Pramāṇa · Search · About · API

Ashtangasamgraha 49

Śaśilekhā 49

Language
Sanskrit

49.1

athetyādi ca pūrvavadvyākhyeyam | putraṃ kāmayanta iti putrakāmāḥ tebhyo hitaḥ putrakāmīyaḥ tatprāptyupāyapradarśakatvenādhyāyaḥ putrakāmīyaḥ taṃ vyākhyāsyāmaḥ |

49.2

atheti maṅgale | ekaviṃśativarṣaḥ pumān kanyāmanindyenālokadiṣṭena vidhinodvahet svīkuryāditi sambandhaḥ| kiṃbhūtāṃ kanyāmityāha atulyagotrāmityādi | tulyaśabdo'traikaśabdasya sādhāraṇasyārthe vartate | gotraṃ ca vasiṣṭhādṛṣikṛṣināmapūrvakaṃ loke śāstre ca prasiddham | abhijanaḥ kulam | atra tulyaśabdaḥ sadṛśaparyāyaḥ | sādṛśyaṃ cātra vittavṛttādibhiḥ prakṛtatvāttulyārthatve pumān pratyavamṛśyate| tathā yasmin kule sañcārī rogaḥ kuṣṭhapaiṅgalyādirnāsti tatra yā prasūtā tāṃ tathā sātiśayaiḥ rūpādibhiḥ sampannām | lakṣaṇāni śubhāni loke śāstre ca prasiddhāni | nājātāni nāpi bhūtvā vinaṣṭāni dantādīni yasyāḥ sā tathoktā | mṛduḥ komalā śarīreṇa svabhāvena ca | tathārogā prakṛtiḥ svabhāvo yasyāḥ sā tathāvidhām | kapilā pītalohitā | piṅgalā aruṇalohitā | tām | yasyāścāṅgāni bāhunayanāṅguliprabhṛtīni anyāṅgāpekṣayā nāpyūnāni nāpyadhikāni | tathā īṣadasamāptā dvādaśavarṣā dvādaśavarṣāsi yasyāstām | tathā amarādināmarahitāṃ śacīmahatbhāgyamālakṣmīprabhṛtīnyamaranāmāni| goghātakṣakīprabhṛtīni nāganāmāni | gaṃgāyamunāsarasvatīprabhṛtīni sarinnāmāni | merumalayavindhyaprabhṛtīnyacalanāmāni | madhūkikāśvadarīśamīprabhṛtīni vṛkṣanāmāni | haṃsīvalākācakrorīkokilāprabhṛtīni pakṣināmāni | rohiṇīrevatīmaghāprabhṛtīni nakṣatranāmāni | anyā rajakacaṇḍālādayaḥ teṣāṃ pratideśe prasiddhyā yāni nāmāni tadvarjitām | evaṃ preṣyā dāsaśilpinaḥ | satyapi yathoktāviroghe kācit bhīṣaṇaṃ nāmākomalamasthyākhyādi bibharti tāmapi | aniṣṭāmanyenāpi kenacillokadviṣṭena prakāreṇāgarhaṇīyām |

49.3

tasyāmanantaroktoktāyāmaṅganāyāṃ kālena ṣoḍaśavarṣāyāṃ satyāṃ pumān pañcaviṃśativarṣo vakṣyamāṇena vidhinā putrārthaṃ prayateta | yatastau dampatī tadeti ṣoḍaśe pañcaviṃśe ca varṣe labdhātmavīryātiśayau santau vīryavantaṃ balārogyādisampannaṃ putraṃ janayataḥ | ūnaṣoḍaśavarṣāyā vā āhito garbha ūnapañcaviṃśativarṣeṇa vāpyāhitaḥ kāraṇasāmagryanapekṣayā kadācinmātṛkukṣāveva naśyati kadācidvikalendriyo vā bhavati | indriyeṇaikena dvābhyāṃ vā hīno bhavatītyarthaḥ | na kevalaṃ dampatyorūnavarṣatayā garbhasyaivaṃvidhatā yāvat pūrṇayorapi mātāpitrormātṛrātre puṣpadarśanādārabhya ṛtau rātritraye āhāravihārādinā vātādiduṣṭe śukrārtave caivaṃvidhataiva |
śukrārtavaṃ kimucyate kathaṃ ca tad garbhajanmānyupakaroti upaghātaśca tasya kathaṃ bhavatītyāha |

49.4

tatrāhārasyetyādi | āhārasya caturvidhasya samyagyathāvat pariṇatasya jaṭharāgninā dhātvāgniparikramaparamparāvaśācca kramānmajjānamamajjāvabhāvaṃ prāptasya yaḥ sāraḥ sa śukrasaṃjñāṃ labhate | tacca śukraṃ śarīre yā śukradharā nāma kalā vakṣyamāṇalakṣaṇā tāmāśrityāśrutaṃ sat sarvāṅgavyāpitvena sthitaṃ bhavati | dṛṣṭānto yathā kṣīre sarpirvṛtam | yathā cekṣurase guḍaḥ | vyāpya sthitamapi tadavasthāyāṃ na dṛśyate kriyaḥsaṃskārādivaśān paścādabhivyajyate | tathaiva śarīre śukramiti dṛṣṭāntaḥ | kṣīrādau ca sarpirāderastitvamanumānalabdhaṃ yadiha samutpadyate | tanna cet kathaṃ sikatābhyo lokastailaṃ na gṛhṇīyāt | athavā kāryakāraṇamātro vā dṛṣṭāntaḥ | tacca śukraṃ sarvāṅgavyāpi sat aṅganāmasaṃyoge harṣeṇodīritaṃ preritamaṅgādaṅgād bahiḥ pravartate | kiṃbhūtaṃ saṃghaṭṭanena vegāveśena hṛdayāveśāt piṇḍībhūtaṃ ekatvaṃ yātaṃ vātādibhiranupahataṃ saumyasnigdhādiguṇayuktaṃ sad garbhādhānayogyaṃ bhavati | saumyaṃ somaguṇabhūyiṣṭhaṃ madhugandhi mākṣikagandhi | bahalaṃ nātipranam | tathā ghṛtavargaṃ tailavargaṃ vā | kṣaudravargaṃ vā kṣaudraṃ ca kapilaṃ vidyāt | etadviparītaṃ garbhādhānāyogyam |
iti śukrasya svarūpamuktam ārtavasyātrocyate !

49.5

tathā raktamityādi | raktameva sarvasya dhātutvena jāyate tadeva viśiṣṭaṃ madārtavamityācāryā āhuḥ | kiṃbhūtaṃ māse māse tryahaṃ bahiḥ pravartamānam | kiṃ kṛtvā | garbhakoṣṭhaṃ yoṣito garbhasthānaṃ sarvataḥ śarīrāt prāpya | bahiḥ pravartamānatvaṃ tasyopalakṣaṇam | na tu tadevārtavaṃ yat pravartata eva kevalam | ṛtau bhavatītyārtavam | ṛtuśca niṣiktasya bījasya phalaprasavānuguṇaḥ kālaḥ | tasmiṃścata prathamaṃ tryahaṃ bahirdṛṣṭamavaśyaṃ pravartate | tadevātiprasaṅgenātukāla eva pravartamānamanṛtau vātiprasaṅgena pravartamānamasṛgdaradiśabdāṃ labhate | etallakṣaṇaṃ cottaratra vakṣyate | ṛtostu lakṣaṇaṃ kṣāmaprasannavadanāmityatraiva vakṣyate | tatsādhana iti | tatsādhane'tiprasaktaraktacikitsitāya raktapittacikitsitaṃ guhyarogapratiṣedhaṃ cekṣeta | tenaitaduktaṃ bhavati | tathāvidhasya nidānādivaśāt kadācidraktapittatā bhavati kadācidyonirogoktānyatamaprakāratā | ata evaca teṣāṃ viśeṣe viśeṣācikitsitamuktamiti |

49.6

tathā tadevārtavaṃ kadācit prāptepi kāle vātaśleṣmaṇā āvṛta raktamārgāṇāṃ yoṣitāṃ naiva pravartate | tathāvidhamapravartamānaṃ pittalairāhārādibhirupācaret | yatastadraktaṃ bahirapravartamānamantarmahāsrotasi niṣiktaśukrasahitaṃ kevalameva vā vardhate | tadvardhamānaṃ yā vātalānyāhārā dīnyāsevate tasyā garbhaliṅgāni stanyadarśanādīni prakaṭayad gulmībhavati | tadeva gulmatvaṃ prāpnoti | tatrārakṣayā gulmībhūte cikitsārthai gulmacikitsitamīkṣeta | tatra hi raktagulmasya pṛthakcikitsitamuktam | evaṃ raktagulmādīnāṃ kadācidraktayonittā bhavati |

49.7

kadācidvā gulmatvena vinā raktagulmalakṣaṇairvakṣyamāṇaivirahitaṃ garbhasādṛśyamātreṇaiva vātodarāvasthāṃ prāpnoti | tadvātopaśamahetubhiḥ śāmyati |

49.8

kadācidvā saumyādibhī ruddhaṃ sadanupadravaṃ pīḍādikamakurvadudaraṃ vardhayati | yena hetunā mūḍhā yāthātathyaparijñānabahiṣkṛtāḥ agarbhāmeva yoṣitaṃ garbhiṇīmāhuḥ | tato'nantaraṃ saumyādihetuviparītaiḥ kākatālīyena sādhubhigdṛjā vā prayuktaiḥ svayamevauṣadhānapekṣayā vā pravṛtte rakte garbhe durbuddhikalpitaṃ pratyakṣeṇāpaśyanto bhūtairāhṛtamiti vadantyajñāḥ evaṃ teṣāmajñatvam | rakṣobhirojaso'paharaṇaṃ sambhāvyate na tu śarīrāpaharaṇam | nanu kathaṃ na sambhāvyata ityāha aniṣṭatvāt | athavā'śaktitaḥ | śakto'pi kadācidaniṣṭe na pravartate iṣṭe'pi vā aśaktyā na pravartate | etaduktamicchāśaktyorhi pravṛtterupalabdhiriti | na cetyādi | na hyevaṃ kadāciddṛṣṭaṃ yadamānuṣaiḥ rakṣobhiḥ kasyaciddehāpahāraḥ kṛta iti |

49.9

yadi cetyādi | yadi hi śaktyatiśayayuktā māturapi śarīrāharaṇe samarthā adṛṣṭe'pi dehāpahāre pravarteran kimiti sātiśayasvārthasampādanaṃ sthūlasthūlaṃ tanmātṛśarīramupekṣante | ato'numānāt jñāyate śarīrāpaharaṇaṃ bhūtānāmaniṣṭamaśaktatā vā tatreti | etaccācāryasyāsambhavamātrapradarśanamiti kṛtvā gṛhyate | anyathā śarīravadojasi paryanuyuktaḥ kimuttaraṃ dāsyati |

49.10

taccānantaroktamārtavaṃ śaśarudhirādisadṛśaṃ sat ācāryāḥ śuddhamityāhuḥ | taddhi garbhādhānayogyaṃ bhavati | dhautaṃ sadguḍādirajyamānamapasaracca |

49.11

prastutaśukraṃ tathā romādaya ūnaṣoḍaśavarṣasya puṃso nopalabhyate | yathā bālasya taroḥ puṣpaphalam | yathā vā tadvidhasya bālasyaiva puṣpaphalasya gandhaḥ | asyāpi sattāyā vyaktabhāvo nopalabhyate | deśakālavaśāttu vyaktaṃ bhavatyetat | atītasaptativarṣasyāpi puṃsaḥ śukrādayo nopalabhyante | yathā jīrṇasya taroḥ puṣpaphalaṃ tadvidhasya vā puṣpaphalasya gandho'tijīrṇasyeti | anenaiva krameṇa yoṣita ārtavastanyādīnāṃ vācyam | ādiśabdena romādīnāṃ parigrahaḥ |

49.12

athetyādi subodham | praśasteṣu tithimūhūrttanakṣatrepu sadapatyalābhāya mithunamupasnehyārtavāntare'bhyarṇe kāle śuddhaśukrā rtavatvādiyuktaṃ mithunaṃ jāyāpatī āsthāpanānuvāsanābhyāmupācarediti sambandhaḥ | kiṃ kṛtvāha | pūrvamupasnehya paścācchāstroktena vidhānena saṃśodhyeti | puruṣaṃ tu viśeṣād ghṛtādibhirupāncaret | madhuraskandhānirdiṣṭairauṣadhaiścasaṃskāraiścopācaret | upacaryamāṇasya bahudivasopayogena yaccharīre'tiśayaḥ sa madhurauṣadhasaṃskāraḥ | nārīṃ tu viśeṣeṇa tailādibhiḥ | pittalāni sāmānyānyupramattvajāni tāni kaphapittalāni bhavantyeva evaṃ hi ghṛtādyupacāreṇa puṃsaḥ śukramāpyāyate sadṛśaguṇatvān | tathā tailādyupayogena raktamāpyāyate |

49.13

tatra yānyaśukrānyāhārādihetukavātādidoṣodriktāṃsi tānyabījāni bhavanti garbhāya na bhavantītyarthaḥ | tatra tasminnityādinā vātādiduṣṭasya śukrasya lakṣaṇaṃ cikitsitaṃ ca doṣakrameṇocyate | subodhamanyat | vātapittābhyāṃ śukrakṣayaḥ kriyate tatra kṣīṇe śukraṃ prāgdoṣādivijñānīye saccikitsitamuktam |

49.14

na kevalaṃ vātādiduṣṭaṃ śukramabījaṃ bhavati yāvattenaiva krameṇa tereva duṣṭamārtavamapyabījaṃ bhavati | tasya cārtavasya duṣṭasya śukravadeva krameṇa lakṣaṇaṃ nāma ca vijānīyāt | teṣu duṣṭeṣu śukrārtaveṣu madhye kuṇapādiretāṃsi kṛcchrasādhyāni| mūtrapurīṣaśukrārtavānyasādhyāni tāni prajotpādane na samarthānyeva bhavanti | kuṇapagrathyādiduṣṭamārtavaṃ ca | śeṣaṃ sarvaṃ sādhyam | tatra sādhyeṣu vātādibhistrīn‌śukradoṣāṃstaireva trīnārtavadoṣān svahetudoṣacikitsayopakramet | guhyarogapratiṣedhoktavidhānena ca | api ceti viśeṣasamuccayāya |

49.15

vasukādisiddhaṃ sarpiryavakṣārapratīvāpaṃ vātike śukradoṣe | pratīvāpo yaḥ siddhe cūrṇatvena dīyate | mātrācāsya doṣādyapekṣayā | vasukaṃ romakam | saindhavaṃ maṇimantham | phalāmlamamladāḍimādiphalam | sakṣīraṃ kvāthakalpanayā siddhaṃ bilvādikvāthamāsthāpanam | tatraivānuvāsanayogyatāyāṃ madhukādisiddhaṃ tailam | tatraiva kṣīrakulīrasābhyāṃ siddhaṃ tailamuttarabastiḥ | kulīro jalajaprāṇiviśeṣaḥ karkaṭākhyaḥ | teṣāṃ samabhāgattvam | paittike subodham | payasyayā śrīparṇyā ca siddhena kṣīreṇāsthāpanam | madhukamudgaparṇīsiddhaṃ tailamanuvāsanamuttarabastiśca | ślaiṣmike pāṣāṇabhedādibhiḥ siddhaṃ sarpiṣpānam | madanaphalakaṣāyeṇa vamanam | dantyādicūrṇena virekaḥ | rājavṛkṣādikaṣāya-

49.16

vātaje puṣpayoṣe | puṣpayoṣa ārttavadoṣaḥ | madhukādisiddhaṃ parasparasamābhyāṃ payassarpirthyo sammiśrya yathāyogam | kalkaṃ pānīyapiṣṭadravyāṇām | etat pānameva | tilapriyaṅgavoḥ kalkaṃ yonau dhārayet | veti samuccaye | prakṣālanaṃ prakaraṇātonoḥ | pittaje kākolyādīnāṃ kvāthatrayaṃ saśarkaraṃ doṣādyapekṣayā vikalpena yojyam | sarpirmadhubhyāṃ saṃyuktamanupānamathavā śvetacandanakvāthaṃ sakṣaudram | madhukādikalkaḥ saghṛtaḥ | sarvatra doṣādyapekṣayā vikalpaḥ | śamyākādibhirvirekaḥ candanādikalkaṃ yonau dhārayet | gairikādikaṣāyaṃ prakṣālanam | ślaiṣmike kuṭajādikvāthaṃ samākṣikam | eteṣāmapīti kṣīrivṛkṣapravālānāmeva |

49.17

kuṇaparetasi dhātakyādibhiḥ pakkaṃ sarpiḥ pāyayet | asanādigaṇena ca pakvam | granthiretasi pāṣāṇabhedapakkaṃ palāśabhasmanā vā | pūyaretasi pallavakādinyagrodhādibhyāṃ vā sādhitaṃ pānopayoge ghṛtam | mūtrapurīṣaretasi nātiduṣṭe cikitsā | atiduṣṭe upekṣā | anupakramaṇemeva | ghṛtaṃ hiṃṅgvāditrayapakvam | athavā citrakādisiddhamelācocacūrṇapratīvāpam | pratīvāpo yaḥ siddhe ca prakīryate prakṣipyate| subodham | atreti kuṇapapūyārtavayoḥ pratyavamarśaḥ | dhāraṇaṃ yonau |

49.18

snehādīni karmāṇi dhūmāntāni | sarveṣu śukrārtavadoṣeṣu yaduktaṃ taiḥ snehādibhirupācaret | yathāsvamiti yatra yadauṣadhaṃ tatra tadeva kalkena picunā deyaṃ yonāviti | pūrvoktaṃ vidhiṃ ghṛtakṣīratailamāṃṃsādikam | ṛtāvityuktaṃ tatra na jñāyate kiyān kāla ṛturbhavatītyāha |

49.19

ṛtustvityādi | māsi bhavādārtavadarśanādārabhya yāvat dvādaśarātram | anye tvācāryāḥ ṣoḍaśarātramiti vadanti | anye tvevaṃ vadanti sarvathā yonyādīnāṃ śuddhau doṣāṇupahatatve sati māsabhṛturbhavatīti | atra sadaivartuḥ kramopacayāpacaye tu viśeṣaḥ garbhādhānāya na viśeṣaḥ | ṛtutvopadarśanarahitamanye ṛtumicchanti | iti matacāturvidhyaṃ garbhasyāniyatadarśanāt |
yonyādiśudhyaśuddhibhyāṃ copaplavate'tastatra niścayāya ṛtumatyā lakṣaṇaṃ kṣāmavadanatvādikamucyate |

49.22

srastaṃ sandhivandhebhyaḥ śithilībhūtarmākṣakukṣi yasyāḥ| dinasyatāṃśca sādṛśyaṃ padmasya yoneścātaḥ bhramaraśocāddhetoḥ dine atīte śarvaryāmatīte'mṛtau yonirbījaṃ na gṛhṇāti| garbhāśayaṃ na prāpayatītyarthaḥ | sāmpratikamānabhavaṃ na yyahaṃ sravati tryahādūrdhvamupacīyata eva | anena ca māsi māsyabhinava ṛturbhavatīti darśitam | tatra ca pūrvamupacitaraktasrutau niyataḥ kālaḥ atisrutau yonidoṣoktam|

49.23

tataḥ ṛtuprāptau puṣpadarśane prathamadivasāt prabhṛti trirātramāsīteti sambandhaḥ | kiṃbhṛtā brahmacāriṇī puṃsā asaṅgatā | snānādikayā śobhārthayā mṛjayā rahitā alaṅkārarahitā ca darbhaśayyāśāyinī ca tasmiṃśca trirātre parṇādīnāmanyatame sthitaṃ yāvakasannaṃ kṣīreṇa siddhaṃ karśanārthamalpamaśnīyāt | karśanaṃ raktaśuddhaye mārgaśuddhaye ca | yāvakaṃ ca yavameva nistuṣamiti tasminneva kriyate | tasmiṃśca trirātre tīkṣṇādīni varjayedraktāśuddhibhayāt |

49.24

caturthe tvahanyudvarttitatvādiyuktā tathāvidhameva udvarttitatvādiyuktaṃ bharttāraṃ parijanadarśanāt pūrvamananyamanāḥ satī paśyet | śītasalilena snātā paścāccānuliptā sukāntibhirgandhaiḥ | śuklaṃ mālyamambaraṃ ca yasyāḥ sā tathā | tathāvidhadarśane svayaṃ prayojanamāha |

49.25

tataḥ snānādanantaraṃ puruṣo yadyutkṛṣṭaguṇayuktaṃ putramarthayeta tato 'nyacca trirātraṃ tāmupekṣeta na saṅgacchedityarthaḥ snānadinamubhayāsminnapi trirātre sambadhyate tena saptarātragrahaṇamaṣṭarātrabhrāntinivṛttyartham | tato'nantaraṃ puṣpadaśarnādaṣṭamyāṃ rātrau putrakāmo nārīṃ saṃviśet daśamyāṃ dvādaśyāṃ vā | duhitṛkāmaḥ pañcamyāṃ saptamyāṃ navamyāṃ vā | atra snānadinācca trirātramanupekṣaṇaṃ duhiturmārttavasyaiva sambhavahetutvāt | etāsu yathoktāsu putraduhitṛrātriṣu yā rātrairyasya uttarā sā tataḥ putrasya duhiturvā āyurādīnāṃ hetuḥ | tenāṣṭamyā rātrerdaśamī jyeṣṭhā tato'pi dvādaśī | evaṃ pañcamyāḥ tato'pi saptamī | ato'nantaraṃ trayodaśyādiṣu rātriṣu yathottarameva. putrasyāyurādīnāṃ hrāsaḥ daśamyādiṣu ca duhituḥ |

49.26

yugmāsu ca samānu dvitīyācaturthyādiṣu rātriṣu samadoṣabalāderyathoktavayaso mithunasya garbhārambhakaśukraraktāpekṣayā | atrādyarātryapekṣayā vālpībhavati raktamatastāsu śukrasya bāhulyāt pumān jāyate kāraṇasyānatikramaṇāt kāryasya | evamayugmāsu prathamatṛtīyādiṣu dṛṣṭārttavasya svabhāvena bahutvānchukrasyālpatvād duhitṛjanma | ata eva raktasyālpatvāddhetoḥ yataḥ putrasya janma tataḥ putrārthe puruṣo'nuparatārttavadarśanāṃ paridṛśyamānārttavāṃ viprakṛṣṭadarśanādapyugmeṣvahassu striyaṃ nopeyāt | ārttave dṛśyamāne aṣṭamyādirātriśvapi putrārthī nopeyādityarthaḥ | āhārādiviśeṣavaśācca yadyayugmāsu śukrabāhulyaṃ yugmāsvārttavabāhulyaṃ bhavati tadā saṃyogāt pumān stryākṛtitvādiyuktaḥ | strī ca puruṣākṛtitvādiyuktā jāyate | ekādaśītrayodaśyornapuṃsakaṃ bhavet |

49.27

atheti maṅgale | upādhyāyaḥ putrīyaṃ vidhānaṃ vidhimācaret kurvīta | śūdrāyāstu mantravarjitaṃ vidhānamācaret | strī yādṛśaṃ putramāśāsītābhilaṣet | tadrūpādimato janapadānanucintayeti vācyā ca | sā ca strī tajjanapadāhārādīṃścānuvidadhīta kurvīta |

49.28

karmānte putrīyavidhyanuṣṭhānāvasāne pumān māsaṃ brahmacārī ājyakṣīrābhyāṃ śālyannaṃ bhuktvā nātyāśita ityādikaḥ san mauhūrtikāṃnumate rātribhāge kalyāṇāni cintayan tasyāmabhikāmaḥ dakṣiṇena pādena krītaḥ prāk svāstīrṇaṃ śayanamārohet | pramadāpi tadvidhaiva pūrvoktapuruṣaviśeṣaṇaviśiṣṭaiva pūrvoktayavānnabhojanena karśitāṅgī tailamāṣottarāhārā pūrve vāmena pādena tasya puruṣasya dakṣiṇataḥ śayyāmārohet | tatra mantramiti | mantrārtha ūhyaḥ|

49.29

tata iti śayyārohaṇānantaraṃ tau parasparaṃ sāmabhiḥ sāntvayitvā saharṣamanukūlaṃ ca saṃviśetām | paryāpteti | paryāpte vyavrāye'vasite satyenāṃ striyaṃ sahasā śītodakena pariṣiñcet | atha striyā uktaprakāravaiparītye doṣamāha |

49.30

tatreti | tatra vyavāye strī atyāśitatvādiyuktā garbhaṃ na dhatte viguṇaṃ vā garbhaṃ dhatte tathā puruṣo'pītyanenātyāśitatvādikaṃ puruṣeṇāpi varjanīyamityuktam | puṃso viśeṣamāha na ceti | asau puruṣo nādhastiṣṭhet | tatra doṣamāha tathāhīti | tathā sati strīceṣṭaḥ pumān jāyate strī ca puṃśceṣṭā jāyate | tasmiṃśca kāle nyubjāṃ pārśvagatāṃ vā na seveta uttānāmeva seveteti yāvat | nyubjā adhomukhī | puruṣasyādhaḥsthitāvapi dakṣiṇapārśvagayā dakṣiṇapārśvasya śleṣmāśrayatvaṃ pittasya vāmapārśvāśrayatvāt | śleṣmā pīḍitaḥ svasthānāccyutaḥ pittena saha garbhāśayaṃ pidadhāti | tathaiva vāmapārśvagatāyāmpradvat pittaṃ vidahati |

49.31

atha yathoktena lakṣaṇena labdhagarbhāṃ viditvā kukṣṣigauravādilakṣaṇādgarbhavyaktībhāvāt pūrvvasminneva dine puṣyanakṣatravati putrārthinyāṃ bhiṣak puṃsavanāni yogāṃni prayuñjīta vakṣyamāṇāni yaiḥ pumāṃsaṃ sūyeta | prathame'hni kecit puṃsavanamicchanti | tatrāpyayugmadinaṃ vihāgāyugmeṣu dineṣviti kecit pravadanti | kecittantrakārāḥ pratyahaṃ puṃsavanamicchanti | garbhalakṣaṇāt pūrvaṃ pratidinameveti kecit | kecittu dvādaśarātrasyaiva yugmadineṣviti viśeṣanikṣiṃpanti | yugmadināni dvitīyacaturthādīni |

49.32

tadyatheti puṃsavanapradarśanaparam | lakṣmaṇādīnāmanyatamaṃ yathālābhaṃ kṣīreṇābhiṣutya vastrāntargataṃ garbhadṛḍhyarthaṃ ca japan pavitrān mantrān vāmahastena dakṣiṇanāsāpuṭe siñcet | anenaiva vidhinā duhitṛkāmā vāme nāsāpuṭe siñcet | tāṃśca bindūn na niṣṭhīvet | mukhena nodgiredevetyarthaḥ | duhitṛkāmeti prāsaṅgikam | tathaiva vāmadakṣiṇabhedena pariṣecanāt puṃstriyau bhavataḥ | vāme duhitā dakṣiṇe pumān | evaṃ puṣyoddhṛtāyāḥ śvetabṛhatyāḥ kalkāt suślakṣṇapiṣṭāt yo rasaḥ taṃ nāvayet tadvadeva vāmadakṣiṇabhedena rasavidhānenotpalapatrādīnāmanyatamaṃ nāvayet | tathaivāṣṭau vaṭaśṛṅkhāni | śṛṅgaṃ prathamodbhidnaṃ patrāṅkuram |

49.33

śuklamālyādikā nārī puṣyoddhṛtāyāṃ lakṣmaṇāyāmūlakalkamudumbaraphalamātraṃ payasā pibet putrasyotpādanāya sthitaye ca nāsayā vā garbhiṇyā mukhena vā pītamiti kecit | tatkālamapi pīto vyaktasyāpi putrasya paristhāpanaṃ rakṣāmidhānāṃ sthitiṃ karoti | udumbaraṃ nāma phalaviśeṣaḥ | kṣīraṃ ca pānāyāloḍanopayogi | sarvāṇi tadvallakṣmaṇāvidhānena gauradaṇḍādīnyapi pibet | saṅkhyāyāmaniyamaḥ | tena yathāsambhavamekaṃ dve trīṇi | śālipiṣṭasya vā piṇḍīkṛtasyāgninā pacyamānasyoṣmāṇamāghrāya tata eva pīḍitaṃ sā yoṣit dvāradehalyāṃ dvāraśākhādhāre sthitā dakṣiṇe nāsāpuṭe svayaṃ siñcediti puṃsavanāni !

49.34

tathānyadapi yatkiñcid vṛddhastriyo brāhmaṇāśca brūyustatsarvaṃ yoṣit kuryāt | vṛddhastrīgrahaṇaṃ garbhiṇyā heyopādeyatatphalānāmranubhavābhyāsena parijñānaviśeṣapradarśanārthe na tu sāmānyena vṛddhastrīvacanasyānuṣṭheyatvam | tathaiva brāhmaṇavacanaṃ śrautasmārtavidhānopalakṣaṇārtham | tatonantaramaindrībrāhmītyādinā daśauṣadhīḥ prajāsthāpanākhyā garbhiṇī śirasā dhārayettathā dakṣiṇena ca pāṇinā | tathā tābhiḥ prajāsthāpanākhyābhiryathāsvāvidhānena siddhaṃ payo ghṛtaṃ vā pibet | suvodham | taistairvidhānairvidhānasnānādibhiriti garbhasthāpanāni yairgarbho na sravati |

49.35

tathā saumyākṛtyādiyuktāḥ paricārakā bhartā ca garbhasthāpanam | saumyā ākṛtyādayaḥ ceṣṭāntā yeṣāṃ te tathoktāḥpriyāśca te te kriyāśveṣṭāstathā hitāścānuvartinaśca te tathoktāḥ | enāṃ ca labdhagarbhā māsādrupeyāt bharteti sambadhyate | nedaṃ māsādrupagamanavidhānaparamucyate kiṃ tarhi māsamatyantapratiṣedhaparam |
anantaraṃ garbhasya varṇaviśeṣahetupradarśanaṃ karoti |

49.36

tatra śukretyādi | śuklaṃ viśinaṣṭi puruṣāhārādahetunā śukrasyānaikaśo dṛṣṭena varṇena bhaviṣyatastadgarbhasya varṇaviśeṣaniyama ucyate | etena varṇaviśeṣasya piturāyattatvaṃ darśitam | mātāpyantarvatnī satī yadā saumyānyāsevate tadā garbhasya gauratā | udakavihāro jalakrīḍā | āgneyaistilādibhiḥ kṛṣṇatā | vidāhinaḥ sarve dravyato guṇataḥ karmataśca tenoparadeśādhivāso'pi gṛhītaḥ | miśrāṇāṃ sevanāt śyāvatvam | evaṃ sthitideśakulānuvṛttyāpi varṇabhedo bhavati | yathā auttarāpathikānāṃ gauratā dākṣiṇātyānāmābhradraviḍadhānṣkādīnāṃ kṛṣṇatā | madhyadeśe śyāvatvamityevamādi | tathā kule'pi jātyā śilpyādibhedābhinne kacidgauratvaṃ kacit kṛṣṇatvaṃ kacicchyāvatvaṃ ceti |
na kevalametadeva varṇaviśeṣakāraṇaṃ yāvadgarbhārambhakamahābhūtādhikyamapi | etaddarśayati |

49.37

tathetyādi | tejodhātorvarṇaviśeṣakartṛtve sati prādhānyādgarbhasaṅgraheṣvādhikyenaivānvāyitvam | teṣāṃ cāhāravihāradeśakulādibhūtādhikyānāṃ parasparanānāvidhabhedābhinnānāṃ miśrībhāvena varṇānāṃ mānam |
iti garbhasya varṇaviśepatākarā bhāvā uktāḥ sattvaviśeṣāṇāṃ kāraṇatvamucyate |

49.38

bhavanti cātra |
mātetyādi | garbhasya hyetadeva pradhānaṃ yatsattvaṃ cittaṃ sattvaśabdena śuddhaṃ mana ucyate | yacca paramātmanaścetanasvarūpasyāpi manasā saṃyuktasya cetanādibhivyaktaṃ caitanyaṃ tanmanasa upacārāducyate | tasya ca manaso rajastamobhyāmaśuddhiḥ | tābhyāmevāsaṅkhyabhedena parasparanānāsaṃyogaviśeṣeṇa tasya sattvasya viśeṣā utpadyante | garbhasya tu sattvaviśeṣaprāptau kiṃ kāraṇamityucyate mātāpitṛsattvādayaḥ iti | ādigrahaṇena mātāpitṛsambandhināṃ śīlakulācāraśaucādīnāṃ grahaṇam | antarvatnyāḥ garbhiṇyāḥ | abhīkṣṇaṃ punaḥpunarvihitāḥ śrutayo garbhasya sattvaviśeṣakarāḥ tena susattvādīnāṃ vṛddhādīnāṃ saṃbandhimyaḥ śrutayo garbhiṇyā abhīkṣṇaṃ śrutāḥ susattvameva garbhe janayanti | anyeṣāṃ duḥsattvam | garbheṇa cānyasmin janmani yadupacitaṃ karma dharmādharmalakṣaṇaṃ tadvaśādapi sattvaviśeṣaḥ sampadyate tathā anyajanmasahasrābhyāsavāsanāvaśādapi sattvaviśeṣo bhavati | keṣāṃcit sattvakarāṇāṃ parasparasaṃyogaviśeṣeṇa garbhasya sattvaviśeṣāṇāmānantyam | bhavanti cātreti tantrarītiḥ sahetuṛthāyopasaṃhāraślokasamudāyapradarśanāya |

49.39

ghṛtādi saumyamāhāram yā nityaṃ sevante yāśca nityamuditā harṣaparāḥ yāśca śleṣmaprakṛtayastāsāmārtavaṃ garbhayogyaṃ śoṇitabhṛtau bahukālaṃ bhavati | na tu kṣīyate | nāpi vikṛtimāyātītyarthaḥ | yathoktalakṣaṇāviparītāsu viparītaṃ ciraṃ na tiṣṭhatītyarthaḥ |
śuddhaśukrārtavamityādernipātādevetyādinā hetumupasaṃharati|

49.40

amalaṃ nirmalaṃ vāso nipātamātrādeva yathā dhruvamavaśyaṃ rāgaṃ gṛhṇāti tathaivopaskṛtaṃ śudhyādisaṃskārakaraṇenotpāditayogyatvaṃ strīśarīrākhyaṃ kṣetraṃ dhruvamavaśyaṃ garbhaṃ gṛhṇāti | tathaiva bījamanantaroktenāhārādinā dhruvamavanipātādeva garbhaṃ gṛhṇāti |
prāgvyaktībhāvādaṅgamyetyatra sahetukamupasaṃharati |

49.41

aviruddha ityādi| asmāddhetorvyakteḥ pūrvaṃ puṃsavanāni prayojayet | yataḥ phalāvāptiyogye kāle prayuktasya karmaṇaḥ kriyāyāḥ siddhirdhruvamavaśyambhāvinī dṛṣṭā | anyaliṅgābhimukhasya bījasya tato nivṛttiṃ kṛtvā yathābhimataliṅgayojanaṃ dravyaprabhāvāt kriyate | tacca niṣpanne kārye niṣprayojanam | na hi viśiṣṭavarṇakārpāsārthī niṣpanne phale rāgamapadadhāti | kvacit kāle'pi yuktasya karmaṇaḥ siddhirna dṛṣṭeti codyaparihārāyāviruddha iti viśeṣaṇam | viruddhe hi daive balavati pūrvajanmani kṛte karmaṇi kāle'pi yukte pauruṣasya na siddhirityarthaḥ |
evaṃvidhena saṃskāreṇa suputraḥ sampadyata ityatra jātā ityādinā prayojanakathanam |

49.42

evaṃvidhinā jātāḥ satputrāḥ kāmaṃ pūjitāḥ rūpādimantaḥ putriṇāṃ ṛṇānmocayitāraḥ syuriti | putro hi devarṣipitṝṇāmṛṇavān bhavatīti vedadarśanam |

49.43

tathā devatādiratā mahāguṇamudāraguṇaṃ putraṃ sūte | enaṃ ca tathāvidhamātṛsambhṛtaṃ tathā svakarmavaśāt pūrvānunekajanmābhyāsayogena tathāvidhamevācaritaṃ dhātryāścāyāti |
yoṣita ityādibhrāntinirāsāyocyate |

49.44

yoṣito'pi viśiṣṭe puṃsaḥ samāgame śuklaṃ sravatyeva na kevalaṃ yoṣitaḥ samāgameṣu puṃsaḥ sravatītyapiśabdasyārthaḥ | tena strīpuruṣayorbhāvalābhe sarvasamatvam | tathā ca sama liṅgayoḥ samakālyāśvānavaratasaṅgamena glānyādayaḥ samā dṛṣṭā eveti | tacca yoṣitaḥ srutamapi garbhasya na kiñcidyataḥ karoti nopakārāya bhavatyato na vicintyate | na hi strīśarīracyutasya bahiḥ pravṛttasya punaḥ kṣetralābha iti|
iti prathamo'dhyāyaḥ ||
pūrvasminnadhyāye putrakāmamadhikṛtyoktaṃ samprati tu tasyaiva putrasya niṣekāt prabhṛti yogakṣemau yathā sambhavataḥ yathā ca mātari tiṣṭhati yathā ca na vyāpadyate avyāpannaṃ ca yathā sukhaṃ sūta iti pradarśanārthamadhyāyārambhaḥ |

Linked texts (1)