Ashtangasamgraha 36
Śaśilekhā 36
- Language
- Sanskrit
36.2
athāta ityādi | nāsāyāmityādinā nasyasaṃjñāyā anvarthakathanam | nāsayā śirasi praṇīyamānamauṣadhaṃ nasyasaṃjñāṃ labhate | srotaḥśṛṅgāṭakaṃ śiraso'ntarmadhyaṃ prāpya vyāpya ca mūrdhānaṃ netrādīni cottamāṅgādūrdhvagatāṃ vividhavikārahetuṃ doṣasaṃhatimapakarṣati | yathānyaḥ kaścinmuñjāttṛṇaviśeṣādiṣīkāṃ darbhaśalākāmapakarṣati | sā hīṣikā muñje tadaṅgatvādatisulabhā bhavatīti dṛṣṭāntaprayojanam | akṣakaṇayoerasthnoḥ sandhirjetrurṇāma marma |
36.3
tacca tasya virecanādibhedena trividham | nāmabhireva pradhāno'rtho vyākhyātaḥ | tatra virecanaṃ nāma nasyaṃ śleṣmajeṣu jatrūrdhvagauravādiṣu deyam | kenauṣadhenetyucyate | tīkṣṇenetyādi | tīkṣṇena sārṣapādinā snehena śirovirecanadravyairvā siddhena snehena teṣāmeva śirovirecanānāṃ kvāthādibhiḥ taireva vā śirovirecanadravyairyathārheṇa madyādyanyatamena dravenāloḍitairyathāsvaṃ yathokteṣu ca vyādhiṣu svaprakaraṇopadiṣṭairauṣadhaiḥ |
36.4
tatra bhītādiṣu yathokte vyādhau snehavirecanaṃ deyam | galarogādiṣu śeṣāḥ kvāthādayaḥ | teṣveva galagrogādiṣu prabhūte śīghrakāriṇi doṣe cūrṇasya viśeṣa iti virecanaṃ nasyam |
36.5
bṛṃhaṇaṃ tu sūryāvarttādiṣu vātapradhāneṣu snigdhamadhurādibhirdravyairyojyam | niryāso yo vṛkṣāt parisrutya nissarati khapurādiḥ |
36.6
śamanaṃ punarakālapālitādiṣu yathāsvaprakaraṇoktaiḥ snehaiḥ svarasādibhiśca | samadoṣe puruṣe vakṣyamāṇenāṇutailena |
36.7
tatra sneho mātrādvaividhyāddvidhā marśaḥ pratimarśaśca | cūrṇasya pradhamanaṃ paryāyaḥ | śeṣaṃ kvāthādikamavapīḍakamucyate | apareṣāmācāryāṇāṃ kalka evāvapīḍakamavapīḍya dānāt | yadyapi sarvaṃ nasyaṃ śleṣmarecanasāmānyādvirecanaṃ tathāpi tīkṣṇe nasye virecanasaṃjñā vaiśeṣikī advitīya asādhāraṇā|
athāṇutailasya vidhānamucyate |
36.8
mañjiṣṭhādīn samabhāgān supiṣṭān kārayet | ekīkṛtya ca tāṃstulayā paricchidya tatoṣṭaguṇaṃ tailaṃ tailād ṣaḍguṇaṃ kṣīramauṣadhena sammiśrya vipacet | atrāpaṭhitamācāryāḥ sāmānyenauṣadharasanirharraṇāya snehāccaturguṇaṃ toyamicchanti | dviguṇaṃ kvaca nyāyyam | snehasya kalkādaṣṭaguṇatvāt | athavā pittolbaṇeṣu doṣeṣvanenaiva vidhānena tailavat ghṛtaṃ vipacedityaṇusailānuvṛtte |
dvitīyamaṇutailamathetyādinā |
36.9
candanādīni samānyekīkṛtya paricchidya tataḥ śataguṇe divyajale kvāthayet yāvat kvātho daśabhāgaśeṣaḥ | tataśca kvāthāddaśāṃśāḥ samāḥ kāryāḥ | tatraikenāṃśena samaṃ tailaṃ tenaiva saha pacet tatpakaṃ punardvitīyena pacet | tat punastṛtīyena yāvannava pākāḥ | daśame tu pāke tailatulyamājaṃ payo deyametad dvitīyamaṇutailaṃ | subodhamanyat |
36.10
anasyārhā ityādi | bhuktabhaktādayo'sya nasyasyānarhāḥ | snātukāmaśabdena nasye datte snānapratiṣedhamāha | tadvat pātukāmaśabdena | kṛtaṃ vamanādi yasmin taddivasam | durdine na kasyacinnasyaṃ yojyam | durdina iti yadyapi sāmānyenoktaṃ tathāpyakāladurdina iti viśeyam | śīte varṣāsu ca kālaniyamasya vakṣyamāṇatvāt | sūtikāyāḥ srutaraktoktān doṣān kṣāmatārucyādīn |
36.11
teṣāṃ ca nasyarogāṇāṃ yathāsvaṃ yathātmīyamāyatanaṃ nidānadoṣādikaṃ cāpekṣya snehādīnācaret | viśeṣeṇa tu garbhiṇītyādi subodham |
36.12
marśapramāṇaṃ daśa snehavindava uttamamātrā | aṣṭau madhyamā | ṣaṭ kanīyasī | binduriti kimucyata ityāha | pradeśinītyādi subodham | kvāthādīnāmaṣṭau ṣaṭ catvāraśca bindavo yathāsaṅkhyena uttamamadhyamakanīyasyo mātrāḥ | pradhamanasya cūrṇasya mātrā ṣaḍaṅgulādvimukhayā nāḍyā nāsāyāṃ vaidyamukhānilapreritaṃ cūrṇaṃ yāvat kaṇṭhapradeśaṃ prāpnoti | doṣapāratantryeṇa punaḥ punaryojanam |
36.13
atha nasyetyādisubodham | prāyogiko dhūmo vakṣyamāṇalakṣaṇaḥ | tena viśuddhiḥ srotasām | pradeyādauṣadhānmātrābhedenoktāt tribhāgamuṣṇāmbuprataptaṃ kuryāt | tato dvitīyo bhāgaḥ | tatastṛtīyaḥ | anyathā śītībhavati | paryāyeṇeti yadā vāmaṃ pihitaṃ tadā dakṣiṇe yadā dakṣiṇaṃ pihitaṃ tadā vāma iti | itarasminnityapihite | picuḥ kārpāsastākaḥ |
36.14
vātādiṣu yathāsaṅkhyenāparāhṇādiṣu kāleṣu nasyamācaret | lālāsrāvādiṣu rātrau | svasthavṛtte tu śīte hemantaśiśirayormadhyāhna eva | śaradi vasante ca pūrvāhna eva | grīṣme'parāhne sāyaṅkāle | varṣāsu tu yadaivādityadarśanam | pañcakarmāṅgatve vastuttarakālameva |
36.15
na ca hīnatvādiyuktaṃ nasyaṃ yojayet | atiyogadoṣā atraiva vakṣyamāṇāḥ | utsnehanaṃ kaṇṭhasrotasyanyanāḍī gamanam | hīnayogadoṣā doṣamutkleśyanirharaṇityādinoktāḥ | tasmānnātiśītaṃ kuryāt | subodham |
36.16
dattamātre nasye karṇādīni sukhaṃ mardayet | subodham | doṣādibalāpekṣayā dvitīyatṛtīyāvaṃśau secayenna vā | anenānumānāt kalpitāyā api mātrāyā doṣādyapekṣaprayoga uktaḥ | subodham | hidhmādiṣu doṣādyapekṣayā pratyahamekavāraṃ sāyaṃ prātarvā nasyamavasecayet | āsamyagyo galakṣaṇotpatteḥ |
36.17
tatra nasye samyaksrigdhasya śiroviriktasya ca sukho cchvāsādayo bhavanti | tatsādhyānāṃ vyādhīnāṃ copaśama iti samyagyogaḥ | ayoge'tiyoge ca yathāsvaṃ vātakaphavikārāḥ | tatra snehasyāyoge vātavikārāḥ atiyoge kaphavikārāḥ | virecanasyāyoge kaphavikārāḥ| atiyoge vātavikārā iti yathāsvaśabdārthaḥ |
36.18
pratimarśaḥ punaḥ kṣāmādīnāṃ yojyaḥ | duṣṭapratiśyāyādiṣu varjyaḥ | tasya pañcadaśa kālāḥ pratyekaṃ kāleṣu ca guṇāḥ prātarityādinocyante | prātariti kālaḥ | sroto viśuddhiriti guṇaḥ | tadvat bhaktānte | evaṃ kālo guṇaśca sarvatra vācyaḥ | antaśabdasya pīḍādibhiḥ pañcabhiḥ sambandhaḥ | dvitīyasyāntaśabdasyādhvādibhikhibhiḥ | anyat subodham |
36.23
vindudvayenānutkleśanena cauṣadhādarśanena ca pratimarśasya lakṣaṇatrayam | kavalo vakṣyamāṇaḥ | sa ca pratimarśo nityasevanācchiraso bastisādṛśyānmarśasadṛśāṃśca guṇān karoti| subodham |
36.24
marśapratimarśayoryadi viśeṣo na syāt tat ko'mūrkhaḥ saparīhāraṃ sāpadaṃ ca marśamāturasya vadet | nanu marśasya pratimarśāt ko viśeṣa ityāha | āśukvadityādinā yathāsaṅkhyena marśapratimarśayorviśeṣaḥ | evaṃ prasaṅgenocyate |
36.25
vicāraṇākhyāt snehādacchapeya āśu svakāryaṃ karoti guṇotkṛṣṭaśca tadvadvātātapikādrasāyanāt kuṭīrasāyanaṃ mātrābastitaścānuvāsanamiti | iti ekonatriṃśo'dhyāyaḥ ||
Linked texts (1)
- Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit