Ayurvedadipika (Carakatatparyatika) 1.1.21.1
Āyurvedadīpikā (Carakatātparyaṭīkā) (ed. Yādavjī Trikamjī Ācārya, 1981 printing) 1.1.21.1
- Language
- Sanskrit
1.1.21.1
samprati sāmānyaviśeṣāvabhidhāya, uddeśakramānurodhādguṇe+abhidhātavye, guṇeṣu pradhānabhūtamāyurvedopakāryaṃ sattvātmaśarīrasaṃyogaṃ vaktumāha- sattvamityādi; kiṃvā sāmānyaviśeṣābhyāmeva hetuliṅgauṣadhāni darśitāni, sāmānyaviśeṣavata eva sarvatra kāraṇatvālliṅgatvāccaitāvadeva vicāryamāṇaṃ tantraṃ bhavati, adhikaraṇaṃ ca noktam, ataḥ sattvādimelakaṃ hetvādyadhikaraṇamāha- sattvamityādi| sattvaṃ manaḥ| caśabdaḥ samuccaye| saṅkhyeyanirdeśādeva saṅkhyāyāṃ labdhāyāṃ trayamiti padaṃ militānāmeva grahaṇārtham| etadityanantaroktanirdeśaḥ| tridaṇḍaḥ parasparasaṃyogavidhṛtaḥ kumbhādidhārakastadvat| etena yathā tridaṇḍe+anyatamāpāye nāvasthānaṃ, tathā sattvādīnāmanyatamāpāye+api na lokasthitirityuktaṃ bhavati| lokata ālokata iti lokaḥ, teneha jaṅgamo bhūtagrāma ucyate| saṃyogāttiṣṭhatīti parasparopagrāhakāt saṃyogāt svārthakriyāṃ kurvanna viśakalitaṃ bhavati| atra tu pṛthagindriyagrahaṇaṃ na kṛtaṃ, śarīragrahaṇenaiva gṛhītatvāt| tatra sarvaṃ pratiṣṭhitamiti tasmiṃlloke karmaphalādi vyavasthitaṃ; yadvakṣyati- “atra karmaphalaṃ cātra jñānaṃ cātra pratiṣṭhitam| atra mohaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ jīvitaṃ maraṇaṃ svatā” (śā.a.1) iti| sa pumāniti tat sattvāditrayaṃ pumāniti bhaṇyate| tatra yadyapi sattvāditrayaṃ napuṃsakaliṅgaṃ, tathā+api pumāniti vakṣyamāṇaliṅgagrahaṇāt ‘sa’ iti puṃliṅganirdeśaḥ; yathā- “ṇeraṇau yatkarma ṇau cet sa kartānādhyāne” (pā.a.1pā.3sū.67) ityādau| kiñcaitaditi yadyapi vartamānanirdeśaḥ kṛtastathā+api tasyaiva ‘sa’ ityatītanirdiśo+api sarvanāmnāṃ sarvakālanirdeśādevāviruddho mantavyaḥ| vadanti hi lākṣaṇikāḥ- “pratyakṣe ca parokṣe ca sāmīpye dūra eva ca| eteṣvartheṣu vidvadbhiḥ sarvanāma prayujyate” iti| cetanamiti jñānavat| taccādhikaraṇaṃ smṛtaṃ tantrasyetyatra hetumāha- tadarthaṃ hītyādi| tadarthamiti tadupakārārtham; etena taduddiśya pravṛttiradhikaraṇārthā nādhārārtheti darśayati| atra sattvamādau kṛtaṃ, tadadhīnatvādātmaśarīrakriyāyāḥ; yaduktaṃ- “acetanaṃ kriyāvacca manaścetayitā paraḥ| yuktasya manasā tasya nirdiśantyātmanaḥ kriyām” (śā.a.1) iti| pūrvaṃ śarīretyādinā+a+ayuruktaṃ, sattvamātmetyādinā tu tantrādhikaraṇabhūtapuruṣa ucyata iti na paunaruktyam| atra cātmagrahaṇena buddhyahaṅkārādīnāṃ grahaṇaṃ, śarīragrahaṇenendriyāṇāmarthānāṃ ca śarīrasambaddhānāṃ grahaṇaṃ vyākhyeyam||46-47||