Pramāṇa · Search · About · API

Ayurvedadipika (Carakatatparyatika) 1.1.2

Āyurvedadīpikā (Carakatātparyaṭīkā) (ed. Yādavjī Trikamjī Ācārya, 1981 printing) 1.1.2

Language
Sanskrit

Contents

1.1.2.1.1

nanu kathamagniveśaḥ sakalapadārthāśeṣaviśeṣajñānavyākhyeyamāyurvedaṃ vyākhyāsyati; yato na tāvadbheṣajādīnāmaśeṣaviśeṣaḥ pratyakṣajñeyaḥ, sarvapadārthānāṃ viśeṣāṇāṃ pratyakṣāviṣayatvāt; anvayavyatirekābhyāṃ tu sarvapadārthāvadhāraṇaṃ duṣkarameva, yata ekameva madhu svarūpeṇa jīvayati, mārayati coṣṇaṃ samaghṛtaṃ ca, kaphaprakṛterhitamahitaṃ vātaprakṛteḥ, anūpe sātmyamasātmyaṃ marau, śīte sevyamasevyaṃ grīṣme, hitamavṛddhe vṛddhe cāhitam, alpaṃ guṇakaramābādhakaramatyupayuktam, āmatāṃ gatamudare upakramavirodhitvādativibhramakaraṃ, kākamācīyuktaṃ pakvanikucena ca sahopayuktaṃ maraṇāya athavā balavarṇavīryatejaupaghātāya bhavati, ityevamādi tattadyuktaṃ tattacchataśaḥ karoti; ata evaikasyaiva madhuno rūpaṃ yadā+anena prakāreṇa duradhigamaṃ, tadā+atra kaiva kathā nikhilapadārthāśeṣaviśeṣajñānasya; ajānaṃśca vyācakṣāṇaḥ kathamupādeyavacana iti kṛtvā gurorāptāt pratipannaṃ pratipādayiṣyāma iti darśayan tāmimāṃ śaṅkāṃ nirācikīrṣurgurūktānuvādarūpatāṃ svagranthasya darśayannāha- iti ha smāha bhagavānātreya iti| atra itiśabdo vakṣyamāṇārthaparāmarśakaḥ, haśabdo+avadhāraṇe; yathā- “na ha vai saśarīrasya priyāpriyayorapahatirasti” iti, atra na heti naivetyarthaḥ| atra ‘smāha’ iti smaśabdaprayogeṇa bhūtamātra eva liḍarthe “laṭ sme” (pā.a.3pā.2sū.118) iti laṭ; na bhūtānadyatanaparokṣe, ātreyopadeśasyāgniveśaṃ pratyaparokṣatvāt| yathā ca bhūtamātre liḍ bhavati tathāca darśayiṣyāmaḥ| bhagaṃ pūjitaṃ jñānaṃ, tadvān; yathoktam- “utpattiṃ pralayaṃ caiva bhūtānāmāgatiṃ gatim|

1.1.2.1.2

vetti vidyāmavidyāṃ ca sa vācyo bhagavāniti”; yadi vā bhagaśabdaḥ samastaiśvaryamāhātmyādivacanaḥ; yathoktam- “aiśvaryasya samagrasya vīryasya yaśasaḥ śriyaḥ| jñānavairāgyayoścaiva ṣaṇṇāṃ bhaga itīṅganāḥ” iti| atrerapatyamātreyaḥ; anena viśuddhavaṃśatvaṃ darśitaṃ bhavati| atrānye varṇayanti- “caturvidhaṃ sūtraṃ bhavati- gurusūtraṃ, śiṣyasūtraṃ, pratisaṃskartṛsūtram, ekīyasūtraṃ ceti”| tatra gurusūtraṃ yathā- “naitadbuddhimatā draṣṭavyamagniveśa” (sū.a.4) ityādi, pratisaṃskartṛsūtraṃ yathā- “tamuvāca bhagavānātreyaḥ” (sū.a.4) ityādi, śiṣyasūtraṃ yathā- “naitāni bhagavan pañcakaṣāyaśatāni pūryante” (sū.a.4) ityādi, ekīyasūtraṃ yathā- “kumārasya śiraḥ pūrvamabhinirvartata iti kumāraśirā bharadvājaḥ” (śā.a.6) ityādi| tenādyaṃ vyākhyānapratijñāsūtraṃ guroreva, śiṣyasyāgniveśasya vyākhyāne+anadhikāratvāt| dvitīyaṃ ca sūtraṃ pratisaṃskartuḥ| itiśabdena ca prakāravācinā ‘dīrghañjīvitīyaṃ vyākhyāsyāma’ iti parāmṛśyate; tenāhasmeti bhūtānadyatanaparokṣa eva bhavati, pratisaṃskartāraṃ pratyātreyopadeśasya parokṣatvāt| anena ca nyāyena tamuvāca bhagavānātreya ityādāvapi liḍvidhirupapanno bhavati| suśrute ca “yathovāca bhagavān dhanvantariḥ” (su.sū.a.1) iti pratisaṃskartṛsūtramiti kṛtvā ṭīkākṛtā “liḍvidhirupapāditaḥ’ iti| atra brūmaḥ- yattāvaduktaṃ śiṣyasyāgniveśasya vyākhyānānadhikārādidaṃ guroḥ sūtraṃ; tanna, nahi jātyā gurutvamasti, yataḥ sa evātreyaḥ svagurumapekṣya śiṣyaḥ, agniveśādīnapekṣya guruḥ;

1.1.2.1.3

evamagniveśo+api granthakaraṇakāle svabuddhisthīkṛtāñ śiṣyān prati gururiti na kaściddoṣaḥ| yatpunardvitīyasūtrasya pratisaṃskartṛsūtratayā bhūtānadyatanaparokṣe liḍvidhirupapādyate, tatra vicāryaṃ- kimidaṃ dvitīyaṃ sūtraṃ pūrvavākyaikatāpannaṃ na vā? yadyekavākyatāpannaṃ tadā suśrute- tathā vyākhyāsyāmo yathovāca dhanvantaririti yojanīyaṃ, tathāca tathā vyākhyāsyāma iti kriyaikavākyatāpannamuvāceti padaṃ na bhinnakartṛkaṃ bhavitumarhati, tathāca kuto liḍvidhiḥ; atha naikatāpannaṃ, tadā gauraśvaḥ puruṣo hastītivannārthasaṅgatiḥ| kiñca jatūkarṇādau pratisaṃskartṛśrutigandho+api nāsti, tat kathaṃ “nānāśrutaparipūrṇakaṇṭhaḥ śiṣyo jatūkarṇaḥ prāñjaliradhigamyovāca” ityādau liḍvidhiḥ| anena nyāyena carake+api pratisaṃskartṛsūtrapakṣe liḍvidhirnāsti, tasmāccarake+agniveśaḥ suśrute suśruta eva sūtrāṇāṃ praṇetā, kvacit kiñcidarthaṃ stotuṃ nindituṃ vā+a+akhyāyikārūpaṃ purākalpaṃ darśayan kimapi sūtraṃ gurūktānuvādarūpatayā kimapyekīyamatānuvādarūpatayā likhati; pratisaṃskartā tvayaṃ granthaṃ pūrayati tadādyagranthakartṛtayaiva| liḍvidhistu bhūtānadyatanamātra eva chandovihito bhāṣāyāmapi varṇanīyaḥ, anyathā uvāceti padaṃ jatūkarṇādau na syāt; tathā ca harivaṃśe dhanyopākhyāne “māmuvāca” iti, tathā “ahamuvāca” iti ca na syāt; yathā “sa māmuvācāmbucaraḥ kūrmo mānuṣavat svayam| kimāścaryaṃ mayi mune dhanyaścāhaṃ kathaṃ vibho” (harivaṃśe, viṣṇuparva 2a.110) iti, tathā “svayambhuvacanāt so+ahaṃ vedān vai samupasthitaḥ| uvāca caināṃścaturaḥ” iti|

1.1.2.1.4

yadapi ‘iti ha smāha’ ityatra itiśabdena pūrvasūtraṃ parāmṛśyate; tanna, yena dīrghañjīvitīyādisūtramātrasya tadarthasya vā gurūktatvapratipādane sati naivottaratrābhidheyābhidhānena nikhilatantrasya gurūktānuvādarūpatayā karaṇaṃ śrotṛśraddhākaraṇaṃ pratipāditaṃ bhavati| bhavati tu bhāvayituṃ yathā purā vyākhyātaṃ, tasmāttadeva nyāyyamiti| agniveśasya vyākhyāsyāma iti bahuvacanamekasminnapyasmadaḥ prayogādbahuvacanaprayogasya sādhutvāt; sādhu hi vadanti vaktāro- ‘vayaṃ kariṣyāmaḥ’ iti| bhagavānātreya ityatra tvekavacananirdeśaḥ kṛtaḥ, bhagavānityanenaivātreyasya gurorgauravasya darśitatvāt||2||