahākaṣāye dṛśyate tathāpi saṃjñāvirodho na bhavati yataḥ kāryabhedāt saṃjñābhedaḥ | yathaiko devadattaḥ pākaṃ kurvan pācaka ityucyate lavanaṃ ca lāvaka iti | tadvadekamapi dravyaṃ kāryabhedāt saṃjñābhedaṃ gacchati | tatra lavaṇavarjyāḥ pañcarasāḥ kvāthacūrṇādikalpanāyāṃ kaṣāyaśabdavācyāḥ tadyonitvādvasānāṃ kaṣāyakāraṇatvādvasā eva pañca kaṣāyaśabdenocyante | lavaṇasya tu kaṣāyatvaṃ niṣprayojana tvānnoktam | evaṃ ca nairthakyam | yato lavaṇarasasya lavaṇadravyodaniryāsāniṣkvāthādikaṃ na sambhavati | na ca pṛthaglavaṇasya kevalasyopayogaḥ | upayogo'pi śarīre nopakāravāniti nairthakyam |
22.47
jīvantīprabhṛtīni daśauṣadhāni pratyekaṃ jīvanīyatve śaktāni | teṣāṃ ca pratyekaṃ dravyādisaṃyogena ca prayojana vaśāt prayogaḥ | pratyekaṃ pañcakaṣāyāṇāṃ catvāri śatāni pañcāśadadhikāni | saṃyogena tu samānajātīyakṛtena pratyekaṃ mahākaṣāye dvisaṃyogāni pañcacatvāriṃśat | trike viṃśacchatam | catuṣke caturaśītiḥ pañcake ṣaṭpañcāśat ṣaṭke pañcatriṃśat | saptake viṃśatiḥ | aṣṭake daśa | navake catvāraḥ | evaṃ saṃyogaśatāni trīṇi catuḥ saptatyadhikāni pratyekaṃ mahākaṣāye | kevalakaṣāyā daśa | daśasaṃyogaścaikaḥ | evameko jīvanīyādyanyatamo mahākaṣāyaḥ pañcāśītyadhikaṃ śatatrayaṃ bhedānāmupagacchati | etadeva pañcacatvāriṃśadguṇitaṃ kātsnryena saṅkhyā mahākaṣā yāṇām | tatrāpi viśiṣṭasaṅkhyāvargāntaradravyaviśeṣeṇa viśiṣṭasaṃyogakalpanayānantyaṃ mahākaṣāyāṇām | evaṃ jīvantyādīni daśa kaṣāyaśabdavācyāni | jīvanīyaṃ prāṇānāṃ sandhārakam | lekhanaṃ deha upalepādikān bhāvān vicchinatti | sandhānakaṃ śarīre 'ntaḥ saṃhatikaraṃ bhāvānām| udardo vakṣyamāṇalakṣaṇaḥ śītapānīyasaṃsparśādityādinā | dīpyakādipañcakaṃ sapañcakolaṃ śūlaṃ śamayatīti sambandhaḥ | ādyaṃ daśamūlaṃ dve pañcamūle bilvādi mahat bṛhatyādi ca laghu etaddaśakaṃ śophaṃ śamayati | madhumadhukādīni navāni prāṇirudhiraṃ ca puruṣasya rudhiravṛddhisthairyakaram | vedanāyāścicchakteḥ santarpakaṃ vedanāsthāpanam | anyatra sthāpanaṃ sthairyakaramityanena prakāreṇa nānāvidhavyādhinirvātārthe prayogā udāhṛtāḥ | tāṃstu rogamāturaṃ ca vikalpya yathāyathaṃ nānāvidhaiḥ prayogaiḥ prakalpayet | iti pañcadaśo'dhyāyaḥ |
Linked texts (1)
- Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit