Pramāṇa · Search · About · API

Ayurvedadipika (Carakatatparyatika) 1.1.23.1

Āyurvedadīpikā (Carakatātparyaṭīkā) (ed. Yādavjī Trikamjī Ācārya, 1981 printing) 1.1.23.1

Language
Sanskrit

1.1.23.1

samprati guṇānnirdeṣṭumāha- sārthā ityādi| anena trividhā api vaiśeṣikāḥ sāmānyā ātmaguṇāścoddiṣṭāḥ| tatrārthāḥ śabdasparśarūparasagandhāḥ| yaduktam- “arthāḥ śabdādayo jñeyā gocarā viṣayā guṇāḥ” (śā.a.1) iti| ete ca vaiśeṣikāḥ; yata ākāśasyaiva śabdaḥ prādhānyena, vāyoreva sparśaḥ prādhānyena, evamagnyādiṣu rūpādayaḥ| anyaguṇānāṃ cānyatra darśanaṃ bhūtāntarānupraveśāt| vacanaṃ hi- “viṣṭaṃ hyaparaṃ pareṇa” (nyā.da.a.3ā.1sū.66) iti| gurvādayastu gurulaghuśītoṣṇasnigdharūkṣamandatīkṣṇasthirasaramṛdukaṭhinaviśadapicchilaślakṣṇakharasthūlasūkṣmasāndradravā viṃśatiḥ| ete ca sāmānyaguṇāḥ, pṛthivyādīnāṃ sādhāraṇatvāt| ete yajjaḥpuruṣīye prāya āyurvedopayuktatvāt parādibhyaḥ pṛthak paṭhitāḥ| buddhiḥ jñānam; anena ca smṛticetanādhṛtyahaṅkārādīnāṃ buddhiviśeṣāṇāṃ grahaṇam| prayatno+ante yeṣāṃ nirdeśe te prayatnāntāḥ; etena cecchādveṣasukhaduḥkhaprayatnānāṃ grahaṇam| vacanaṃ hi- “icchā dveṣaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ prayatnaścetanā dhṛtiḥ| buddhiḥ smṛtirahaṅkāro liṅgāni paramātmanaḥ” (śā.a.1) iti| iha cetanādīnāṃ buddhigrahaṇenaiva grahaṇaṃ, śārīre tu cetanādīnāmapi pṛthagātmagamakatvena pṛthak pāṭhaḥ| etacca tatraiva vyākaraṇīyam| parādayo yathā- “parāparatve yuktiśca saṅkhyā saṃyoga eva ca| vibhāgaśca pṛthaktvaṃ ca parimāṇamathāpi ca|| saṃskāro+abhyāsa ityete guṇāḥ proktāḥ parādayaḥ|” (sū.a.26) iti| ete ca sāmānyaguṇā api nātyupayuktatvāttathā buddhiprādhānyāccānte proktāḥ| proktā iti prakarṣeṇa viśeṣaguṇatvādinoktāḥ|49|-